Merina Qirolligi
Мерина Қироллиги ёки Мадагаскар Қироллиги — ХИХ асрга келиб Мадагаскарнинг аксарият қисмида, Жануби-Шарқий Африка қирғоқларида ҳукмронлик қилган давлат. ХИХ асрда Мадагаскар устидан ҳукмронлик қилган Мерина қироллари ва қироличалари, 1540-йилда Меринага асос солган Андриаманело томонидан келиб чиққан Мерина меросхўрларининг узоқ авлодлари ҳисобланади.[1]
| Мерина Қироллиги Фанжакан'Имерина 1540-1897 мустақил давлат | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Мадҳия Андриаманитра ô! Таҳионао нй Мпанжаканай Эй Худо, маликамизни асра | |||||||||
 Меринанинг Африкада жойлашуви | |||||||||
| Пойтахти | Антананариву | ||||||||
| Тил(лар)и | малагаси тили | ||||||||
| Бошқарув шакли | мутлақ монархия 1540-1863 конституционал монархия 1863-1897 | ||||||||
| Қирол | |||||||||
| - 1540-1575 | Андриаманело(илк) | ||||||||
| - 1883-1897 | Ранавалона ИИИ(сўнгги) | ||||||||
| Тарих | |||||||||
| - 1540-йил | Мерина Қироллигига асос солинган. | ||||||||
| - 1897-йил | Қиролликнинг барҳам топиши | ||||||||
.svg){kind=small}
Тарихи
Ҳова-Вазимба қабилалари можароси
Мадагаскарнинг марказий тоғлари биринчи марта милоддан аввалги 200 — 300 йиллар орасида оролнинг энг қадимги кўчманчилари, Вазимба, оролнинг зич ўрмонларида оддий қишлоқлар барпо этиш учун Борнео жануби-шарқидан пирог билан келганлар. ХВ асрга келиб, жанубий-шарқий қирғоқлардан келган Хова халқлари аста-секин марказий тоғларга кўчиб ўтдилар, уларда маҳаллий қироллар ва малика томонидан бошқариладиган Вазимба аҳоли пунктлари ўртасида кесишган тепалик қишлоқлар барпо этадилар[2]. Икки халқ бир неча авлодлар давомида тинч-тотув яшаб келган ва маълумки, улар турмуш қурган. Шу тарзда, ҳукмронлик қилаётган Вазимба маликаси (оғзаки тарихда Рафоҳи ёки Рангита сифатида навбатма-навбат берилган) Манелобе исмли Ҳова кишига турмушга чиқди. Уларнинг тўнғич ўғли Андриаманело(1540-1575) атрофдаги Вазимба жамоаларини бўйсундириш ва уларни Хова ҳукмронлигига бўйсуниш ва ўзлаштиришга ёки қочишга мажбур қилиш учун катта муваффақият билан уруш олиб борди.
Андриаманело ўрнини унинг ўғли Раламбо эгаллади (1575-1612), унинг кўп йиллик ва муҳим сиёсий ва маданий ютуқлари Мерина тарихининг энг қадимги суверен давлатлари орасида қаҳрамонлик ва афсонавий мақомга эга бўлди[3]. Раламбо биринчи бўлиб у бошқарган марказий тоғли ҳудудларга Имерина („Мерина халқининг юрти“) номини берди[3].Раламбо дипломатия ва муваффақиятли ҳарбий ҳаракатлар ёрдамида Имерина Қироллигини кенгайтирди ва ҳимоя қилди, қирғоқдаги қироллар билан савдо қилиш орқали Имеринада биринчи ўқотар қуролларни сотиб олди.Биринчи марта (вадин-аина ёки „хавфсиз ҳаёт баҳоси“) бадал солиғини ундириб, у биринчи Мерина қироллик армиясини тузишга муваффақ бўлди ва уларни жиҳозлаш учун темирчи ва кумуш заргарларни ташкил этди[4].
Отасидан кейин Андрианжака (1612-1630) Аналаманга тепалигидаги баланд тоғларда Вазимбанинг охирги асосий истеҳкомини қўлга киритиш учун муваффақиятли ҳарбий юриш қилди. У ерда у янги пойтахт Антананариву шаҳрининг юрагини ташкил этадиган мустаҳкамланган бирикмани (рова) қурди. Унинг буйруғига биноан ушбу истеҳком таркибидаги биринчи тузилмалар (Антананариву Рова номи билан танилган) қурилган: бир неча анъанавий қироллик уйлари қурилган ва қироллар мақбаралари учун режалар ишлаб чиқилган. Ушбу бинолар узоқ вақт давомида сиёсий ва маънавий аҳамиятга эга бўлиб, 1995-йилда уларни олов ёқиб юборилгунга қадар сақлаб туришни таъминлади. Андрианжака унинг қурол-ярог 'ва ўқ отиш воситаларини, унинг ҳукмронлигини ўрнатиш ва сақлаб қолишга ёрдам берган ва катта Имеринага қарши ҳукмронлигини кенгайтиришга ёрдам берадиган материаллар тўплаган.
Оролдаги кураш
ХВИ асрдан бошлаб оролдаги сиёсий ҳаёт Мерина ва Сакалава қиролликлари ўртасидаги зиддиятлар билан характерланади. Бунинг асосий сабаби оролда якка ҳокимликнинг эгалланиши билан белгиланади.
Бўлиниш ва фуқаролар уруши
Қирол Андриамасинавалона қиролликни тўртта севимли ўғлига бўлиб беради ва қироллик ўзаро ички курашлар гирдобига кириб қолади. Бу ўз ўрнида Фуқаролар урушини келтириб чиқаради.
Қайта бирлашиш
1787-йилда Амбоҳиманга қироли Андрианжафининг жияни (шаҳзода Рамбоасалама) (Иммеринанинг тўртта қиролликларидан бири) амакисини ҳайдаб чиқариб, тахтни Андрианампоинимерина номига олди. Янги қирол дипломатия ва кучдан фойдаланиб, бутун Мадагаскарни ўз ҳукмронлиги остига олиш нияти билан Имеринани бирлаштириш учун иш бошлади.
Мадагаскар Қироллиги
Мадагаскарни бирлаштириш мақсади унинг ўғли Радама И даврида амалга оширилди, у биринчи бўлиб Европанинг Антананаривода миссионерлари ва дипломатларини қабул қилди ва мунтазам равишда алоқада бўлди.[3].
Радама И нинг беваси Қиролича Ранавалона И нинг 33 йиллик ҳукмронлиги Мадагаскарнинг маданий изоляциясини замонавийликдан сақлаб қолиш учун кураш билан ажралиб турди, айниқса франсуз ва британияликлар билан алоқада. Унинг ўғли ва вориси қирол Радама ИИ франсуз тадбиркор Жозеф-Франсуа Ламберга оролнинг кўплаб жойларидан ерлар, ҳуқуқлар бериб, машҳур бўлмаган Ламберт Хартиясига имзо чекди. Унинг либерал сиёсати аристократларни ғазаблантирди.У тахтдан ағдарилди, давлат бошқарув шакли конституцион монархияга алмаштирилди ва бутун ҳокимият Бош вазир қўлида тўпланади.
Энг охирги қироличқиролича Ранавалона ИИИ 22 ёшида тахтга ўтирди ва 1896-йилда оролни франсуз мустамлакасига ўтказгандан сўнг Франсиянинг мустамлакаси Жазоирга сургун қилинди.
Манбалар
Ҳаволалар
 | Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |
- ↑ Cроwлей, Б.Э. (2010). „А рефинед чронологй оф преҳисториc Мадагасcар анд тҳе демисе оф тҳе мегафауна“. Қуатернарй Сcиэнcе Ревиэwс. 29-жилд, № 19–20. 2591–2603-бет. Бибcоде:2010ҚСРв...29.2591C. дои:10.1016/ж.қуасcирев.2010.06.030.
- ↑ Cампбелл, Гwйн (1993). „Тҳе Струcтуре оф Траде ин Мадагасcар, 1750–1810“. Тҳе Интернатионал Жоурнал оф Африcан Ҳисториcал Студиэс. 26-жилд, № 1. 111–148-бет. дои:10.2307/219188.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Буерс, Чристопҳер „Тҳе Мерина (ор Ҳова) Дйнастй: Имерина 2“. 20-феврал 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-октабр 2010-йил.
- ↑ де ла Ваиссиèре & Абинал 1885, сс. 285–290.