Mendelizm

Менделизм — организмлар белгиларининг ирсийланиш қонунлари ҳақидаги таълимот. Бу таълимотнинг яратилишида Мендел тадқиқотлари ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди. Мендел кашф этган ирсийланиш қонунлари (қаранг Мендел қонунлари) М.нинг пойдевори ҳисобланади. Мендел қонунлари 1865-йилда кашф этилган бўлиб, унинг замондошлари бу кашфиётга муносиб баҳо бера олмаган. 1900-йилда немис ботаниги К. Корренс, Австрия олими Э. Чермак ва нидерланд ботаниги Х. Де Фризлар ҳар хил ўсимлик турлари дурагайларида олиб борган тажрибалари асосида бирбирларидан мустақил ҳолда Мендел қонунларини қайта кашф этишди. Шунинг учун 1900-йил генетика фани ташкил топган, яъни М.га асос солинган йил ҳисобланади. М. терминини 1905-йилда Р. Пеннет таклиф этган. Генетиканинг ривожланиши ва М. назарий асосларининг яратилиши Менделнинг ирсий омиллар (1906-йилдан бошлаб У. Бецон таклифига биноан "генлар") ҳақидаги ғояси катта аҳамиятга эга бўлди. Ирсий омиллар (генлар)нинг Мендел кашф этган хусусиятлари замонавий генетик тадқиқотларида тўла-тўкис тасдиқланди. М. таълимотига кўра, организм белгиларининг ирсийланишини таъмин этувчи ирсий омиллар (генлар) моддий асосга эга бўлиб, улар учун дискретлик, стабиллик (барқарорлик, турғунлик) хусусиятлари хос; генлар турли — доминант ва рецессив ҳолатда фаолият кўрсатиши мумкин. Ген аллеллари тана ҳужайраларида иккитадан, яъни жуфт (диплоид) ҳолатда; жинсий ҳужайраларда биттадан, яъни якка (гаплоид) ҳолатда бўлади. Эркак ва урғочи жинсий ҳужайралар қўшилиши туфайли вужудга келадиган янги авлод, яъни зиготада генларнинг жуфтлик ҳолати яна қайта тикланади. Генетиканинг Менделдан кейинги даврида М. тез суръатлар билан ривожланди, у янги қонуниятлар, далиллар ва ғоялар билан бойитилди. М.нинг ривожланишини таъмин этган асосий илмий натижалар қуйидагилардан иборат: 1) нўхат ўсимлигида Мендел томонидан кашф этилган умумбиологик ирсийланиш қонунлари барча организм (ўсимлик, ҳайвон, микроорганизм)лар учун хос эканлиги; 2) организм белгилари ирсийланишининг янги қонунлари кашф этилиши, яъни ирсият ҳар доим фақат битта ген билан боғлиқ бўлиб қолмасдан, икки ва ундан ортиқ ноаллел генлар (полигенлар)нинг ўзаро таъсири туфайли амалга ошиши ҳам исботланганлиги; полигенларнинг комплементар, эпистаз, полимер ҳамда бир геннинг кўп томонлама (плеётропия) таъсирида белгиларнинг ирсийланиш қонунлари очилганлиги; 3) ситоге-нетикада хромосомалар сони ва фаолиятини ўрганиш натижасида олинган далиллар Мендел қонунларининг ситологик асоси бўлиб хизмат қилиши; организм белгиларининг ирсийланишида Мендел томонидан аниқланган аллел ва ноаллел генлар фаолияти билан бир қаторда ситогенетикада аниқланган гомологик ва ногомологик хромосомалар фаолиятида уйғунлик (ўхшашлик) борлиги; 4) Менделнинг ирсий омил (ген) ҳақидаги ғояси, унинг асосий хусусиятлари ҳақидаги таълимотнинг генетик, ситогенетик ва молекуляр генетик тадқиқотлар туфайли тўлдирилганлиги ва ривожланганлиги; оқибатда ирсиятнинг моддий асослари ҳисобланган генлар струк-тураси ва функсияси тўғрисидаги янги қонуниятлар аниқланганлиги. М. Ч. Дарвин асос солган эволюсион таълимотнинг генетик асосларини ишлаб чиқишда катта аҳамиятга эга.

Жўра Мусаев.