Messier 13
М 13 (НГC 6205, ГCЛ 45[1], инглизча номи Греат Cлустер ин Ҳерcулес[2] ҳам учрайди) — Геркулес юлдуз туркумидаги шарсимон юлдуз тўплами. Тўпламнинг кўринадиган катталиги +5,8 м ва яхши шароитларда инсон кўзи билан кузатилиши мумкин. Тўплами 1714-йилда топилган ва Аресибо хабари 1974-йилда юборилган. Бу Галактикадаги энг ёрқин ва энг яхши ўрганилган тўпламлардан биридир[3][4][5][6][7].
Хусусиятлари
М 13 — Қуёшдан 25 минг ёруғлик йили узоқликда жойлашган шарсимон юлдуз тўплами . Унинг диаметри тахминан 150 ёруғлик йили, энг зич қисми эса 100 ёруғлик йили диаметри билан чекланган. Тўпламнинг иўзи камида бир неча юз минг юлдузни ўз ичига олади, уларнинг тўплам марказидаги концентрацияси Қуёш яқинидагидан юзлаб марта юқори. Тўпламда юлдузлар жиҳатидан нисбатан камбағал бўлган тўртта минтақа мавжуд[8][9][10].
Ранг-катталик диаграммаси асосида М 13 ёши 13,5 миллиард йил деб баҳоланади, унинг юлдузларидан бири Барнард 29 эса бундай эски тўпламда кутилмаган Б2 спектрал турига эга. Дастлаб тўплам томонидан тутилган юлдуз деб ҳисобланган, энди у жуда қисқа эволюция босқичида эканлигига ишонилади: у асимптотик гигант новдасини тарк этди ва бир мунча вақт ўтгач, сайёра туманлигига айланади[8][11][12].
Тўплам юлдузларининг металллиги Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{[Фе/Ҳ]}} −1,58 ни ташкил этади, бу қуёш темирининг 3% дан кам бўлган нисбий темир таркибига тўғри келади. Шу билан бирга, темирга нисбатан алфа жараёни элементларининг таркиби қуёшга нисбатан кўпаяди: Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{[\алпҳа / Фе]}} тахминан 0,2ни ташкил қилади. Бундан ташқари, М 13 юлдузлари гелийнинг катта улушига эга: юлдузлар популяцияларидан бири қуёш яқинидаги гелийнинг масса улушига эга, 25% ва яна иккитаси мос равишда 33% ва 38%[12].
Ўрганиш тарихи
Тўплам 1714-йилда Эдмунд Ҳаллей томонидан кашф этилган, аммо у уни алоҳида юлдузларга ажрата олмади. Унинг қайд этишича, тўплам тиниқ, ойсиз осмонда оддий кўз билан кўринади. Шунингдек, Ҳаллейдан кейин Жон Бевис тўпламни кузатди ва уни юлдузли осмон атласига киритди[8][13]. 1764-йилда Чарлз Мессиэр тўпламни М 13 деб каталоглаган ва тўплам биринчи марта 1779-йилда ягона юлдузларга айланган[1][10].
1888-йилда тўплам Жон Дреер томонидан тузилган Янги Бош Каталогга 6205[1][14] рақами остида киритилган. 1974-йилда фаразий ердан ташқари цивилизациялар учун биринчи радиохабарлардан бири Аресибо хабари тўпламга юборилди. Ушбу тўплам Галактикадаги энг кўп ўрганилган шарсимон тўпламлардан биридир[8][9].
Кузатишлар

М 13 тўпламининг аниқ катталиги + 5,8мни ташкил этади, бу яхши шароитларда уни инсон кўзи билан кузатиш мумкин, шунингдек, энг ёрқин шарсимон тўпламдан биридир. Унинг бурчак диаметри тахминан 20 дақиқа ёй, лекин энг ёрқин ҳудуд 13 дақиқали диаметр билан чекланган. Томоша қилиш учун энг яхши ой июл дир[8][10].
М 13ни дурбина ёрдамида аниқлаш осон; бироз катталаштиришда тўплам туманли ямоққа ўхшайди, маркази ёрқинроқ кўринади. Об’эктив диаметри тахминан 150 мм бўлган каттароқ телескопдан фойдаланилганда, тўпламнинг ташқи қисмларида алоҳида юлдузлар кўринади ва унинг шарсимон шакли аниқ кузатилади. Диафрагма 300 мм дан ортиқ бўлган телескоп тўплам марказидаги юлдузларни фарқлаш имконини беради[2][9][15].
Маданиятда
М 13 тўпламига ҳаволалар бадиий адабиётларда учрайди. Улар орасида, масалан, Курт Воннегутнинг "Титан сиренлари" романи[16].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 „Неw Генерал Cаталог Обжеcц: НГC 6200 - 6249“. cселигман.cом. 2021-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
- ↑ 2,0 2,1 Бруcе МcCлуре. „Меэт М13, тҳе Греат Cлустер ин Ҳерcулес“ (эн). ЭартҳСкй.орг. 2021-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
- ↑ Скруцкиэ М. Ф., Cутри Р. М., Стиэнинг Р., Wеинберг М. Д., Счнеидер С., Cарпентер Ж. М., Беичман C., Cаппс Р., Честер Т., Элиас Ж. эт ал. Тҳе Тwо Миcрон Алл Скй Сурвей (2МАСС) (англ.) // Астрон. Ж. / Ж. Г. ИИИ, Э. Вишниаc — ИОП Публишинг, Америcан Астрономиcал Соcиэтй, Университй оф Чиcаго Пресс, АИП, 2006. — Вол. 131, Исс. 2. — П. 1163–1183. — ИССН 0004-6256; 1538-3881 — дои:10.1086/498708
- ↑ Дарлинг Д. Ж. Ҳерcулес Глобулар Cлустер (М13, НГC 6205)
- ↑ Астрономй Пиcтуре оф тҳе Дай — 1995.
- ↑ Фроммерт Ҳ. Мессиэр 13
- ↑ Ҳаррис W. Э. А cаталог оф параметерс фор глобулар cлустерс ин тҳе Милкй Wай (англ.) // Астрон. Ж. / Ж. Г. ИИИ, Э. Вишниаc — ИОП Публишинг, Америcан Астрономиcал Соcиэтй, Университй оф Чиcаго Пресс, АИП, 1996. — Вол. 112, Исс. 4. — П. 1487. — ИССН 0004-6256; 1538-3881 — дои:10.1086/118116
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Ҳартмут Фроммерт, Чристине Кронберг. „Мессиэр Обжеcт 13“. www.мессиэр.седс.орг. 2021-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Давид Дарлинг. „Ҳерcулес Глобулар Cлустер“. www.давиддарлинг.инфо. 2021-йил 5-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Роб Гарнер. „Мессиэр 13 (Тҳе Ҳерcулес Cлустер)“. НАСА (2017-йил 6-октябр). 2021-йил 21-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
- ↑ Ҳартмут Фроммерт. „М13 Барнард 29“. www.мессиэр.седс.орг. Қаралди: 2021-йил 26-январ.[сайт ишламайди]
- ↑ 12,0 12,1 Георге А. Гонтчаров, Махим Ю Кҳовритчев, Александр В. Мосенков. Исочроне фиттинг оф Галаcтиc глобулар cлустерс - ИИ. НГC 6205 (М13) (эн) // Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй. — 2020-08-01. — Вол. 497. — П. 3674–3693. — ИССН 0035-8711. — ДОИ:10.1093/мнрас/стаа1694.
- ↑ „М13: Тҳе Греат Глобулар Cлустер ин Ҳерcулес“. Астрономй Пиcтуре оф тҳе Дай (2020-йил 19-март). 2021-йил 27-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
- ↑ „Тҳе Интераcтиве НГC Cаталог Онлине“. спидер.седс.орг. 2018-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
- ↑ „М13 wитҳ а Сиде оф Галахиэс, Плеасе“ (эн). Скй & Телесcопе (2018-йил 6-июн). 2021-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.
- ↑ „Тҳе cроwдед ҳеарт оф тҳе Ҳерcулес глобулар cлустер“ (эн). www.спаcетелесcопе.орг. 2020-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 26-январ.