Mersisayd
Мерсисайд — Англиянинг Шимолий-Ғарбий қисмида жойлашган маросимий ва метрополитен графликдир. У шимолда Ланкашир, шарқда Буюк Манчестер, жанубда Чешире, жануби-ғарбда Деэ эстуарийси орқали Уэлснинг Флинцҳир графлиги ва ғарбда Ирландия денгизи билан чегарадош. Энг йирик аҳоли пункти — Ливерпул шаҳри.
Мерсисайд метрополитен графлиги | |
|---|---|
 | |
| Пойтахт | Ливерпул |
| Энг катта шаҳар | Ливерпул |
| Расмий тил(лар) | инглиз тили |
| Ҳукумат | метрополитен графлик |
• Лорд-лейтенант |
Марк Блунделл |
• Олий шериф |
Нигел Ланcелей |
| Майдон | |
• Бутун |
645 км2 |
| Пул бирлиги | фунт стерлинг (ГБП) |
| Вақт минтақаси | УТC+0 ГМТ |
• Ёз (ДСТ) |
УТC+1 ({{{вақт_минтаг`и_дст}}}) |
| Телефон префикси | +44 |
| Интернет домени | .ук |
Графлик юқори даражада урбанлашган бўлиб, умумий майдони 249 квадрат миля (645 км.кв.) ва аҳолиси 2022-йилда 1,442,081. Ливерпул графликнинг марказида, Мерсей эстуарийсининг шарқий қирғоғида жойлашган, Биркенхед эса унинг ғарбий қирғоғида жойлашган. Сент-Ҳеленс графликнинг шарқида, Саутпорт эса шимолида жойлашган. Маҳаллий бошқарув нуқтайи назаридан, графлик беш метрополитен туманидан иборат: Кноусли, Сент-Ҳеленс, Сефтон, Вайрал ва Ливерпул. Ушбу туман кенгашлари, Чешире графлигидаги Холтон билан биргаликда, Ливерпул шаҳар минтақаси қўшма ҳокимияти орқали ҳамкорлик қилади.
Ҳозирги Мерсисайд ҳудуди саноат инқилобигача асосан қишлоқ жой эди. Бироқ, Ливерпул ва Биркенхеднинг Мерсей эстуарийси бўйидаги жойлашуви уларнинг тез ривожланишига имкон берди. Ливерпул йирик порт шаҳрига айланди, Атлантика қул савдосида фаол иштирок этди ва Ланкаширдаги тўқимачилик заводларига пахта етказиб берди, Биркенхед эса кемасозлик марказига айланди. Ушбу даврда бир қатор инновациялар юзага келди: биринчи шаҳарлараро темирйўл, давлат томонидан молиялаштирилган биринчи жамоат боғи, док технологиясидаги ютуқлар ва илғор электрли баланд темирйўл қурилиши. Графлик 1974-йилда ташкил этилган; унгача бутун Вайрал ярим ороли Чешире таркибида, қолган ҳудуд эса Ланкаширга тегишли эди.
Мерсисайд спорт, мусиқа ва маданий муассасалари билан машҳур. Мерсейбит жанри айнан шу графликда шаклланган бўлиб, у кўплаб машҳур сан’аткорлар ва гуруҳларни, жумладан, “Битлз”ни етиштирган. Графликда бир нечта футбол клублари мавжуд, шулардан Эвертон ва Ливерпул клублари Премер-лигада ўйнайди. Қироллик Ливерпул ва Қироллик Биркдейл голф клублари “Очиқ чемпионат” мусобақасини жами 22 марта ўтказган, “Гранд Натионал” эса Европадаги энг нуфузли тўсиқли пойга ҳисобланади. Миллий Ливерпул музейлари тизимига тўққизта музей ва сан’ат галереяси киради.
Тарих
ОЭД маълумотларига кўра, “Мерсисайд” сўзининг (тахминан дарё атрофидаги ерлар учун умумий атама сифатида) энг қадимги ишлатилиши 1899-йилга тўғри келади[1].
Мерсисайд графлиги 1974-йилда ташкил этилган бўлиб, у илгари Англия маъмурий графликлари таркибига кирган Ланкашир ва Чешир ҳудудларидан, шунингдек, Биркенхед, Бутл, Ливерпул, Сент-Хеленс, Саутпорт ва Валласи каби шаҳар графликларидан иборат эди.
Мерсисайд 1958-йилдаги Маҳаллий бошқарув тўғрисидаги қонунда “Махсус кўриб чиқиш” ҳудуди сифатида белгиланган эди. Англиядаги маҳаллий бошқарув комиссияси 1962-йилда ушбу ҳудудни қайта кўриб чиқишни бошлади, у асосан Ливерпул, Бутл, Биркенхед ва Валласи шаҳар графликларига асосланган эди. Кейинчалик, 1965-йилда Уиднес ва Рункорн каби қўшимча ҳудудлар ҳам ушбу махсус ҳудудга киритилди. 1965-йилда дастлабки таклифлар эълон қилинди, бироқ комиссия якуний таклифларни тугата олмади ва 1966-йилда бекор қилинди.
Шундан сўнг, Англиядаги маҳаллий бошқарув тизимини тўлиқ қайта кўриб чиқиш учун Қироллик комиссияси тузилди ва унинг ҳисоботида (яъни, Редклиф-Мауд ҳисоботида) Мерсисайднинг анча кенгроқ метрополитен ҳудуди таклиф қилинди. У жанубда Честергача, шимолда эса Риббле дарёсигача чўзилган жануби-ғарбий Ланкашир ва шимоли-ғарбий Чеширни ўз ичига олган. Бу ҳудуд тўртта туманни қамраб олган бўларди: Саутпорт/Крозби, Ливерпул/Бутл, Сент-Хеленс/Уиднес ва Вирал/Честер. Шу орада, 1970-йилда Мерсисайд йўловчи транспорт бошқармаси (бугунги кунда Мерситравел номи остида фаолият юритади) ташкил этилган бўлиб, у Ливерпул, Сефтон, Вирал ва Кноузлини қамраб олган, аммо Саутпорт ва Сент-Хеленсни ўз ичига олмаган.
Редклиф-Мауд ҳисоботини 1970-йилда сайланган Консерватив ҳукумат рад этди, бироқ Мерсисайд ҳудудига асосланган икки поғонали метрополитен тузилмаси ғояси 1971-йилда эълон қилинган оқ китобда сақлаб қолинди. 1972-йилги Маҳаллий бошқарув тўғрисидаги қонун парламентга тақдим этилганда, оқ китобдаги баъзи қисмлар қисқартирилди — яъни, ҳудуднинг шимолий ва жанубий чеккалари, Честер ва Эллесмер-Порт чиқариб ташланди; шунингдек, кенгашнинг илтимосига кўра, Саутпорт биринчи марта ҳудудга киритилди. Парламент муҳокамалари давомида яна ўзгаришлар киритилиб, Скелмерсдейл ҳудуддан олиб ташланди, Сент-Хеленс ва Хайтонни ўз ичига олган таклиф этилган туман эса ҳозирги метрополитен туманлари — Сент-Хеленс ва Кноузлига ажратилди.
Мерсисайд 1974-йил 1-апрелда 1972-йилги Маҳаллий бошқарув тўғрисидаги қонун асосида метрополитен графлик сифатида ташкил этилди. Бу Англия ва Уэлсдаги маҳаллий бошқарув тизимининг кенг қамровли ислоҳоти доирасида амалга оширилган эди
Мерсисайд ташкил этилгач, Мерситравел ўз фаолиятини кенгайтириб, Сент-Хеленс ва Саутпортни ҳам қамраб олди.
| 1974-йилдан кейинги ҳолат (Лоcал Говернмент Аcт 1972) | 1974-йилгача бўлган ҳолат (Лоcал Говернмент Аcт 1888) | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Метрополитен графлик | Метрополитен туман | Графлик мақомидаги шаҳарлар | Графликка кирмаган шаҳарлар | Шаҳар туманлари | Қишлоқ туманлари |
 Мерсисайд 22 та собиқ маҳаллий бошқарув туманининг бирлашмасидан ташкил топган, шу жумладан олти та графлик мақомидаги шаҳар ва икки та графликка кирмаган шаҳар.
|
Кноузли | Хайтон ва Роби • Киркби • Прескот | Ғарбий Ланкашир • Уистон | ||
| Ливерпул | Ливерпул | ||||
| Сефтон | Бутл • Саутпорт | Крозби | Формби • Литҳерленд | Ғарбий Ланкашир | |
| Сент-Хеленс | Сент-Хеленс | Нютон-ин-Мейкерфилд • Биллинге ва Винстенли • Хейдок • Рейнфорд | Уистон | ||
| Вирал | Биркенхед • Валласи | Бебингтон | Хойлейк • Вирал | ||
Бошқарув
Дастлаб графликда икки поғонали маҳаллий бошқарув тизими мавжуд эди: бешта метрополитен туманлар ҳокимиятни Ливерпулда жойлашган Мерсисайд графлик кенгаши билан бўлишган[2]. Кенгашнинг 99 а’зоси илк бор 1973-йил апрел ойида сайланган, бу эса 1974-йил 1-апрелда кенгашнинг расман ташкил этилишидан олдинги давр эди. Ушбу орган транспорт каби соҳаларда стратегик рол ўйнаган; туманлар эса метрополитен мақомига эга бўлмаган туманларга нисбатан кенгроқ ваколатларга эга бўлган, чунки улар та’лим ва ижтимоий хизматлар учун ҳам мас’ул бўлган — бу ваколатлар бошқа жойларда графлик кенгашларига юклатилган эди.
1986-йилда ушбу графлик кенгаши барча бошқа метрополитен графлик кенгашлари билан бир қаторда Лоcал Говернмент Аcт 1985 қонуни асосида тугатилди[2]. Шундай қилиб, туманлар ҳозирда амалда ягона (унитар) ҳокимиятлар ҳисобланади.
География
Мерсисайд ҳудуди Мерсей дарёси қўлтиғи билан икки қисмга бўлинган; Wиррал қўлтиғининг ғарбий томонида, Вирал яриморолда жойлашган, графликнинг қолган қисми эса шарқий томонда жойлашган. Мерсисайднинг шарқий қисми шимолда Ланкашир, шарқда Буюк Манчестер билан, графликнинг ҳар икки қисми эса жанубда Чешире билан чегарадош. Мерсисайд графлигини ташкил этувчи ҳудудлар илгари Англиянинг ма’мурий графликларидан бўлган: Мерсей дарёсининг шарқида Ланкашир ва ғарбида Чешире. Иккала қисмни икки та Мерсей туннели, Мерсейрейлнинг Вирал линияси ва Мерсей пароми боғлайди.
Яшил минтақа
Мерсисайд графлиги ҳудудида яшил минтақалар мавжуд бўлиб, улар Ливерпул шаҳри атрофида, шунингдек, қўлтиғнинг нариги томонидаги Вирал ҳудудида жойлашган. Яшил минтақалар жанубга ва Саутпорт атрофидаги ҳудудларгача чўзилган бўлиб, Шимоли-Ғарбий яшил минтақанинг ғарбий чеккасини ташкил этади. Бу минтақалар дастлаб 1950-йилларда белгиланган. Графликдаги барча туманлар ушбу минтақанинг бир қисмини ўз ичига олади.
Демография
| Этник гуруҳ | 1971 йил тахминлари[3] | 1981 йил тахминлари[4] | 1991 йилги аҳолини рўйхатга олиш[4] | 2001 йилги аҳолини рўйхатга олиш[5] | 2011 йилги аҳолини рўйхатга олиш[6] | 2021 йилги аҳолини рўйхатга олиш[7] | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Сони | % | Сони | % | Сони | % | Сони | % | Сони | % | Сони | % | |
| Оқ танлилар: жами | – | 99.5% | 1,500,267 | 98.6% | 1,422,453 | 98.1% | 1,322,938 | 97.1% | 1,305,303 | 94.5% | 1,304,797 | 91.7% |
| Оқ танлилар: Британияликлар | – | – | – | – | – | – | 1,297,777 | 95.3% | 1,268,277 | 91.8% | 1,242,323 | 87.3% |
| Оқ танлилар: Ирландияликлар | – | – | – | – | – | – | 13,005 | 1.0% | 13,342 | 1.0% | 13,508 | 0.9% |
| Оқ танлилар: Таборий ёки Ирландиялик кўчманчилар[ноте 1] | – | – | – | – | – | – | – | – | 457 | 0.0% | 763 | 0.1% |
| Оқ танлилар: Ромлар[ноте 2] | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1,696 | 0.1% |
| Оқ танлилар: Бошқа оқ танлилар | – | – | – | – | – | – | 12,156 | 0.9% | 23,227 | 1.7% | 46,507 | 3.3% |
| Осиёлик ёки Британиялик осиёликлар: жами | – | – | 9,061 | 0.6% | 11,624 | 0.8% | 16,511 | 1.2% | 30,405 | 2.2% | 44,452 | 3.1% |
| Осиёлик: Ҳиндлар | – | – | 2,248 | 0.1% | 2,740 | 0.2% | 3,769 | 0.3% | 7,896 | 0.6% | 10,686 | 0.8% |
| Осиёлик: Покистонликлар | – | – | 716 | 0.0% | 912 | 0.1% | 1,528 | 0.1% | 2,566 | 0.2% | 4,723 | 0.3% |
| Осиёлик: Бангладешликлар | – | – | 489 | 0.0% | 764 | 0.1% | 1,266 | 0.1% | 2,366 | 0.2% | 3,863 | 0.3% |
| Осиёлик: Хитойликлар[ноте 3] | – | – | 4,719 | 0.3% | 5,895 | 0.4% | 8,129 | 0.6% | 11,554 | 0.8% | 13,194 | 0.9% |
| Осиёлик: Бошқа осиёликлар | – | – | 889 | 0.1% | 1,313 | 0.1% | 1,819 | 0.1% | 6,023 | 0.4% | 11,986 | 0.8% |
| Қора танлилар ёки Британиялик қора танлилар: жами | – | – | 8,344 | 0.5% | 9,914 | 0.7% | 6,838 | 0.5% | 14,552 | 1.1% | 21,902 | 1.5% |
| Қора танлилар: Африкаликлар | – | – | 2,630 | 0.2% | 3,093 | 0.2% | 3,722 | 0.3% | 9,792 | 0.7% | 16,091 | 1.1% |
| Қора танлилар: Кариб денгизи аҳолиси | – | – | 1,890 | 0.1% | 2,208 | 0.2% | 1,600 | 0.1% | 2,066 | 0.1% | 2,364 | 0.2% |
| Қора танлилар: Бошқа қора танлилар | – | – | 3,824 | 0.3% | 4,613 | 0.3% | 1,516 | 0.1% | 2,694 | 0.2% | 3,447 | 0.2% |
| Аралаш этник гуруҳ: жами | – | – | – | – | – | – | 13,189 | 1.0% | 20,954 | 1.5% | 30,495 | 2.1% |
| Аралаш: Оқ ва қора карибликлар | – | – | – | – | – | – | 3,918 | 0.3% | 6,395 | 0.5% | 7,280 | 0.5% |
| Аралаш: Оқ ва қора африкаликлар | – | – | – | – | – | – | 3,157 | 0.2% | 4,894 | 0.4% | 7,021 | 0.5% |
| Аралаш: Оқ ва осиёликлар | – | – | – | – | – | – | 2,714 | 0.2% | 4,638 | 0.3% | 7,666 | 0.5% |
| Аралаш: Бошқа аралашлар | – | – | – | – | – | – | 3,400 | 0.2% | 5,027 | 0.4% | 8,528 | 0.6% |
| Бошқа: жами | – | – | 4,531 | 0.3% | 5,713 | 0.4% | 2,550 | 0.2% | 9,975 | 0.7% | 21,640 | 1.5% |
| Бошқа: Араблар[ноте 1] | – | – | – | – | – | – | – | – | 6,379 | 0.5% | 10,086 | 0.7% |
| Бошқа: Бошқа этник гуруҳ | – | – | – | – | – | – | 2,550 | 0.2% | 3,596 | 0.3% | 11,554 | 0.8% |
| Оқ бўлмаганлар: жами | – | 0.5% | 21,932 | 1.4% | 27,247 | 1.9% | 39,088 | 2.9% | 75,886 | 5.5% | 118,489 | 8.3% |
| Жами | – | 100% | 1,522,199 | 100% | 1,449,700 | 100% | 1,362,026 | 100% | 1,381,189 | 100% | 1,423,286 | 100% |
Аҳолининг ўзини идентификация қилиши
2000-йилларда Сефтон ва Wиррал туманларида Ипсос МОРИ томонидан ўтказилган сўровлар шуни кўрсатдики, умуман олганда, ушбу туман аҳолиси ўзларини мос равишда Ланкашир ёки Чешире’дан кўра кўпроқ Мерсисайд билан боғлашган, бироқ Мерсисайдга бўлган боғлиқлик даражаси “жуда кучли” эмас, балки “бир оз кучли” деб баҳоланган[8].
Маҳаллий бошқарув
Метрополитен туманлар
Мерсисайд қуйидаги метрополитен туманлардан иборат: Ливерпул, Кноусли, Сефтон, Сент-Ҳеленс ва Wиррал.
Қўшма ҳокимият
Ливерпул шаҳар минтақаси қўшма ҳокимияти — Мерсисайднинг беш тумани ва Чешире’даги Холтон туманини ўз ичига олади. Ушбу ҳокимият Буюк Британия ҳукумати билан тузилган ваколатларни қайта тақсимлаш шартномасига биноан транспорт, уй-жой, инновация, бандлик, энергетика, туризм, савдо ҳамда жиноят ва адлия масалаларига оид вазифаларни назорат қилади[9][10].
Қўшма ҳокимиятни Ливерпул шаҳар минтақаси мери Стив Ротерам бошқаради. У 2017-йилда сайланган ва 2021 ҳамда 2024-йилларда қайта сайланган[11][12].
Графлик даражасидаги функсиялар
Графлик кенгаши тугатилгандан сўнг, айрим маҳаллий хизматлар Мерсисайднинг бешта метрополитен туманлари томонидан ташкил этилган қўшма кенгашлар орқали бошқарилади. Булар қуйидагиларни ўз ичига олади:
- Мерсисайд полицияси ва жиноят комиссари ҳамда Мерсисайд полицияси
- Мерсисайд ёнғин ва қутқарув хизмати
- Мерсисайд чиқиндиларни қайта ишлаш ва утилизация қилиш бошқармаси
- Мерсисайд пенсия схемаси — уни Wиррал кенгаши бошқаради, офислари эса Ливерпулда жойлашган[манба керак].
Соғлиқни сақлаш
Мерсисайд ҳудудида тиббий хизматларни режалаштириш ва молиялаштириш учун масъул ташкилот — НҲС Чесир ва Мерсисайд номли интеграциялашган парвариш тизими ҳисобланади. У Чесир ва Мерсисайд ҳудудларидаги НҲС ҳамда бошқа парвариш хизматларини қамраб олади. Шунингдек, Чесир ва Мерсисайд соғлиқни сақлаш ва парвариш ҳамкорлигини ҳам назорат қилади. НҲС Чесир ва Мерсисайд 2024-йил ҳолатига кўра 2,7 миллион аҳолига хизмат кўрсатади[13].
Иқтисодиёт
| Туман | ГВА (млрд £) |
Аҳоли жон бошига ГВА (£) |
ЙАИМ (млрд £) |
Аҳоли жон бошига ЙАИМ (£) |
|---|---|---|---|---|
| Кноwслей | £4.0 | £25,927 | £4.6 | £29,407 |
| Ливерпул | £14.3 | £29,489 | £15.9 | £32,841 |
| Сент-Хеленс | £2.8 | £15,448 | £3.4 | £18,803 |
| Сефтон | £4.6 | £16,275 | £5.4 | £19,418 |
| Wиррал | £5.6 | £17,527 | £6.6 | £20,688 |
| Мерсисайд | £31.3 | £22,000 | £36.0 | £25,281 |
- ↑ [1], ОЭД тарихи
- ↑ 2,0 2,1 Эванс, Андреw. „Публиc Сервиcе Манагемент: Энд оф тҳе метрополитан лине“ (эн-ГБ). Тҳе Индепендент (1992-йил 12-август). 2023-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 30-август.
- ↑ Оwен, Давид „ЭТҲНИC МИНОРИТИЭС ИН ГРЕАТ БРИТАИН: Сеттлемент паттернс“.
- ↑ 4,0 4,1 Этҳниcитй ин тҳе 1991 cенсус: Вол 3 - Соcиал геограпҳй анд этҳниcитй ин Бритаин, геограпҳиcал спреад, спатиал cонcентратион анд интернал мигратион, Интернет Арчиве, Лондон : ҲМСО, 1996. ИСБН 978-0-11-691655-6.
- ↑ „КС006 -Этҳниc Гроуп“ (эн). номисwеб.cо.ук.
- ↑ „ҚС201ЭW - Этҳниc гроуп“ (эн). номисwеб.cо.ук.
- ↑ „ТС021 - Этҳниc гроуп“ (эн). номисwеб.cо.ук.
- ↑ Сефтон сўрови (Wайбаcк Мачине сайтида 26 Септембер 2006 санасида архивланган), бу ерда аҳолининг 51 фоизи ўзини Мерсисайдга кучли тегишли деб билган, Ланкашир билан солиштирганда эса бу кўрсаткич 35 фоизни ташкил этган; Wиррал сўрови (Wайбаcк Мачине сайтида 26 Септембер 2006 санасида архивланган), бу ерда аҳолининг 45 фоизи ўзини Мерсисайд билан кучли боғлаган; Чешире билан солиштирганда эса бу кўрсаткич 30 фоиз бўлган. Ҳар иккала туманда ҳам тарихий графликка нисбатан “жуда кучли” деган баҳолар Мерсисайдга нисбатан каттароқ бўлган, бироқ “бир оз кучли” деган жавоблар пастроқ кўрсаткични қайд этган.
- ↑ Wиггинс, Кае „Мерсейсиде cомбинед аутҳоритй планс оутлинед“ (эн). Лоcал Говернмент Чрониcле (2013-йил 12-август). Қаралди: 2024-йил 19-апрел.
- ↑ „Течниcал папер он Левел 4 деволутион фрамеwорк“ (эн). ГОВ.УК. Қаралди: 2024-йил 10-декабр.
- ↑ „Ливерпоол cитй регион метро маёр: wҳат ис ит, wҳен wилл wе гет оне анд wҳо wилл ит бе?“ (2016-йил 18-май). 2016-йил 23-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 16-июл.
- ↑ „Лоcал элеcтион ресулц 2024 ливе: Лондон маёр анд Wест Мидландс раcе беинг cоунтед“ (эн-гб). ББC Неwс (2024-йил 4-май). Қаралди: 2024-йил 4-май.
- ↑ „НҲС Чешире анд Мерсейсиде“ (эн-гб). Қаралди: 2024-йил 11-декабр.
- ↑ Фентон, Тревор „Регионал гросс доместиc продуcт: лоcал аутҳоритиэс“. Оффиcе фор Натионал Статистиcс (2023-йил 25-апрел). Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "ноте", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="ноте"/> таг wас фоунд