Men berlinlikman

„Men berlinlikman“ (nemischa: „Ich bin ein Berliner“) — AQSh prezidenti John F. Kennedy tomonidan 1963-yil 26-iyunda Gʻarbiy Berlinda soʻzlangan nutqdir. Bu Sovuq urush davrining eng mashhur nutqlaridan biri va eng taniqli antikommunistik nutqlar sirasiga kiradi. Sovuq urush va „New Frontier“ (tarjimasi: Yangi marralar) davri avjiga chiqqan pallada irod etilgan ushbu nutq Kennedyning eng yaxshi chiqishlaridan biri deb hisoblanadi.

Yigirma ikki oy oldin Sharqiy Germaniya Gʻarbiy Berlinga ommaviy emigratsiyaning oldini olish maqsadida Berlin devorini qurgan edi. Nutq gʻarbiy berlinliklarga qaratilgani kabi, Sovet Ittifoqiga ham shu qadar qaratilgan edi. Nutqdagi yana bir ibora ham nemis tilida aytilgan edi: „Lasst sie nach Berlin kommen“ („Ularning Berlinga kelishiga qoʻyib bering“). Bu ibora „biz kommunistlar bilan ishlay olamiz“ deb daʼvo qiluvchilarga qaratilgan edi — oradan bir necha kun oʻtgach, Nikita Xrushchyov bu mulohaza ustidan masxara qilib kulgan edi.

Rathaus Schöneberg zinasida 120 000 kishilik auditoriya oldida nutq soʻzlar ekan, Kennedy shunday dedi:

Ikki ming yil avval eng faxrli ibora „civis Romanus sum“ ["Men Rim fuqarosiman"] edi. Bugun, tinchlik hukm surayotgan dunyoda, eng faxrli gap — „Ich bin ein Berliner!“… Barcha ozod insonlar, qayerda yashashlaridan qatʼiy nazar, Berlin fuqarolaridir va shuning uchun ham, ozod inson sifatida, men „Ich bin ein Berliner!“ degan soʻzlardan faxrlanaman!

Asl matn ^(ingl.)  

Two thousand years ago, the proudest boast was civis Romanus sum [„I am a Roman citizen“]. Today, in the world of freedom, the proudest boast is „Ich bin ein Berliner!...“ All free men, wherever they may live, are citizens of Berlin, and therefore, as a free man, I take pride in the words „Ich bin ein Berliner!“

Oʻnlab yillar davomida „Ich bin ein Berliner“ iborasining kelib chiqishi borasidagi bir-biriga zid daʼvolar nutq tarixiga soya solib keldi. 2008-yilda tarixchi Andreas Daum arxiv manbalari hamda zamondoshlar va guvohlar bilan oʻtkazilgan intervyularga asoslanib, keng qamrovli tushuntirish berdi. U mualliflik bevosita Kennedyning oʻziga tegishli ekanligini va uning 1962-yilda Nyu-Orleanda soʻzlagan nutqi oʻziga xos namuna boʻlganini taʼkidladi hamda Berlindagi tayyor matndan chetga chiqish orqali Kennedy Sovuq urush davrining oʻziga xos belgisiga aylangan hissiyotlarga boy siyosiy chiqishning kulminatsiyasini yaratganini isbotlab berdi.

Keng tarqalgan yanglish tushunchaga koʻra, Kennedy oʻzini nemis ponchigining bir turi boʻlgan „Berliner“man deb bilmasdan aytib yuborgan. Bu — nutq soʻzlangandan ikki oʻn yillik oʻtib paydo boʻlgan shahar afsonasi boʻlib, 1963-yilda Berlin aholisi „Berliner“ soʻzini asosan murabboli ponchik deb tushunishgani yoki tinglovchilar Kennedyning ushbu iborani qoʻllaganidan kulishgani haqiqatga toʻgʻri kelmaydi — hech boʻlmaganda shuning uchunki, Berlinda bunday turdagi ponchiklar „Pfannkuchen“ (soʻzma-soʻz: tovada pishirilgan pishiriq — pancake) deb ataladi, „Berliner“ soʻzi esa faqat Berlindan tashqarida qoʻllaniladi.

Tarixiy asos

Berlinning to‘rt sektori

Germaniya poytaxti Berlin Ikkinchi jahon urushidan keyin Sovet Ittifoqi nazoratidagi hududning ancha ichkarisida joylashgan edi. Dastlab toʻrtta Ittifoqchi davlat (AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya va Sovet Ittifoqi) nazoratidagi toʻrtta sektorda boshqarilgan boʻlib, Sovuq urush keskinligi Sovet qoʻshinlari shaharning gʻarbiy sektorlari uchun Berlin blokadasini amalga oshirgunga qadar kuchayib bordi; gʻarbiy ittifoqchilar bu blokadani hayratlanarli havo koʻpriki yordamida bartaraf etishdi. Shundan soʻng, NATO ittifoqchilari nazoratidagi sektorlar toʻliq Sharqiy Germaniya bilan oʻralgan Gʻarbiy Germaniyaning amaldagi eksklaviga aylandi. 1952-yildan boshlab, Sharq va Gʻarb oʻrtasidagi chegara Berlindan tashqari hamma joyda yopildi. Yuz minglab sharqiy germaniyaliklar Gʻarbiy Berlin orqali Gʻarbga qochib oʻtishdi, bu ishchi kuchining oqib ketishi Sharqiy Germaniyaga iqtisodiy inqiroz bilan tahdid soldi.

1961-yilda Walter Ulbricht boshchiligidagi Sharqiy Germaniya hukumati Gʻarbiy Berlin atrofida tikanli simli toʻsiq oʻrnatdi, u rasman „antifaschistischer Schutzwall“ (antifashistik himoya devori) deb atalgan. Sharqiy Germaniya rasmiylari bu toʻsiq Gʻarbiy Germaniya josuslari va agentlarining Sharqqa oʻtishining oldini olish uchun moʻljallanganini daʼvo qilishgan. Biroq, u butun dunyoda Berlin devori sifatida tanilgan edi va uning asosiy maqsadi Sharqiy Germaniya fuqarolarining Gʻarbga qochib ketishining oldini olish edi. Bir necha oy davomida devor betondan qayta qurildi va pulemyotlar bilan qurollangan Sharqiy Germaniya soqchilari koʻz oʻngida „oʻlim zonasi“ni yaratish uchun binolar buzib tashlandi. Devor „Temir parda“dagi eng katta boʻshliqni yopdi va Berlin Sharqiy Yevropadan Gʻarbiy Yevropaga oʻtish eng oson boʻlgan joylardan biridan eng qiyin joylardan biriga aylandi.

Gʻarb, shu jumladan AQSh, Devorning qurilishiga nisbatan keskin munosabat bildirmaganlikda ayblandi. Rasman, Berlin toʻrtta ittifoqchi davlatning birgalikdagi okkupatsiyasi ostida edi va ularning har biri muayyan zona uchun asosiy mas’uliyatga ega edi. Kennedyning nutqi AQSh Sharqiy Berlinni Sharqiy Germaniyaning qolgan qismi bilan bir qatorda Sovet bloki tarkibida ekanini ilk bor tan olgan holat boʻldi. 1961-yil 25-iyulda Kennedy prezident murojaatida AQSh oʻzining Toʻrt davlat huquqlarini tasdiqlagan holda Gʻarbiy Berlinni himoya qilishini taʼkidladi va shu bilan bir qatorda Germaniyadagi Sovet mavjudligiga qarshi chiqishning imkoni yoʻqligini aniq bildirdi.

Yana qarang

• Je suis Charlie

Qoʻshimcha oʻqish uchun

• Daum, Andreas. Kennedy in Berlin. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-85824-3. 
• Daum, Andreas (2014). „Berlin“, in A Companion to John F. Kennedy, ed. Marc J. Selverstone. Malden, Mass.: Wiley Blackwell, 2014, 209–227.
• Daum, Andreas (2014). „Ich bin ein Berliner: John F. Kennedys Ansprache vor dem Schöneberger Rathaus in Berlin“, in Der Sound des Jahrhunderts, ed. Gerhard Paul and Ralph Schock. Göttingen: Wallstein, 392–396 (in German).
• Fulbrook, Mary. Ten Moments That Shaped Berlin. Cambridge University Press, 2025. ISBN 978-1-009-16093-3. 
• Provan, John D.. Ich bin ein Berliner. Berlin: Berlinstory-Verlag, 2013. ISBN 978-3-86368-112-8. 

Havolalar

• Who famously said "Ich bin ein Berliner" on this day in 1963? (Wayback Machine saytida 2025-10-02 sanasida arxivlangan)
• Text, audio, video of address (Wayback Machine saytida May 4, 2019, sanasida arxivlangan)
• John F. Kennedy Letter On Success of Trip to Europe 1963 (Wayback Machine saytida May 3, 2014, sanasida arxivlangan) Shapell Manuscript Foundation
• Text: Kennedy's Berlin speech text (Wayback Machine saytida September 5, 2020, sanasida arxivlangan)