Mikayil Mushfig sahifasining manbasini koʻrish

{{Yozuvchi
| Ismi = Mikayil Mushfig
| Asl ismi = [[Ozarbayjon tili|ozarb]]. Mikayıl Müşfiq
| Tasvir = Mikayil Mushfig.jpg
| Eni = 250 px
| Tasvir izohi =
| Tugʻilgandagi ismi = Mikayil Abdulgadir oʻgʻli Ismayilzoda
| Taxalluslari = Mushfig
| Tavallud sanasi = {{tugʻilgan sanasi|1908|6|5}}
| Tavallud joyi = [[Boku]], Baku tumani, Baku viloyati, [[Rossiya Imperiyasi]]
| Vafot sanasi = {{vafot sanasi va yoshi|1938|1|6|1908|6|5}}
| Vafot joyi = [[Boku]], [[Ozarbayjon SSR]], [[SSSR]]
| Fuqaroligi = [[Fayl:Flag_of_Russia.svg|24px]] Rossiya Imperiyasi<br />
{{Ozarbayjon bayrogʻi}} ODR
{{SSSR bayrogʻi}} SSSR
| Tabaalik =
| Faoliyat turi = [[Til]]-[[adabiyot]] muallimi
| Ijod yillari = [[1926]]-[[1938]]
| Yoʻnalish = [[Shoir]], [[o'qituvchi]]
| Janr = [[Lirika]]
| Asarlari tili = [[ozarbayjon tili|ozarbayjon]]
| Debut = „Bir kuni“
| Mukofotlari =
| Taqdirlanmalari =
| Imzo =
| Sayt =
| Vikiombor =
| 1
}}

'''Mikayil Mushfig''' (toʻliq ismi: ''Mikayil Abdulgadir oʻgʻli Ismayilzoda''; [[1908-yil]] [[5-iyun]]da, [[Boku]] tumani, Baku viloyati, [[Rossiya imperiyasi]] — [[1938-yil]] [[6-yanvar]]da vafot etgan, [[Boku]], [[Ozarbayjon SSR]], [[SSSR]]) — [[ozarbayjon]] shoiri, tarjimon va pedagog, Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi (1934), „Azerneshr“ ning sobiq muharriri.

Ozarbayjon sheʼriyatining rivojlanishida katta rol oʻynagan shoirlardan biri. U sevgi va goʻzallikni tarannum etuvchi koʻplab sheʼrlar muallifidir. Uning sheʼrlarida ijtimoiy va madaniy masalalarga ham fikr bildirilgan. U [[Stalin]] qatagʻonining qurboni boʻlgan va [[1938-yil]]da otib oʻldirilgan. U SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining qarori bilan [[1956-yil]] [[23-may]]da vafot etganidan keyin oqlangan.

Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining [[2019-yil]] [[7-may]]dagi 211-sonli qarori bilan Mikayil Mushfig asarlari Ozarbayjon Respublikasida davlat mulki deb eʼlon qilingan mualliflar roʻyxatiga kiritildi<ref name="ARNK-2019-211">{{veb manbasi |url=https://cabmin.gov.az/az/document/3685/ |title="“Əsərlərin dövlət varidatı elan edilməsi Qaydaları”nın və “Əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin və dövlət varidatı elan edilən filmlərin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin [[7-may]] [[2019]]-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı |date=11-may 2019-yil |publisher=cabmin.gov.az |accessdate=13-may 2019-yil |language=az |archivedate=13-may 2019-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513052537/https://cabmin.gov.az/az/document/3685/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190513052537/https://cabmin.gov.az/az/document/3685/ |date=13-may 2019-yil }}</ref>.

== Hayotiy ==
=== Erta yillari ===
[[Fayl:Mushfig 5.JPG|thumb|left|1910-yilda Mikail Mushfig]]

Mikayil Mirzo Abdulgadir oʼgʼli Ismayilzoda (Mikayil Mushfig) 1908-yil 5-iyunda [[Boku]] shahrida ziyolilar oilasida tugʻilgan<ref>Abbaslı, Tahir. Ulu poeziyamızın ƏBƏDİGƏNCİ [Mətn]: Düşmən qələmi ömrünü yarımçıq kəssə də, sözü bütöv, irsi əbədi Mikayıl Müşfiq… /T.Abbaslı //Mədəniyyət.-2018.- 22-iyun.- S.12</ref>.
Otasi Mirza Abdulgʻodir Ismoilzoda oʻz davrining taniqli ziyolisi boʻlgan<ref name="peak"/>. U oʻqituvchilikdan tashqari ijodiy faoliyat bilan ham shugʻullanib, sheʼrlar yozgan<ref name="peak"/>. Bolaligida ota-onasidan ayrilgan Mushfig yaqin qarindoshlar qaramogʻida katta boʻlgan<ref name="peak"/><ref>Əliyeva, Aynurə. Azərbaycan poeziyasında Müşfiq zirvəsi [Mətn]: I yazı /A. Əliyeva//Türküstan.-2018.- 28-may-4-iyun.- S.10</ref>. Ogʻir va baxtsiz bolaligini boshidan kechirgan shoir hayotining oʻsha yillarini eslab, shunday yozadi:

{{Cquote|''Otam tirikligida onam va otam bolaligimda vafot etganlar. Men amakim va xolamning yonida etim boʻlib qoldim. Men och, yalangʻoch, yalangʻoch bolaligim bor edi<ref name="peak"/>.''}}

Shoir „Ona“ (1927) sheʼrida oʻsha yillardagi ogʻriq va onasizlik haqida shunday yozgan:

{{Quote box
 |title = Centered quote
 |quote  =
<poem>Onajon dedim, yuragim alangada edi,
Onam dedim, qalbimda titroq bor edi,
Onam, dedim chiroyli manzara,
Men onaga aytdim, lekin men uni yonimda koʻrmadim.</poem> 
 |qalign = center
 |source = <small>„Ona“, Mikayil Mushfig</small><ref name="peak"/>
 |width  = 35%
 |fontsize  = 100%
 |align  = center
 |bgcolor   =
}}

Mushfigning buvisi Gizgayit uning shoir boʻlib ulgʻayishiga yordam bergan<ref name="peak"/>. Buvisi aytgan ertak, maqol va bayatlar kelajakdagi shoirning boy xalq sanʼati bilan tanishishida muhim rol oʻynadi<ref name="peak"/>.

[[Fayl:Mushfig 4.JPG|thumb|Talabalik davrida Mikayil Mushfig (oxirgi bosqichda chapdan toʻrtinchi). 1927-yil]]

Rus-ozarbayjon maktabida boshlangʻich maʼlumotni olgan Mushfig gumanitar fanlarga katta qiziqish koʻrsatdi va [[rus tili]]ni ham puxta oʻzlashtirdi<ref name="peak"/><ref>Qaraoğlu, Fazil. Tarixdə iz buraxanlar: Mikayıl Müşfiq [Mətn] /F.Qaraoğlu//Bakı xəbər 2017.- 15-dekabr.- S.13..-</ref>. 1920—1927-yillarda u dastlab Boku Darulmu, keyin 12-sonli oʻrta maktabda tahsil olgan va 1927—1931-yillarda Ozarbayjon Davlat Darulfu (hozirgi Boku Universiteti) ning Til va adabiyot fakultetini tamomlagan va Boku maktablarida dars bergan<ref name="peak"/>.

30-yillarda „Azerneshr“ da muharrir boʻlib ishlagan<ref name="love"/> Uning shogirdlaridan biri Mikail Mushfigni eslaydi:

{{cquote|''Mushfig dars berayotgan paytda biz qoʻngʻiroq ovozini eshitmas edik. U talabalarga she’r oʻqishni oʻrgatganda, boshqa oʻqituvchilar kelib bizning safimizga oʻtirishar edi. U koʻpchiligimizni" qizim "va" oʻgʻlim "deb chaqirar edi. Aslida, bu ibora uning yoshiga mos kelmagan. Oʻqituvchiga bu soʻzlar juda yoqdi…''<ref name="love"/>.}}

=== Ijodiy faoliyat ===

Mushfig ijodiy olamga juda yoshligidan kelgan, hayoti va taqdirini sheʼriyat bilan bogʻlagan va umrining oxirigacha uni tark etmagan<ref name="peak"/>. U oʻzining poetik karerasini [[1926-yil]]da „Yosh ishchi“ gazetasida chop etilgan „Bugun“ sheʼri bilan boshladi va keyingi yillarda davriy nashrlarda muntazam ravishda paydo boʻldi<ref name="peak"/>. [[1927-yil]]dan „Maarif va Madaniyat“ va „Komsomol“ jurnallarida va „Yosh ishchi“ gazetasida nashr etilib kelinmoqda<ref name="peak"/>. [[1930-yil]]da shoirning birinchi sheʼrlar kitobi — „Shamollar“ nashr etildi<ref name="peak"/>. Kitobda ellik uch sheʼr va muallifning ikkita tarjimasi mavjud<ref name="peak"/>.

[[1932-yil]]da Mushfigning „Kunning tovushlari“, „Janglar“, „Paxta“, „Burmalar orasidagi“, „Sheʼrlar“, „Choʻpon“, „Doʻstim“, „Ertalab“ kitoblari nashr etildi. „Buzilgan qamish“, „Ozodlik dostoni“, „Jingalak odam“ kitoblari nashr etilgan<ref name="peak"/>. [[1934-yil]]da u Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasiga aʼzo etib saylangan<ref name=optik/>.

Haqiqiy ustoz, chinakam vatanparvar Mushfig oʻz asarida bolalar uchun joy yaratdi va goʻzal asarlar yaratdi. „Shangul, Shungul, Mangul“, „Dehqon va ilon“ sheʼrlar ertaklari, „Janglar“, „Qoya“ sheʼrlari, „Geografiya“, „Maktab sharqi“, „Zahra uchun“ va boshqa sheʼrlar bolalar orasida shoir sevgisini uygʻotdi<ref name="peak"/>.

Mikail Mushfig asarida badiiy tarjimaning ham alohida oʻrni bor edi<ref name="peak"/>. 1930—1937-yillarda u [[Aleksandr Pushkin]]ning „Loʻlilar“ (Sh. Abbosov bilan), [[Taras Shevchenko]]ning „Kobzar“ (Ahmad Javad bilan), Yegishe Charensning „Sheʼrlari“, Samuel Marshakning „Hushsiz, hushsiz koʻrinishi“, Mirza Fatali Axundovning tarjimalarini yozgan. „A. S. Pushkin oʻlimida sharqiy sheʼr“ nashr etildi<ref name="peak"/>. Bundan tashqari, Mushfig Mixail Lermontovning [[Demon]] sheʼrini (Rasul Rza bilan), „Kavkaz“ (Mikayil Rafili bilan), „Shoirning oʻlimigacha“, „Yolgʻiz oq yelkan“, A. S. Pushkinning „Evgeniy Onegin“ sheʼrini va „Tatyana Onegenga yozgan xatini“ oʻqidi. (R. Rza bilan), „Poltava“ dan parcha, „Mahbus“ sheʼri, [[Umar Xayyom]]ning ruboiylaridan koʻpi, Firdovsiyning „Shohnoma“ sidan parchalar (Mirmehdi Seyidzade bilan) ajoyib tarjimon sifatida kitobxonlarning xushyoqishini qozondi<ref name="peak"/>.

[[1936-yil]]da Ozarbayjonda Sovet hokimiyati oʻrnatilganligining 15 yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan tanlovda Mikayil Mushfigning „Tong“ sheʼri „Etti yaxshi adabiy asar“ bilan taqdirlandi<ref name=optik/>. 1937-yilda shoir oʻzining „Chaglayan“ kitobini nashr etdi, unda oʻn bir yillik faoliyati davomida shoirning eng qimmatli asarlari, jumladan „Ertalab“, „Erkinlik dostoni“, „Buzilgan Saz“, „Abadiyat qoʻshigʻi“, „Sheʼr“, „Yana u bog ʻvoqeasi“, „Tuygʻular barglari“, „Tartar qoʻshiqlari“, „Mingachevirga sogʻinish“ va boshqa sheʼr va oyatlar. Ammo bu kitobni nashr etishda shoirning omadi kelmadi<ref name="peak"/><ref>Hüseynov, Əmrah. „Qələmim deyir ki…“ [Mətn] /Ə.Hüseynov//Mədəniyyət.-2018.- 25-iyul.- S. 13</ref>.

Mikayil Mushfigning „Oʻqing, tar, tar oʻqing“, „Qoling, sizga qurbonlik“, „Kulgingiz“, „Kiyik“, „Ona“, „Shamollar“, „Yana u bog ʻboʻlardi“ va boshqa sheʼrlaridan iborat. Qoʻshiqlar tomoshabinlarning olqishiga va hamdardligiga sazovor boʻlgan sanʼat asarlari<ref name="peak"/><ref>Kənan. „Bir daha şairlər güllələnməsin“ [Mətn]: Mikayıl Müşfiqin əziz ruhuna /K. Hacı.//Ədəbiyyat qəzet.-2018.- 9-iyun.- S.5</ref>.

=== Tanqid ===
[[Fayl:Mushfig 6.JPG|thumb|left|200px|Mushvig hamkasblari-yozuvchilar bilan]]
1934-yilda Mushfig oʻgʻli Yalchinning toʻsatdan vafotidan qattiq xafa boʻldi va bu unga qaygʻu keltirdi<ref name="aslan"/>. Uning qalamdagi doʻstlari uning oldiga tez-tez kelib turishardi va tasalli berib uning qaygʻusini unutishga harakat qilishgan<ref name="aslan"/>. Oʻsha yilning yozida M. Mushfig va Mirmehdi Seyidzade Mardakanning oilaviy bogʻlarida uy qurib, birga dam olishdi<ref name="aslan"/>. Oʻsha yoz kunlarida tanikli Ozarbayjon shairlari Rasul Rza, Anvar Alibeyli va Anvar Mammadxonli deyarli har kuni birga boʻlishgan, ular yaqin atrofdagi bogʻlarda dam olishgan<ref name="aslan"/>. Oʻzining satirik sheʼrlari va tavernalari bilan odamlarning qalbini zabt etgan Aliaga Vohid bu joylarni ziyorat qildi, Buzovnadan kelgan [[Muhammad Fuzuliy]], [[Ozarbayjon]], turk sheʼriyatining taniqli shoirlari haqida gapirdi, ulardan sheʼrlar oʻqidi, baʼzan yozdi, lekin barchadan sir saqlagan gʻazallarini oʻqidi<ref name="aslan"/>. Ushbu kichik yigʻilishda Mushfig va uning atrofidagi odamlar Vohidning gʻazallaridan zavqlanardilar. Atrof tiniqlashganda, Mushfig va Vohid bir chetga surildi, [[Umar Xayyom]] unga oʻzi tarjima qilgan oyatlarni tilovat qilar edi.

Bogʻdan koʻchib oʻtgach, Mushfiggil xursand boʻldi<ref name="aslan"/>.
Kulgi va qarsaklar, qator sheʼrlar kechaga alohida quvonch bagʻishladi. Bodomlarning qichqirigʻi va qarsak sadolari shoirlarni yanada ilhomlantirdi<ref name="aslan"/>. Yaqin qarindoshlari bilan bir qatorda qalam doʻstlari ham Mushfigning oilasini Boku Sovet tomonidan ajratilgan kvartira bilan tabriklash uchun kelishdi. Hamma kulib, quvonch bilan gaplashar, uy egasiga eʼtibor berar va unga qulay uy tilagan edi<ref name="aslan"/>. Mehmonlar tunni tark etgandan soʻng, uning sevimli ustozi Abdulla Shayg oʻrnidan turib, qoʻlini Mushfigning yelkasiga qoʻydi va tashqariga chiqishni taklif qildi. Qisqa suhbatdan soʻng u unga ushbu qiyin paytlarda ehtiyot boʻlishni maslahat beradi va [[Husayn Jovid]]ning ushbu oyatlarni esdan chiqarmaslikni maslahat bergan quyidagi oyatini eslaydi:

{{Quote box
 |title = 
 |quote  =
<poem>Koʻz, quloq - koʻrish va eshitish vositasi.
Doim insoniyatni aldagan.</poem>
 |qalign = center
 |source = <small> Husayn Jovid</small><ref name="aslan"/>
 |width  = 35%
 |fontsize  = 100%
 |align  = center
 |bgcolor   =
}}

Ushbu uchrashuvlardan koʻp vaqt oʻtmay, Yozuvchilar uyushmasining plenumi davriy matbuotda Mushfigni keskin, noxolis va hatto oʻta qattiq tanqid qildi<ref name="aslan"/>. Bu tanqidlar baʼzan haqoratlashga olib keldi<ref>{{veb manbasi |last1=Alakbarli |first1=Farid |title=Poet Mikayil Mushfig (1908—1939) |url=https://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai103_folder/103_articles/103_mikayil_mushfig.html |website=www.azer.com |publisher=www.azer.com |accessdate=24-oktyabr 2018}}</ref>. Adolatsiz hujumga uchragan sofdil, saxovatli va tugʻma isteʼdodli Mushfig, bunday qattiq tanqidga pessimist boʻlsa ham, oʻzini oʻzi boshqarishga urindi<ref name="aslan"/>. Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasining yigʻilishlaridan birida Seyfulla Shamilov Mushfigni keskin tanqid qildi:

{{cquote|''Nega Mushfig Samandarga oʻxshagan afsonaviy qushga qiziqadi, lekin bizning sovet tizimimizda ham, bizning sovet qahramonlarimizda ham emas. Sizning fikringizcha, bu Samandar qaerdan kelib chiqqan? Biz uni sizning qarindoshingiz deb aytmaymiz. Balki sizning qarindoshingiz Musavatning qarindoshi deb aytganmiz." Ammo siz oʻzingizning ishingiz haqida gapirishingiz kerak. Agar siz bugun Sovet adabiyotini fosh qilmoqchi boʻlsangiz, unda nima uchun bu Samandarni yozdingiz, uni yozishga majbur qilgan''<ref name="aslan"/>.}}

Yozuvchilar uyushmasining yana bir plenumida Feyruz ismli bir shoir bir necha shoirlarga qarshi qoʻpol soʻzlarni ishlatganidan soʻng Mushfigni „Ahmad Javad qanoti ostida yashaydigan yosh shoir“ deb atadi<ref name="aslan"/>. Plenumning ertalabki sessiyasida soʻzlagan shoir Mikayil Rzaguluzadeh Mushfigning [[Stalin]]ga bagʻishlangan sheʼriga eʼtibor qaratdi<ref name="aslan"/>. Stalinning kuchli tomonlarining qisqacha mazmunidan soʻng u asarga, shaxsan Mushfigga bilvosita hujum uyushtirishga qaror qildi. Shuningdek, u Mushfigni [[rus tili]]ni bilmaslikda, eski kitoblarni oʻqishda va ulardan foydalanishda ayblagan<ref name="aslan"/>. Baʼzi ekspertlarning fikriga koʻra, Rzaguluzade Mushfigni tanqid qilish vazifasini oʻz zimmasiga olib, kelajakdagi qatagʻonlardan oʻzini sugʻurta qilmoqchi boʻlgan. Nosir Xajibaba Nazarli Mushfigni „eski kitoblarni“ oʻqishda ayblagan<ref name="aslan"/>.

Oradan bir oycha vaqt oʻtgach, Adabiyot gazetasi Mikail Mushfigning „Kontrolvolyutsioner, kontrabandist, oʻgʻri…“ deb nomlangan maqola chop etdi, u shoir, qarama-qarshi oilaning boshligʻi boʻlib, u yosh qalam egalariga foizlar bilan vafot etguniga qadar pul bergan<ref name="aslan"/>. Prokuror rolini oʻynagan shoir va dramaturg Mammad Rahim Mushfig aftidan Sovet boʻlgan, ammo uning ichki tuzilishida zoʻravon aksil-inqilobiy ruhga toʻlgan; Mushfig, shuningdek, sinfdoshi Chobanzadadan oʻgʻirlikda ayblanmoqda<ref name="aslan"/>. Rahim Mushfig „Sheʼrlar“ kitobidan „Bulutlarni“ oʻgʻirlab, „Shamollar“ risolasiga koʻchirganligi haqidagi daʼvosidan voz kechmaydi<ref name="aslan"/>.

=== Repressiya va oʻlim ===
[[1937-yil]]dagi [[qatagʻonlar]] Ozarbayjon adabiyoti va madaniyatining taniqli namoyandasi Mikayil Mushfigning eʼtiboridan chetda qolmadi<ref>{{veb manbasi |title=Oil Boom Period in Azerbaijan |url=https://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/71_folder/71_articles/71_mushfig.html |website=www.azer.com |publisher=www.azer.com |accessdate=24-oktyabr 2018}}</ref>. NKVD xavfsizlik kapitani Chinman tomonidan [[1937-yil]] [[27-may]]da tuzilgan hisobotda aytilishicha, „Mikayil Mushfig hozirda Musavat yoshlar tashkiloti bilan aloqada boʻlib, partiya va hukumatga tuhmat qilishdan qoʻrqmaydi“<ref name="aslan"/>. ''„Ozarbayjonda hech qanday erkinlik yoʻq, u Rossiya mustamlakasida yashaydi“'' „<ref name="aslan"/>. Tergovchining“ ixtiyoriy "tushuntirishlariga koʻra, 3-iyun kuni Mikayil Mushfig nomidagi tergovchilar tomonidan berilgan bayonotlar inobatga olingan. 508-sonli buyruq chiqarildi va u 4-iyun, juma kuni oʻz uyida hibsga olindi<ref name=optik/><ref name="aslan"/>.

Mikayil Mushfigni hibsga olib, uning uyini tintuv qilganlar — Davlat xavfsizlik boshqarmasi xodimlari M. Mustafayev, N. Petrunin va Markaziy ijroiya qoʻmitasi (Markaziy ijroiya qoʻmitasi) raisi Shevchenko. Qidiruv davomida Turkiyada nashr etilgan 14 ta kitob, boshqa nashrlardan 5 ta kitob, turk tilidagi 4 ta jurnal, 6 ta Eron nashrlari, 14 ta fotosuratlar, pasportlar, harbiy chiptalar, qoʻlyozmalar va boshqa narsalar musodara qilindi. Qoʻlyozmalarga Mirza Gadir Visagining sheʼriyat devoni, opera librettolari, oyatlar ertaklari, Mushfiqning yuzlab sheʼrlari, turk drama teatrida ishlagan oyat dramasining qoʻlyozmasi, harflar va Dilbar Axundzodaning „''Dilbernamo''“ daftarchasi kiritilgan. Musodara qilingan narsalar 1937-yil 13-oktyabrda yoqib yuborilgan<ref name=":0">{{veb manbasi |url = http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/pdf/haqqinda/252829.pdf |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20181030075220/http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/pdf/haqqinda/252829.pdf |archivedate = 30-oktabr 2018-yil |title   = "Göylərin lacivərd ətəklərində" |author = Hacı Firudin Qurbansoy  |date        =  |publisher   =  |accessdate  = 30-oktabr 2018-yil |language    = az}}</ref>.

[[Fayl:Mushfig 2.JPG|thumb|Mikayil mushfiq (2chi qatorda chapdan) armiyada]]
Shoirning birinchi tergovi 1937-yil 5-iyunda boʻlib oʻtdi. Serjant G. B. Platonov tergovni olib boruvchi 4-boʻlimning 4-boʻlimining tezkor komissari edi. Tergov bayonnomasida aytilishicha:

{{cquote|''1937-yil 5-iyunda men 4-boʻlimning tezkor xodimi serjant G.B. Platonovni, sudlanuvchi Ismayilzoda Mikayil Mushfig Gadir oʻgʻli bilan tergov qildim. Tugʻilgan yili: 1908-yil, manzili: Nijno Priyutskaya koʻchasi, 108, millati, Ozarbayjon pasporti., JAA N. 543214, Ozarbayjon Davlat nashriyotida muharrir va tarjimon, Ozarbayjon Sovet Yozuvchilar uyushmasining a’zosi, otasi oʻqituvchi, 1914-yilda vafot etgan. U inqilobdan oldin va keyin ta’lim olgan va 1927-yildan beri xizmat qiladi. Oila a’zolari: rafiqasi Dilbar Axundzoda Iimi uch yoshda, Ozarbayjon Tibbiyot instituti talabasi, ukasi Mirza 32 yoshda, buxgalter, oliy ma’lumotga ega, betaraf. U inqilobdan oldin va undan keyin hech qanday tergov va sud jarayonlarida ishtirok etmagan. 1929-yildan beri respublika adabiy tanlovida ikkita sovrinni qoʻlga kiritgan''<ref name=":0" />.}}

Soʻroq paytida shoirdan uning aksil-inqilobiy tashkilotga aʼzo boʻlgani va aksil-inqilobiy millatchilik pozitsiyasini egallagan-boʻlmaganligi soʻraldi. Biroq, shoir u aksil-inqilobiy millatchi tashkilotning aʼzosi emasligini va aksil-inqilobiy millatchi pozitsiyada turmaganligini aytdi<ref name=":0" />.

Qamoqda boʻlganida shoir qiynoqqa solingan. Avval tirnoq va oyoq tirnoqlari olib tashlandi. Keyin u kalamushlar boʻlgan suvda ikki kun davomida quduq bilan maxsus kamerada saqlanadi. Ikki kecha uxlamaganlaridan soʻng, ular kamerada stakanni sindirib, yalangoyoq yurishga majbur qilishdi. Mushfig qiynoqqa solingan va qarshilikka uchragan boʻlsa ham, shoir hech kimga duch kelmadi<ref name=":0" />.

Shoirga qarshi maqolalar „Adabiyot“, „Yosh ishchi“, „Yangi yoʻl“ gazetalarida, „Hujum“ va „Inqilob va madaniyat“ jurnallarida chop etildi. Mushfig qamoqda boʻlganida, unga qarshi yozganlar ham bor edi. Ulardan biri A. Akbar edi. [[1937-yil]] [[20-iyun]]da „Kommunistik“ gazetasida „Dushmanning qoldiqlari adabiyotda yoʻq qilinishi kerak“ deb nomlangan maqola chop etildi. Maqolada shunday deyilgan:

{{cquote|müəllif=|... ''M. Mushfig koʻp yillar davomida bizning sotsialistik tuzumimizga ochiq va yashirin ravishda zid ravishda kirib keldi va oʻzining iflos ishlarini davom ettirdi. Xalq dushmanlarining barcha qoldiqlari adabiyotda fosh yo'q qilinishi kerak.''}}

M. Mushfig haqidagi maqolalar „Adabiyat“ gazetasining [[1937-yil]] [[9-iyun]]dagi 25 (110) — sonida eʼlon qilingan. „Bizning safimizda dushmanlar uchun joy yoʻq“ maqolasida:
{{cquote|''[[Husayn Jovid|H. Jovid]], M. Mushfig, Simurg, Gantamir oʻzlari kabi oʻz asarlarida aksil-inqilobiy millatchilikni turli xil parda va iboralar ostida targʻib qildilar.''}}
„Shafqatsiz boʻlishi kerak“ maqola muallifi shunday yozgan:
{{cquote|''Dalillar shuni koʻrsatadiki, biz dushman va dushman ta’siridan oʻzimizni tozalash uchun juda oz ish qildik. Aksil-inqilobchilar Javid, Javad va ularning Musavat „talabasi Mushfig va boshqalar uzoq vaqtdan beri“ Qayta qurish "niqobi ostida yashirinib, adabiy jabhada aldamchi, yolgʻon va yolgʻon va’dalar bilan yashab kelmoqda. Ushbu kontrrevolyutsionerlar har doim oʻzlarining xatti-harakatlari va oʻziga xos boʻlmagan „asarlari“ bilan aksil-inqilobiy Musavatizm zaharini adabiy olamga yoyishga harakat qilishgan.''}}

NKVD boshligʻi Sumbatov va SSSR Bosh prokurorining yordamchisi Rozovskiy imzolagan ayblov xulosasida Ismayilzade Mikayil Mushfig Gadir oʻgʻli „Almaz Yildirimzadex va Nosir Guluzade tomonidan aksil-inqilobchilarni himoya qilgani uchun aksil-inqilobiy Musavat ruhini tayyorlaganlikda“ ayblandi<ref name="aslan"/>. Ayblov xulosasida aytilishicha, Mushfig [[1930-yil]]da Nosirzoda tomonidan taklif qilingan va noqonuniy ravishda yosh Musavat tashkilotiga aʼzo boʻlgan. 1930—1935-yillarda Mushfig shafqatsiz aksil-inqilobchi millatchi Musavat tashkilotiga aʼzo boʻlgan. [[1935-yil]] oxirida Mushfig aksil-inqilobiy millatchilik harakatida ayblangan<ref name=":0" />. Mushfig M. Alakbarli tomonidan yollanganligini va sovet davlatiga qarshi ish olib borganligini „tan oldi“. Shuning uchun Ismayilzoda Mikayil Mushfig Gadir ogli Ozarbayjon SSR Jinoyat kodeksining 64, 70 va 73-moddalarida aybdor deb topildi<ref name="aslan"/>.

NKVD hayotining soʻnggi kunlarida yashab oʻtgan shoir Hoji Karim Saniliga bosim oʻtkazmoqda<ref name="aslan"/>. U boshiga tushgan zulm va qiynoqlarga dosh berolmay, Sanili quyidagi bayonotni berishga majbur boʻladi:

{{cquote|''Mikayl Mushfig kuchli millatchi edi. Men har safar borganimda Mushfig aksil-inqilobiy qarashlar bilan hayajon bilan gapirar edi: Ozarbayjon aholisi boshqa xalqlardan (rus, arman) farq qilar edi. Boshqa xalqlar (rus, arman) Ozarbayjonga oʻz madaniyatini rivojlantirishiga yoʻl qoʻymadilar. Odamlar ham koʻrinmaydilar''<ref name="aslan"/>.}}
Ushbu bayonotdan soʻng, qattiq qiynoqqa dosh berolmaydigan H. K. Sanili vafot etdi<ref name="aslan"/>.

Mushfigning oxirgi soʻroq qilinishi 1937-yil 27-noyabrda boʻlib oʻtdi. SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining koʻchma majlisi 1938-yil 5-yanvar, chorshanba kuni otib tashlashga qaror qildi<ref name=":0" />.

[[1938-yil]] [[5-yanvar]]da SSSR Oliy sudining 20 daqiqalik sud majlisi Mushfigni otib tashlash toʻgʻrisida qaror chiqardi. Sud hukmi 6-yanvar kuni Nargin orolida bajarilmoqda<ref>{{kitob manbasi |last1=Galbinur |first1=Pasha |title=Heavy Water & Reminder of the Evil |date=2017 |publisher=Lulu.com |page=96 |pages=278 |accessdate=24-oktyabr 2018}}</ref.> Hukm 6-yanvar kuni Nargin orolida ijro etildi<ref>{{veb manbasi |url=http://axar.az/news/kult/96404.html |title=Müşfiqi bu üç səbəbə görə güllələdilər - Məxfi |author=Axar.az |date= 03.06.2016|work= |publisher=[http://axar.az Axar.az] |accessdate=23-oktabr 2018-yil |language=az }}</ref><ref>{{veb manbasi |url=http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2012/iyun/26.htm |title=Həyatdan nakam gedən Mikayıl Müşfiq |author=Uğur |date=05.06.2012 |work= |publisher=[http://anl.az Anl.az] |accessdate=23-oktabr 2018-yil |language=az |arxivsana=2022-03-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220328102054/http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2012/iyun/26.htm }}</ref><ref>{{veb manbasi |url=http://modern.az/az/news/93666#gsc.tab=0 |title=Mikayıl Müşfiq haqqında donos yazanlar... |author=Modern.az |date= 13.01.2016|work= |publisher=[http://modern.az Modern.az] |accessdate=23-oktabr 2018-yil |language=az }}</ref>.

[[1956-yil]] [[23-may]]da SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining qarori bilan Mikayil Mirzo Abdulgadir oʻgʻli Ismayilzade (Mikayil Mushfig) oqlandi<ref>Fərəcova, Zöhrə. Fərqli taleli oxşar adamlar… [Mətn]/Z.Fərəcova //Azərbaycan.-2018.- 15 avqust.- S.5.</ref><ref>Əliyeva, Aynurə. Səni kim unudar… [Mətn]: Mikayıl Müşfiq-110 /A.Əliyeva//Mədəniyyət 2018.- 25-may.- S.13</ref>.

Ozarbayjon Vazirlar Kengashi qoshidagi KGB rahbariga 9d-471-56 raqamli maxfiy xat yuborildi. Maktubda shunday deyilgan<ref name=":0" />:

{{cquote|''SSSR Ichki ishlar vazirligining birinchi maxsus boʻlimi, SSSR Vazirlar Kengashi qoshidagi KGBning roʻyxatga olish va arxiv boʻlimi. 1956-yil 23-mayda men SSSR Oliy sudi kengashidan Ismayilzoda Mikayil Mushfig Gadirning ishi boʻyicha xat yuboryapman. U Ismoilzodaning yaqin qarindoshlarini topdi. Men KGBning Ozarbayjon boʻlimi boshligʻidan musodara qilingan mol-mulkni yoki uning qiymatini Ismayilzadaning qonuniy merosxoʻrlariga qaytarib berishni soʻrayman, ijro haqida. Men KGB Ozarbayjon filiali rahbaridan musodara qilingan mol-mulkni yoki uning qiymatini qaytarishini soʻrayman. Harbiy kengashga xabar bering.''}}

Yozuvchilar uyushmasiga Mushfigning qarindoshlarini topish vazifasi yuklatilgan. Balajaxonim Ismoilzoda, qonuniy merosxoʻr, davlat tomonidan ajratilgan mablagʻlarni qabul qilmaydi va tilxat yozadi<ref name=":0" />:

{{cquote|''Men bu kvitansiyani Ismayilova Balajaxanim Gadir qiziga berayapman, chunki ukam Mikayil Mushfig Gadir oʻgʻli Ismayilzodani oqlashdi. Men Mikayil Mushfigning hech kim yoʻqligini bilaman, faqat men oʻz oilamdan qolganman. Oʻshandan beri uning rafiqasi Axundova Dilbar turmushga chiqqan. U Kirovobodda yashaydi. Uyning qolgan qismi - Mikayil Mushfigin. Dilbarda uyda hech narsa yoʻq. Menga qolganlari kerak emas. Ismayilova.''}}

Mikayil Mushfigning mol-mulki toʻgʻrisidagi arxiv materiallari shuni koʻrsatadiki, „uning rafiqasi Dilbar Hoji qizi Axundzodani hibsga olingandan soʻng, ularning kvartirasi Baku shahridagi Baksovet tomonidan Roshevkin ismli fuqaroga topshirilgan“<ref name=":0" />.

Mikail Mushfigning oʻldirilishida ayblanuvchilar quyida keltirilgan:
* Yuvalyan Davidovich Sumbatov-Topuridze — Ozarbayjon SSR ichki ishlar boʻyicha xalq komissari. U 1953-yilda hibsga olingan va firibgarlik, hibsga olinganlarni kaltaklash va begunoh odamlarni ommaviy qatagʻon qilishda ayblangan.
* Vladimir Ivanovich Gerasimov — Ozarbayjon SSR ichki ishlar boʻyicha xalq komissarining sobiq oʻrinbosari [[1938-yil]] [[16-iyun]]da Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 58-2, 58-8 va 58-11-moddalarida ayblangan.
* Lev Abramovich Tsinman — Ozarbayjon Ichki Ishlar Xalq Komissarligining Toʻrtinchi boʻlim boshligʻi Moskva viloyati harbiy tribunallari tomonidan 20 yilga ozodlikdan mahrum etildi.
* Ivan Petrovich Klinmenchich — Ozarbayjon Ichki Ishlar Xalq Komissarligi Toʻrtinchi Boshqarmasining birinchi boʻlim boshligʻi [[1939-yil]] [[8-may]]da SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan tergovda firibgarlik uchun 15 yilga ozodlikdan mahrum etilgan.
* GB Platonov (ismi nomaʼlum) — Ozarbayjon Ichki Ishlar Xalq Komissariyatining toʻrtinchi boʻlimining hibsga olish boʻlimi tezkor xodimi taqdiri haqida maʼlumot yoʻq.
* Harbiy prokuror podpolkovnik Plexanov tomonidan [[1956-yil]] [[14 mart]]da imzolangan hujjatga qoʻshimcha ravishda, yana bir guvohnoma Vladimir Nikolaevich Platonov firibgarlik uchun KGBdan [[1955-yil]] mart oyida ozod qilinganligini aytadi<ref name=":0" />.

[[2018-yil]]gacha shoirning jasadi Kaspiy dengiziga tashlanishi kutilgan edi<ref name="grave"/>. Ozarbayjonlik rossiyalik milliarder Farhod Ahmadovning soʻzlariga koʻra otasi Teymur Ahmadovning jasadini qidirish paytida u [[Qoradogʻ tumani]]ning Puta posyolkasida ozarbayjon shoiri Mikayil Mushfigning qoldiqlarini topdi, u yerda [[Stalin]] qatagʻoni paytida hukm qilinganlarning koʻplari uxladilar<ref name="grave">{{veb manbasi |title=Bakıda Mikayıl Müşfiqin qalıqları aşkarlandı |url=https://news.milli.az/country/696805.html |website=news.milli.az |publisher=news.milli.az |accessdate=23-oktyabr 2018}}</ref> Hozir qoldiqlar DNK tekshirilmoqda<ref>{{veb manbasi |title=Müşfiqin qalıqlarının ekspertizası başlayır |url=http://istipress.com/siyaset/24-10-2018/musfiqin-qaliqlarinin-ekspertizasi-baslayir |website=istipress.com |publisher=istipress.com |accessdate=25-oktyabr 2018}}</ref>.

=== Oila aʼzolarining keyingi taqdiri ===
Sovet rejimi nafaqat ziyolilarni, balki ularning oilalarini ham jazoladi. Shunday qilib, shoirning katta opasi buvani ushlashga kelganida, u boshiga uch litr moy quydi va oʻzini yoqib yubordi<ref name=":0" />.

Maʼmurlar Mushfigning singlisi va xotinini hibsga olish usullarini qidirmoqdalar. Mushfig hibsga olingandan soʻng, uning keyingi qurboni uning singlisi, 8-maktab oʻqituvchisi Balajaxanim Gadir qizi Ismayilzoda (Shukurlu) edi<ref name="aslan"/><ref name=":0" />. Birinchidan, Balajaxanimni hibsga olish uchun hiyla oʻrnatiladi. Olti oylik kelin Balajaxanimning rafiqasi Shukur Shukurlu bahona bilan hibsga olingan. Biroq, ular undan biron bir soʻzni oʻrgana olmadilar<ref name=":0" />.

Keyin M. Mushfig [[1937-yil]] [[25-oktyabr]]da soʻroq qilinadi. Tergov davomida shoirning singlisi Balajaxanimning eri Shukur Shukurlu aksil-inqilobiy millatchi tashkilotga aloqadorlikda ayblanmoqda. Ammo Mushfig buni rad etadi va u hech qachon u bilan aksil-inqilobiy muzokaralar oʻtkazmaganligini aytadi. Tergov ishlarini olib boruvchi kishi 1937-yil 15-17-sentyabrda Alakbarli tomonidan berilgan izohni shoirning eʼtiboriga etkazadi. Bu tushuntirishda Alakbarli M. Mushfig ishtirok etgan odamlar orasida shoirning singlisining erini bilishini aytdi. Biroq, shoir bu ayblovlarning hech birini qabul qilmaydi<ref name=":0" />.

Sovet rejimi ukasi tufayli kichkina oʻqituvchini ishdan boʻshatdi.<ref name="aslan"/> Mening kichkina Shukurlu 1937-yil 9-sentyabrda maktabga borganida, maktab direktori Sulton Murod unga ishdan boʻshatilganini aytdi<ref name=":0" />.

„''Osmonning moviy osmonida''“ kitobida aytilishicha, Kichik Shukurlu ishdan boʻshatilganini bilganidan keyin Voroshilov tumani xalq taʼlimi boʻlimi boshligʻi Sakina Axundovaga murojaat qilgan. U Axundovadan nega ishdan boʻshatilganini soʻraganda, u Shukurlu Axundovaning unga nisbatan qattiqqoʻl munosabatidan gʻazablanib stoldagi siyohdonni urdi. Bundan foydalangan Sakina Axundova Voroshilov okrugining kotibi, Odessalik yahudiy Okinshevichga shikoyat qildi. Shikoyat qilishdan tashqari, u menga „dushmanning singlisini ishdan boʻshatdim“ deb tuhmat qildi va u ham kelib, bezorilik bilan menga siyoh tashladi va davlat mulkiga zarar etkazdi. Shunday qilib, Balajaxanim hibsga olinib, Bayil qamoqxonasiga olib borildi. Soʻroq paytida Kichik Shukurludan Okinshevichga qanday soʻzlarni aytganligi soʻraladi. U javob beradi<ref name=":0" />:

{{cquote|''Men Okinshevichga aytdim, agar siz mening soʻzlarimni tushunmasangiz, unda turishingiz kerak va bu yerda ozarbayjoncha oʻtirishi kerak, chunki bu Ozarbayjon. Bu turk shahri, bu yerda siz emas, ozarbayjon boʻlishingiz kerak. Shu bilan birga, bu soʻzlar asosida men ham gʻazablanib, Okinshevichning stolidan suv quyilgan idishni olib, stolga urdim. Bu soʻzlarning barchasi faqat mening ishimga tegishli edi.''

''Men shuni koʻrsatmoqchimanki, Okinshevich boshqa soʻzni soʻraganda, u menga siz xalq dushmani ekanligingizni aytdi. Uning soʻzlaridan gʻazablandim va siz ham "xalq dushmani" ekanligingizni aytdim, chunki shikoyat qilsangiz ham ahamiyat bermaysiz. Shu bilan birga, siz ozarbayjonlarga ahamiyat bermaysiz.''}}

Sakina Rustam qizi Axundova, Vasiliy Pavlovich Stepenshikov, Samad Xuseyn oʻgʻli Guseynov, Chalbi Ibragimovich Gasimov, Mariya Yevlamovna Tarasova, Yakov Iosifovich Golumb, Natalya Afanasiyevna Abramova, Simon Manarovich Yuzbashev, Ruben Cumshudovich 9 Odamlar mening kichkina qizimning oldida turishadi va u aytmagan narsani tan olishadi<ref name=":0" />.

„XX asrdagi qatagʻon qurbonlari“ kitobida aytilishicha, ishdan boʻshatilgan kichkina Shukurlu Voroshilov tumani xalq taʼlimi boʻlimining sobiq mudiri Axundovaga murojaat qilgan. Ammo undan ijobiy javob ololmagan oʻqituvchi Voroshilov tuman partiya komitetining kotibi Ankishevichga murojaat qildi<ref name="aslan"/>. Ankishevich ustozning Mushfigning singlisi ekanligini bilib, uni xalq dushmani, aksil-inqilobiy, aksil-sovetga qarshi haqorat qildi va uni oʻz lavozimidan haydab yubordi<ref name="aslan"/>. Ankishevich oʻqitilgan bir guruh odamlarni chaqirdi va Kichik Shukurluga qarshi harakat qildi<ref name="aslan"/>. Ushbu shaxslar oʻqituvchining bezoriliklari toʻgʻrisida tuman ichki ishlar boʻlimiga xabar berishadi<ref name="aslan"/>. Akta viloyati xalq taʼlimi boshqarmasi boshligʻi Sakina Rustam qizi Axundova, qurilish ishchisi Vasiliy Pavlovich Strachennikov, 13-maktab metodisti Sahib Husayn oʻgʻli Husaynov, 10-maktab rahbari Chalabi Ibrohim oʻgʻli Gasimov, Mariya Evlamkovna Tarasova, telegraf texnikasi, Yakov tuman partiya komiteti Iosifovich Golumb, boʻlim boshligʻi Natalya Afanasevna Abramova, Voroshilov tumanida targʻibotchi, tanqidchi Ruben Jumshudovich Ayriyan<ref name="aslan"/>. Hodisaning bevosita ishtirokchisi boʻlgan Ankishevich, negadir aktga imzo chekmadi<ref name="aslan"/>. Biroq, ushbu voqeadan bexabar boʻlganlar hujjatni imzolashda ishtirok etadilar.

Millati arman boʻlgan Shahverdiyaning raisligida oʻtkazilgan sud jarayonida Balajaxanim 72<ref name="aslan"/><ref name=":0" /> moddasi boʻyicha olti yillik qamoq jazosiga hukm qilindi va [[Arxangelsk]]ga deportatsiya qilindi. U [[1943-yil]]da surgundan qaytmagan taqdirda, Plisetskaya stantsiya lagerida hamshira boʻlib ishlagan. U hibsga olinganidan keyin kasalxonada ishlaydi. [[Ozarbayjon]]ga qaytib kelishiga ruxsat berilmaganligi sababli, u [[1947-yil]] [[1-may]]gacha 4 yil davomida [[Oʻzbekiston]]ning [[Qoʻqon]] shahridagi savdo tarmogʻida ustaxonada tikuvchi boʻlib ishlagan<ref name=":0" />.

Kichik Shukurluga [[1948-yil]]da Ozarbayjonga kelishga ruxsat berildi. U [[Shemaxa|Shemaxi]]dagi ikki yillik hamshiralik maktabiga oʻqishga kiradi. Mening kichkinam [[1950-yil]]da Marazaga ishlash uchun yuborilgan. [[1956-yil]] [[24-avgust]]gacha Shemaxining turli tumanlarida hamshira boʻlib ishlagan Balajaxanim u hibsga olingan shaharga qaytishga ruxsat oldi. Bokuga kelganidan soʻng, u ortopediya va jarrohlik reabilitatsiya institutiga hamshira sifatida ishga qabul qilindi<ref name=":0" />.

Kichik Ismayilzoda 1954-yil 5-iyunda 25-sonli Protokolning 9-bandiga binoan (Ozarbayjon SSR Oliy Kengashi Prezidiumining qarori) oqlandi<ref name="aslan"/><ref name=":0" />.

[[1938-yil]]da [[Ganja]]dagi Mikayil Mushfigning doʻsti Salmon Ahmadli oilasi bilan toʻrt yil davomida oʻlimi haqida yozgan sheʼri uchun [[Turkmaniston]]ning [[Turkmanboshi (shahar)|Krasnovodsk]] shahriga surgun qilindi<ref>Muradov, Zakir. „Müşfiq — nə qədər də mənalı, dərin…“ [Mətn]: Mikayıl Müşfiqin Gəncədəki dostu onun ölmünə yazdığı şeirə görə sürgün edilmişdi /Z.Muradov//525-ci qəzet.-2017.- 4 mart.-S. 12</ref>.

=== Shaxsiy hayoti ===
[[FAyl:Musdfhfig.JPG|thumb|Mikayil Mushfig rafiqasi Dilbar Axundzoda bilan. [[1936-yil]].]]

Mikail Mushfig oʻzining birinchi vazifasini odamlarni taʼlimga, ilmga yoʻnaltirish va talabalarning adabiyotga qiziqishini uygʻotish deb bildi. Mushfig noyob xotiraga ega edi. U oʻz xotirasida oʻziga ishongan va koʻpincha oʻzi yaratgan sheʼrlarni koʻchirma yozmagan va sheʼrlarini, shuningdek koʻplab mumtoz shoirlarning asarlarini yodlab olgan<ref name="love"/>.

Mushfig sotsialistik qurilish yillarida amalga oshirilgan bir qator islohotlardan mamnun edi. Shoir hatto [[arab alifbosi]]ni [[lotin alifbosi]]ga almashtirish haqida sheʼr ham yozgan<ref name="love"/>. Biroq, oʻsha yillarda [[Tor (cholgʻu asbobi)|tor]] taqiqlanishi haqidagi mish-mishlar Mushfigni ham, uning yaqin doʻsti, tar-pleyer Gurban Pirimovni ham hayratda qoldirdi<ref name="love"/><ref>{{veb manbasi |last1=Babayeva |first1=Shafiga |title=SING, TAR, SING! |url=http://www.visions.az/en/news/475/5a892bd4/ |website=www.visions.az |publisher=www.visions.az |accessdate=24-oktyabr 2018}}</ref>. Mushfigning uyiga tashrif buyurgan Pirimova, qatronni taqiqlash faqat odamlarga zarar keltirishini aytdi<ref name="love"/>. Mushfigning rafiqasi Dilbar Axundzoda qayd etdi:

{{cquote|''U ustadan tarni olib, uni chalishni soʻradi. Gurban Muallim taronani koʻkragiga bosib, „Etim Segah“ chalishni boshladi. Uning ovozi Tarning ingrashiga qoʻshilib, u oʻsha kunlarda yozgan „Oʻqish tor“ she’rini oʻqishni boshladi. Yaxshiyamki, ularning hayajoni uzoqqa choʻzilmadi. [[Ozarbayjon]] milliy musiqa asbobi boʻlgan Tor taqiqlanmadi…''<ref name="love"/>.}}

[[1931-yil]] mayda Mushfig Dilbar Axundzodani Geologiya institutining bitiruv kechasida kutib oldi<ref name="love"/>. Dilbar xonim Mushfigning togʻasining rafiqasi Faramushning shogirdi edi. Dilbari xotinini taniqli yosh shoir bilan tanishtirdi<ref name="love"/>. Bir nechta tasodifiy uchrashuvlardan soʻng Mushfig Dilbar xonimga sevgi maktublarini yubordi va har bir uchrashuvga yangi sheʼr bilan keldi. Keyingi uchrashuvlardan birida Mushfig Dilbarga elchi yuborib, tez orada shugʻullanmoqchi ekanligini aytdi<ref name="love"/>. Er-xotin [[1932-yil]] aprel oyida shugʻullanishdi<ref>{{veb manbasi |title=Mikayıl Müşfiqi arvadına görə öldürüblər? |url=https://news.milli.az/interest/298208.html |website=news.milli.az |publisher=news.milli.az |accessdate=24-oktyabr 2018}}</ref>. Taxminan bir yil oʻtgach, [[1933-yil]] [[20-iyun]]da ularning kabeli uzildi<ref name="love">{{veb manbasi |title=Tarixdə iz buraxanlar: Mikayıl Müşfiq |url=http://www.anl.az/down/meqale/baki_xeber/2017/dekabr/568147.htm |website=www.anl.az |publisher=www.anl.az |accessdate=23-oktyabr 2018 |arxivsana=2022-03-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220327042039/http://www.anl.az/down/meqale/baki_xeber/2017/dekabr/568147.htm }}</ref>.

[[1937-yil]] [[1-noyabr]]da NKVD inspektori Kolgina tavsiyasiga binoan boshliq oʻrinbosari Borshev Mushfigning rafiqasi Dilbar Axundzadani hibsga olishga qaror qildi<ref name="aslan">{{kitob manbasi |last1=Kənan |first1=Aslan |title=XX əsrdə repressiyaya məruz qalanlar |date=2011 |location=Bakı |pages=296 |url=http://www.anl.az/el/k/ka_XX.pdf |accessdate=24-oktyabr 2018}}</ref>. [[2-noyabr]]da Dilbar Axundzodani hibsga olish uchun sanktsiya chiqarildi<ref name="aslan"/>. M. Mushfig otib tashlanishidan toʻrt kun oldin, Dilbar Axundzoda xoinning rafiqasi sifatida hibsga olingan<ref name="aslan"/>.

Xotinining otib tashlanishidan bir oy oʻtmay, xavfsizlik xizmati leytenanti GB Avanesov birinchi soʻroqni oʻtkazdi<ref name="aslan"/>. Jozibali xonim ikki oylik qiynoq va ruhiy stressni boshdan kechirdi<ref name="aslan"/>. U [[1938-yil]] [[28-fevral]]da № 1 Nevrologik kasalxonaga yuborilgan<ref name="aslan"/>. Kasalxona bosh shifokori II Antonov va ayollar boʻlimi boshligʻi A.Asgarov tomonidan [[1939-yil]] [[19-fevral]]da tuzilgan aktda, Dilbar Axundzadaning davolanish paytida uning tizimli nutqi va savollarga javoblari tushunarsiz ekanligi ayon boʻldi<ref name="aslan"/>. Taʼkidlanishicha, u hech narsaga qiziqmagan va savollarga javob bergan<ref name="aslan"/>. [[1938-yil]] oktyabrda, u tinchlangach, gallyutsinatsiyalar bilan shugʻullana boshladi<ref name="aslan"/>.

1939-yil 7-martda Respublika prokuraturasining Maxsus ishlar boʻlimi D. Axundzadani ozod qilish uchun taqdimot yozdi.<ref name="aslan"/> NKVD boshligʻining oʻrinbosari Karimov tomonidan imzolangan qarorga koʻra, 1939-yil 10-martda D. Axundzoda qamoqdan ozod qilindi va tergov arxivga topshirildi<ref name="aslan"/>. Axundzoda qamoqdan chiqqandan soʻng, u oʻz aybini tan olmadi va keyingi tergovda aybini tan olmadi<ref name="aslan"/>.

== Meros va xotirasi ==
Koʻplab asarlar Mikail Mushfig xotirasiga bagʻishlangan. Shular qatorida Hikmet Ziyaning „Bu azobni kim unutadi“, Medina Gulgʻunning „Oʻlmas Mushfig uchun“, Husayn Orifning „Bir gul ochdi, sariq atirgul“, Balash Azeroglu „Bu yana bog ʻboʻlardi“, Ali Karimning „Mushfiqasi“, Aliaga Kurchaylining „Mushfigning yoshi kabi asarlarini soʻradim“, Nusrat Kasamanlining „Mushfig tarixini“ taʼkidlash mumkin<ref name="peak">{{jurnal manbasi |title=Azərbaycan poeziyasının Mikayıl Müşfiq zirvəsi |date=2018 |pages=29 |url=http://anl.az/down/M.Mushfiq-metodik.pdf |accessdate=23-oktyabr 2018 |publisher=Azərbaycan Milli Kitabxanası |arxiv-sana=2022-03-08 |arxiv-url=https://web.archive.org/web/20220308110923/http://anl.az/down/M.Mushfiq-metodik.pdf |url-status=dead }}</ref>.

Keyinchalik Shamsaddin Abbosov [[1937-yil]]da nashriyotdan Mushfigning soʻnggi „Chaglayan“ dostoni papkasini saqlab qoʻyganligi maʼlum boʻldi. Kitobdagi sheʼrlar nashr etildi. [[1957-yil]]da, oqlanganidan soʻng, shoir ikki jildli nashrni nashr etdi<ref name=":0" />.

Mikayil Mushfigning soʻzlariga koʻra, tanikli Ozarbayjon qoʻshiqchilari Zeynab Xanlarova „Men bilan qoling Gurban“ va „Siz uchun“, Shovkat Alakbarovaning „Men qurbonman“ va „Nega kelmadingiz“, Gulaga Mammadovning „Tar oʻqing“, Eyyub Yagubovning „Yene u bag olaydi“, „Shamollar“ va boshqalarni ijro etdi. „Ana Dedim“, Nazokat Mamedovaning „Oxu sevdim“, Alim Gasimovning „Soyle“ asarlarini eslash mumkin.

[[1968-yil]]da haykaltarosh Munavvar Rzayeva va meʼmor Shafiqa Rzaeva tomonidan Mikayil Mushfig haykali loyihalangan<ref name=optik/>. [[1970-yil]] [[9-iyun]]da [[Yasamal tumani]] [[Boku]] shahridagi Inshaatchilar shoh koʻchasi va [[Narimon Narimonov]] koʻchasi kesishgan joyda haykal ochildi<ref name=optik/>.

[[1977-yil]]da Kaspiy transport boshqarmasi oʻz nomini oʻzgartirish uchun „Mikayil Mushfig“ quruq yuk kemasini ishga tushirdi<ref name=optik/>.

[[1988-yil]] 20-aprelda Ozarbayjon Respublikasi Oliy Kengashining 1096-XI-sonli qarori bilan Mushvigobod — yangi shaharcha barpo etildi.<ref name=optik/> Xuddi shu yili Ozarbayjon shairlari Tofiq Novruzov, Jabir Navroʻz, Aydin Zeynalov, Nabi Xazri tashabbusi bilan Xizi viloyatining Sayadlar qishlogʻida shoirning otasi Abdulgadirning qishloq uyida „Mikayil Mushfig oʻchoqi (muzeyi)“ tashkil etildi<ref name="peak"/ Muzeyga shoirning ramziy maqbarasi qoʻyilgan<ref name="peak"/>. 2004-yilda Ozarbayjon Madaniyat vazirligi buyrugʻiga binoan Xizidagi „Mikayil Mushfig oʻchoqi“ „Mikayil Mushfig memorial muzeyi“ maqomini oldi<ref name=optik/ [[2008-yil]] [[23-iyun]]da Xizi viloyatining Sayadlar qishlogʻida shoirning yangi ta’mirlangan uyi ochildi<ref name=optik/>.

[[1988-yil]]da [[Sumgait|Sumqait]]da shoir nomidagi oʻrta maktab tashkil etilgan<ref name=sumqayit/>. Binoning oldida Mikayil Mushvigning büsti qoʻyilgan<ref name=sumqayit>{{veb manbasi |title=Sumqayit |url=http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/xatire/mekteb1.htm |website=anl.az |publisher=anl.az |accessdate=24-oktyabr 2018 |arxivsana=2022-03-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220328102055/http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/xatire/mekteb1.htm }}</ref>.

[[1989-yil]]da Sayadlar qishlogʻida filantrop polkovnik Abulhasan Ahmadovning tashabbusi bilan büst oʻrnatilgan<ref name=optik/>. Büstini meʼmor Munavvar Rzayeva ishlab chiqqan<ref name=optik/>. Oʻsha yili uning xotirasini abadiylashtirish uchun u Bokuda yashagan binoga (S. Rahimov koʻchasi, 108) yodgorlik lavhasi oʻrnatildi<ref name="peak"/>. [[1993-yil]]da [[Qoradogʻ tumani]]dagi shoir nomidagi posyolkada shoirning haykali ochildi<ref name=optik/>. [[1998-yil]]da Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti [[Haydar Aliyev]] „Mikail Mushfigning 90 yilligini oʻtkazish toʻgʻrisida“ gi farmonni imzoladi<ref name=optik/>.

[[Fayl:Stamp of Azerbaijan 828.jpg|thumb|Mikail Mushfigning 100 yilligiga bagʻishlangan pochta markasi]]

[[2005-yil]]da „Ganjlik“ nashriyoti tomonidan nashr etilgan „Mening Mushfigli Gunlerim“ kitobining soʻnggi kengaytirilgan nashr etildi. [[2007-yil]] [[16-aprel]]da Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti [[Ilhom Aliyev]] „Mikail Mushfigning 100 yilligini oʻtkazish toʻgʻrisida“gi farmonni imzoladilar<ref name=":1">{{veb manbasi |url  = http://ryl.az/files/mm.pdf |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20180811233850/http://ryl.az/files/mm.pdf |archivedate  = 11-avgust 2018-yil |title  = "Könüllərdə yaşayan şair:biblioqrafik göstərici (M.Müşfiq-110)" |author  = T.M.Məmmədova |date  =  |publisher  =  |accessdate  = 5-noyabr 2018 |language  = az }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180811233850/http://ryl.az/files/mm.pdf |date=11-avgust 2018-yil }}</ref>. [[2008-yil]] Ozarbayjonning taniqli shoiri Mikayil Mushfigning 100 yilligi Qoradogʻ tuman hokimiyati va „Mushfig oshiqlari“ jamiyati tomonidan tantanali ravishda nishonlandi. Xuddi shu yili, uning tugʻilganligining 100 yilligi munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Aloqa va axborot texnologiyalari vazirligining „Azerpocht“ uyushmasi muhr bosdi<ref name=optik>{{veb manbasi |title=Mushfig chronology |url=http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/tarix.html |website=anl.az |publisher=anl.az |accessdate=24-oktyabr 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/20181024022254/http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/tarix.html |archivedate=24-oktabr 2018-yil }}</ref>.

[[2018-yil]] [[17-may]] kuni Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining 109-moddasi 32-bandiga binoan Mikayil Mushfigning 110 yilligini nishonlash toʻgʻrisida farmonni imzoladilar<ref name=":1" /><ref>Mikayıl Müşfiqin 110 illiyinin qeyd edilməsi haqqında: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 17-may, 2018-ci il // Azərbaycan.- 2018.- 18-may.- S 1</ref><ref>{{veb manbasi |title=Azerbaijan to mark 110th anniversary of renowned poet Mikayil Mushfig |url=https://news.az/articles/culture/131226 |website=news.az |publisher=news.az |accessdate=24-oktyabr 2018 |archivedate=17-may 2018-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180517180948/https://news.az/articles/culture/131226 }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180517180948/https://news.az/articles/culture/131226 |date=17-may 2018-yil }}</ref>.

[[2019-yil]] [[3-oktyabr]]da [[Boku]] shahrining Garadag tumanidagi Mushvigobod qishlogʻida Mikayil Mushfig haykali (oq marmar haykal) yangisiga almashtirildi<ref>{{veb manbasi |title=Mikayıl Müşfiqin aşırılan abidəsinin yerinə yenisi qoyuldu |url=https://oxu.az/society/335305 |website=oxu.az |publisher=oxu.az |accessdate=3-oktyabr 2019}}</ref>.

Hozirgi vaqtda Mikayil Mushfigning asarlarini Rossiya Milliy kutubxonasi, Rossiya Davlat kutubxonasi, AQSh Kongressi kutubxonasi, Belorusiya Milliy kutubxonasi, Turkiya Milliy kutubxonasi va Estoniya Milliy kutubxonasi kabi kutubxonalarda topish mumkin<ref>{{veb manbasi |title=World libraries: Mikayil Mushfig |url=http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/dunya_index.htm |website=anl.az |publisher=anl.az |accessdate=24-oktyabr 2018 |arxivsana=2022-03-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220328102336/http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/dunya_index.htm }}</ref>.

== Bibliografiya ==
=== Sheʼrlar ===
==== 1926 ====
{{columns-list|4|
* Mening mamlakatim

==== 1927 ====
* Ana
* Sevadi
* Hushtak chalinadi
* Gilam
* Qoʻzgʻolonni boshlang
* Fikrlar
* Sogʻinch kampir
* Begona

==== 1928 ====
* Yer va traktor
* Chang
* Kuladi
* Blyashka
* bouzer
* Nigar
* Gulnaz
* Radio
* Pedexnikum
* Togʻlar
* Madaniy hujum
* Bir qarash
* Shamollar
* Hey qiz
* Telefon orqali suhbat
* Telegraf simlari
* Mening gʻildiraklarim
* Men esladim
* Ilova
* Men tashrif buyurgan joylar
* Mening muhabbatim
* Kecha fikrlash
* Tosh burgut
* Yangi yosh
* Bug ʻva boʻron
* Rena vafot etdi
* Pochta qutisi
* Hurmatli gazeta
* Moviy koʻl
* Ajoyib ish
* Qaytish
* Musobaqa
* Yetmoq, oʻt
* Qayta qurish
* Qoʻllar
* qasam ichaman
* Bulutlar
* Biriktirmang
* Bayram oqshomi
* Kavkaz
* Sevinc
* Haykal oldida
* Avral
* Oq dengizda boʻron
* Musobaqa
* Roʻmol oʻragan qizlarimizga

==== 1930 ====
* Shamollar (1930)<ref name=optik/>

==== 1931 ====
* Oq dasht
* Toʻgʻri mil
* Qadimgi karvon
* Ruju
* Mening sharsharam
* Manzil
* Paxta shoxlari
* Gʻalaba ovozlari
* Gʻalabadan gʻalaba
* Ehtiyac
* Zararkunanda
* Qadimgi Boku
* Oldinga

==== 1932 ====
* Suv va shamol
* Suvda olov
* Koʻmir
* Magistrlar
* Nihoya
* Uchdan biri
* Yog ʻ
* Devlarning ovozi
* Otaning uyi
* Fantan
* Shamollar<ref name=optik/>
* Kunning ovozlari<ref name=optik/>
* Toʻqnashuvlar<ref name=optik/>
* Paxta<ref name=optik/>
* Bir May<ref name=optik/>
* Buruqlar orasidagi (1932)<ref name=optik/>

==== 1932-1933 ====
* Tor

==== 1933 ====
* Tezlik ta’tili
* Da

==== 1935 ====
* Hayotni sevish
* Baxtiyor
* Mehnat
* Shoir va fuqaro
* Muzli yoʻllar
* Ayollar
* Oyna qaytdi
* Dehqon va ilon<ref name=optik/>
* Rok<ref name=optik/>

==== 1936 ====
* Sherim
* Uchta salomatlik
* Yuragim nima deydi
* Tartarhes qoʻshiqlari
* Rassom
* Quruqlik
* Bizning xoʻjayinga
* N. Ostrovskiy uchun
* Faqat oʻtin
* Goʻzallik
* Kechqurun
* Bu nimani anglatadi?
* Oʻqing
* Koʻzlaringiz
* Yana menga qarang
* Sizning tabassumlaringiz
* Yulduzlar
* Mening muhabbatim

==== 1936-1937 ====
* Men besh yoshdaman
* Raqs
* Yomgʻir yogʻganda
* Taklif
* Shirin qiz
* Bir quyosh, bir qarash
* Sabr uchun
* Bu yana bog ʻboʻlar edi!
* Etti oshiq
* Yangi uy

==== 1937 ====
* Sharshara<ref name=optik/>
* Cho'pon
* Mening do'stim
* Ertalab
* Singan qamish

==== She’r inshosi ====
* Jingalak odam

==== Bolalar uchun she’rlar ====
* Geografiya
* Sharqiy maktab
* Zahra uchun
* Rok

==== She’riyat ertaklari  ====
* Shangul, shangul, mangul
* Dehqon va ilon<ref>{{veb manbasi |url = http://anl.az/el/m/mm_se.pdf |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20180328184510/http://anl.az/el/m/mm_se.pdf |archivedate = 28-mart 2018  |title   = Miкayıl Müşfiq. Sеçilmiş əsərləri. |author = Gülhüsеyn Hüsеynoğlu  |date       =  |publisher   =  |accessdate  = 5-noyabr 2018 |language    = az}}</ref>.
}}

=== Tarjimalar ===
{{columns-list|4|
* [[Aleksandr Pushkin]]. Loʻlilar. - Boku: Azerneshr, 1930. - 30 b.
* [[Taras Shevchenko]]. Kobzar. - Boku: Azerneshr, 1934. - 85 b.
* Yegishe Çarens. She’rlar. - Boku: Azerneshr, 1934. - 54 b.
* Samuel Marshak. Hushsiz, hushsiz koʻrin. - Boku Azerneshr, 1935. - 10 b.
* Samuel Marshak. Hushsiz, hushsiz koʻrin. - Boku: Azerneshr, 1936. - 14 b.
* [[Aleksandr Pushkin]]. Loʻlilar. - Boku: Azerneshr, 1937. - 30 b.
* Mirza Fatali Axundov. Sharq she’ri. - Boku: Azerneshr, 1937. - 31 b.
* Mirza Fatali Axundov. A. S. Pushkin vafot etgan sharqona she’r / MFAxundov; oʻz soʻzlari va ed.hey.Sh. Gurbanov; tarjimon Mikail Mushfig; Boku: Elm, 1988, 143, [5] p.: port.
* [[Mixail Lermontov]]. Kavkaz: [she’r] /M. Lermontov; trans Mikayil Mushfig., M. Rafili // Inqilob va madaniyat. - 1928.- № 8.- P. 20.
* [[Mixail Lermontov]]. Shoirning oʻlimi: [[she’r]] /M. Lermontov; trans Mikail Mushfig // Yangi kuch. - 1937.- № 2.- P. 4-5; Adabiy gazeta. - 1937.-10-fevral.
* Bezmanski. Golchomak qoʻzgʻoloni: [[she’r]] / Bezmanski; trans Mikayil Mushfig //Humum. - 1932.- № 7-8.- 22-bet.
* Bezmanski. Bu yerda: [she’r] / Bezmanski; trans Mikail Mushfig // Hujum. - 1932.- № 5-6.- 28-29-betlar.
* [[Aleksandr Pushkin]]. Evgeniy Onegin: ishidan / A.S. Pushkin; trans R. Rza., M. Müşfiq //Hücum. - 1932.- № 12.- 20-21-betlar.
* Yegishe Çarens. Qoʻl uchun qoʻshiq: [she’r] / Charens; trans Mikayil Mushfig // Inqilob va madaniyat. - 1933.- № 3.- P. 15-17.
* [[Firdavsiy]]. Rustam bilan Isfandiyorning jangi va Isfandiyorning oʻlimi / Firdovsi; trans M. Mushfig., M. Seyidzoda // Inqilob va madaniyat. - 1934.- № 5.- P. 3-5.
* [[Firdavsiy]]. Sulton Mahmud haqida haj / Firdovsi asarlaridan parcha / Firdovsiy; tarjimon Mikail Mushfig; M. Seyidzoda. -Inqilob va madaniyat. - 1934.-№9.-P.43-44.
* [[Umar Xayyom]]. Qavatlar / Umar Xayyom; Fors tilidan Mikayil Mushfig tomonidan tarjima qilingan // Inqilob va madaniyat, 1934.-№6-7.-P.4-5.
* Yegishe Çarens. Bahor / Charens; Tarjima qilgan: Mikayil Mushfig // Adabiy gazeta. -1935.-17-may
* Yegishe Çarens. Kelajakka / Charensga; Tarjima qilgan: Mikayil Mushfig // Adabiy gazeta. -1935.-17-may
* Lourens. Ata / Lourens; Tarjima qilgan: Mikayil Mushfig // Adabiy gazeta. -1935.-17-may.
* [[Taras Shevchenko]]. Baxt, qaygʻu, kunlarni hisoblash / Taras Shevchenko; Tarjima qilgan: Mikayil Mushfig, A. Javad // Adabiyot gazetasi. -1936.-3-aprel. [30]
}}

=== Kitoblar tahrirlandi ===
{{columns-list|5|
* Fikr / Mikayil Mushfig // Ta'lim va madaniyat.- 1927.- №1-2.-P.16.
* Qo'zg'olonni boshlang / Mikayil Mushfig // Ta'lim va madaniyat.- 1927.- № 3.- P. 14.
* Chiroyli she'r / Mikayil Mushfig // Ta'lim va madaniyat.- 1927.- №4-5.-P.24.
* Ikki ehtiyoj / A.  Jarovdan iqtibos // Mikayil Mushfig // Ta'lim va madaniyat.- 1927.- №6 (41).- P.6.
* Hushtak ovozi.  Mikayil Mushfig // Ta'lim va madaniyat.- 1927.- №7-8.-S.10.
* Oktyabr / Mikayil Mushfig // Ta'lim va madaniyat.- 1927.- № 10-11.- 38-bet.
* Tilanchi / Mikayil Mushfig // Ta'lim va madaniyat.- 1927.- № 12.- 20-bet.
* Xali / Mikayil Mushfig // Komsomol to'plami.- 1927.- № 12.- P. 24.
* Muborak / Mikayil Mushfig //Komsomol.- 1927.- № 10-11.- 32-bet.
* Xayriyat / Mikayil Mushfig // Inqilob va madaniyat.- 1928.- № 11-12.- s.
* Muxbirning o'limi / Mikayil Mushfig // Ozarbayjon ishchi-dehqon muxbiri.- 1928.- № 4.- P. 28.
* Shamollar / Mikayil Ismayilzoda //Komsomol.- 1929.- № 3.- P. 8.
* Pochta qutisi / Mikayil Mushfig // Yosh ishchi.-1929.-2-iyun.
* Bug 'va bo'ron / Ismayilzoda Mushfiq // Yosh ishchi.- 1929.- 14-may.
* Madaniy hujum / Mikayil Ismayilzade // Komsomol.- 1929.- № 1.- P. 8-9.
* Rananing vafoti / Mikayil Ismayilzade // Komsomol.- 1929.- № 4-5.- 10-bet.
* Perkussionistlar / Mikail Mushfig // Kommunist.-1930.- 7-avgust.
* Stalin / Mikail Mushfig // Kommunist.-1936.-2-fevral.
* Tuyg'u barglari: [Ozarbayjon Sovet Yozuvchilar uyushmasining III plenumida she'r o'qildi] / Mikayil Mushfig // Adabiyot gazetasi.- 1937.- 18-aprel.
* Sevgi;  Menga ayting;  Dilbar / Mikayil Mushfig //Azarbayjon.- 1965.- № 8.- P. 140.
* Mening she'rim;  Mening yuragim nima deydi;  Yana u bog 'bo'lardi;  Mening besh yoshli bolam;  Rassom;  Baxtiyor yangi uyi;  Komsomol qo'shig'i / Mikayil Mushfig //Azarbayjon.- 1956.- № 11.- P. 3-7.
* Xursand Tiflis: [Qisqartirish] / Mikayil Mushfig //Azarbayjon.- 1967.- № 9.- P. 97.
* Muxbirning o'limi / Mikayil Mushfig //Korrespondent.- 1975.- № 11.- P. 30
* Muxbirning o'limi / Mikayil Mushfig // Muxbir.- 1984.- № 5.- P. 25.
* Hunter Polish: (Polshalik tog'larda);  Ganja / Mikayil Mushfig // Adabiyot va san'at.- 1988.- 14-oktyabr.- 3-bet.
* Sonnetlar / Mikayil Mushfig // Adabiy gazetalar.- 1993.- 4-iyun.- P.3.
* Eslab qoling;  Anekdot, bir oqshom...;  Kechirasiz;  Qish sizning qo'lingizda sovuq... / Mikail Mushfig //Azarbayjon.- 1994.- 20-avgust.
* Yasha konul / Mikayil Mushfig // Gobustan.-2004.-№3 (127).- S.93.
* Yurak umri uzoq bo'lsin !;  Men jabrlanuvchiman;  Hissiy barglar;  Shamollar;  Yana bog 'bo'lardi: (qisqartirilgan) / Mikayil Mushfig //Azarbayjon.- 2005.- № 6.- P. 3-5.
* Tar / Mikayil Mushfig // Fuzuzat.-2007.- №3.-S.64.
* Siz uchun;  Men xafa emasman;  Men jabrlanuvchiman;  Sizni qurbon qiling;  Sevgi;  Ayt / Mikayil Mushfig // Gobustan.-2008.-№2 (142). - P.7-8.
* Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining Mikayil Mushfigning 110 yilligini nishonlash to'g'risidagi buyrug'i: [17-may 2018-yil] // Ozarbayjon. - 2018. - 18-may.  - № 111. - S. 1.
* Aladdingizi, xushmuomala.  Mikayil Mushfigning yuragida o'z uyasi: Prezidentning buyrug'iga binoan Mikayil Mushfigning 110 yilligi nishonlanadi / N. Aladdin -girl // Ovoz.  - 2018.- 22-may. - № 97. - S. 13.
* Jamshidgizi, Lilpar.  Shoir Nakamning tugallanmagan orzulari: Mikayil Mushfig-110 / L. Jamshidgizi // Ozarbayjon. - 2018. - 15-may. - S.7. - Sumqayitda bo'lib o'tgan tadbir haqida.
* Ilisuda qishlog'idagi maktabda "Mushfig xotiralardagi" tadbiri / G. Mahmudova // Ozarbayjon o'qituvchisi. -2018-yil. - 16-fevral. - S.10.
* Jahan so'nmaydigan bog', ...: Mikayil Mushfigning xotirasi eslanadi // Ozarbayjon o'qituvchisi.  - 2018. - 12-yanvar. - S.12.
* Menda unutilmas bir tuyg'u bor...: Mikayil Mushfig xotirasi eslanadi // Madaniyat.  - 2018. - 10-yanvar.  - S.7.
* Qorao'g'lu, Fozil.  Tarixda iz qoldirganlar: Mikayil Mushfig / F. Garaoglu // Baku yangiliklari.  - 2017.- 15-dekabr. - № 227. - S. 13.
* Jabroil, qurbonlik.  Bu yana bog 'bo'lardi...: [Mikayil Mushfig ijodi haqida] / G. Jabrayil // Madaniyat.az.  - 2017. - № 1. - 14-17-betlar.
* Fariz.  Mikail Mushfig haykali uning tug'ilgan kunida ziyorat qilindi / Fariz // Madaniyat. -2017-yil. - 7-iyun. - № 43. - S. 3.
* Nur, Sevil.  She'r // Credo.  - 2015. - 3-aprel.  - S.6-12.
* Salmanli, R. Mushfig balandligi / R.Salmanli //Azarbayjon.- 2014.- 6. sentyabr.- P.6.
* Fikrlar, chol.  She'r // Ozarbayjon jurnali. - 2011. - №4. - S.28-30.
* Hasanova, Sadaqat.  Mikayil Mushfig va adabiy tilimiz / S. Hasanova // Ozarbayjon. - 2009. - №11. - S.181-184.
* Huseynoglu, Gulhuseyn.  Soʻz moʻjizasi / G.Huseynoglu // Yangi Madenimaarif.- №1-2. - 2008. - S.68-72.<ref name=":1" />
}}

=== Kitoblar tahrirlandi ===
{{columns-list|4|

* Abdulla Faruq. Talish togʻlari: [uchinchi she’rlar toʻplami] / Faruq Abdulla.- Boku: Azerneshr, 1937.- 88 b.
* Mirvarid Dilbazi. Ovozimiz: [she’rlar] / Mirvarid Dilbazi. Boku: Azerneshr, 1934.- 89 b.
* Alizade, H. Bahar / Hummat Alizade.- Boku: Azerneshr, 1934.- 62 b.
* Kotiba, I. Shura qizi / Ismoil Katib.-Boku: Azerneshr, 1934.- 80 b.
* Usmon Sarivalli. Mening temir chiziqlarim / Usmon Sarivalli.- Boku: Azerneshr, 1934.- 76 b.
* Subhi, A. She’rlar / A. Subhi.- Boku: Azerneshr, 1934.- 24 b.
}}

=== Yozilgan kitoblar ===
{{columns-list|5|
* Mikayil Mushfig Ozarbayjon she’riyati sammiti [Matn]: uslubiy qoʻllanmalar / Ozarbayjon. Javob Ozarbayjon Madaniyat vazirligi Milliy kutubxona; tuzuvchi L. Ahmadova; ilmiy tahrir K. M. Tohirov; tahrirlangan G. Safaraliyeva. Boku: [Ozarbayjon Milliy kutubxonasi], 2018.28, [1] p.: Portret, 21 sm.
* XX asr Ozarbayjon adabiyoti masalalari / AMEA, Nizomiy. Adabiyot haqida ma’lumot; biznes rahbari va ed. Sh. Alishanli. 3-kitob. M. Mushfig merosi va 1920—1930-yillarda yangi poetik fikrning shakllanishi jarayoni. - Boku: Elm, 2010.- 324 b.
* Ochiq adabiyotlar: [37: maqolalar toʻplami] / tahr., Kirish soʻz. oʻqituvchi G.Gasimova.- Boku: Qonun, 2013. - 88 b.
* Yavuz Axundlu. Adabiy portretlar / Y. Axundlu; tortish H. Eyvazli, N. Sodiqzoda; ilmiy muharrir, soʻz boshligʻi. oʻqituvchi K. Aliyev. - Boku: ADPU, 2008. –379 b.
* Dilbar Axundzoda. Mening baxtli kunlarim: xotiralar / D. Axundzoda.- Boku: Yoshlik, 2005.- 274 b.
* Mammad Orif. Tanlangan asarlar [Matn]: 3 jildda / A. Mehmet; tortish tahrirlangan M. Axundova; tahrirlangan A Mirahmadov; AzSSR Fanlar akademiyasi, Nizomiy nomidagi Adabiyot va til instituti. I jild.- Boku: Ozarbayjon. SSSR Fanlar akademiyasining nashriyoti, Boku: SSSR Fanlar akademiyasi, 1967.-619, [1] p.
* Mikayil Mushfig / Ozarbayjon Sovet adabiyoti. - Boku, 1966.- 234 b.
* Ozarbayjon bolalar adabiyoti antologiyasi [Matn]: 3 jild / tahr. tahrirlangan Q. Namazov; tahrirlangan T. Ahmadov. -Boku: Onder, 2004.-XX asr bolalar she’ri 2-jild-264 b.: 22 sm.
* Ozarbayjon Sovet adabiyoti tarixi [Matn]: ikki jildda / Azarb. SSR EA Nizomiy ad. Adabiyot va til in-tu; bosh muharrir. M. Orif; tahrirlangan H. Babayev, G. Gasimzoda, B.A. Nabiyev. -Boku: AzSSR Fanlar akademiyasi, 1967.1-Cild. -636, [4] p.: Portret, 22 sm.
* Zerengiz Damirchi Qayalik. Rokki [Matn]: she’rlar va she’rlar / Z. Temirchi; tahrirlangan A Xalafli, S. Ahmadli. -Boku: UniPrint, 2008.-359, [1] p.: portret, 21 sm.
* Alakbarli, N. Uchta filial: Ahmad Javad, Mikayil Mushfig, Almas Yildirim / N. Alakbarli; tahrirlangan A. Bagirov, R. Karimova. - Boku: Shirvanneshr, 2007. - 224 p.
* Gulhuseyn Huseynoglu. Mikail Mushfig [Matn]: fotoalbom / G. Huseynoglu. -Boku: Ishiq, 1999.-152 b.
* Jafar Xandan. Adabiy notalar / C. Xandan; tortish tahrirlangan R. Zeka Xandan. - Boku: Azerneshr, 1966. - 192 b.
* Kan’on, Arslon. Yigirmanchi asrdagi qatagʻon qurbonlari [Matn] / A. Kan’on; tahrirlangan va old olmosh olmoshlari. N. Shamsizade; rassom. O. Sodiqzoda. -Boku: Azerneshr, 2011.299, [1] b.: Rasm, portret, 21 sm.
* Firudin Qurbansoy. Osmonning moviy osmonida: hujjatli hikoya-kollaj / F. H. Qurbansoy; tahrirlangan V. Qoradogʻli; Azarb. Javob Madaniyat va turizm vazirligi. - Boku: Garanfil MChJ, 2008. - 204 p.
* Mammadzoda, Vusala. Madaniy meros va Mushfig innovatsiyasi [Matn]: monografiya / V. Mammadzoda; ilmiy muharrir, [kirish soʻz] N. Shamsizade. -Boku: [p. n], 2017.138, [5] p.: Portret, foto, faks, 20 sm.
* Kamran Mammadov. Ozarbayjon yozuvchilari hayotidan daqiqalar [Matn] / K. Mammadov; tahrirlangan Sh. Sodiq; nashriyotchi M. XAN; dizayn va grafika T. Farzi. - [Boku]: Maqsadli nashrlar, [2013.] -252, [4] p.: portret, kasal., 16 sm.
* Zamonaviy ozarbayjon adabiyoti [Matn]: darslik / ilmiy muharrir: C. Abdullayev, T. Xuseynoglu, V. Sultonli; sharhlovchi X. Gasimov, T. Ahmadov; BSU. - Boku: Boku Universiteti, 2007. I jild. -Fizik xususiyatlari 503 b.: Portret, 20 sm.
* Abbosgulu Najafzoda. Mushfigning hissiy barglari [Matn]: [shoir she’rlariga yozilgan qoʻshiqlar] / A. I. Najafzoda; tahrirlangan V. Qoradogʻli; maslahatchi. G. Huseynoʻgʻli; [tarjima qilingan. S. Msmmadzade, Y. Filler, V. Gafarov]; Azarb. Javob Madaniyat va turizm vazirligi. -Boku: Ta’lim, 2009.127, [1] s.: portret, notalar, 21 sm.
* Shamil Sulaymonli. Jahon nashrida nashriyot va ozarbayjon adabiyoti: "Avesta" dan Husayn Javidgacha: darslik / Sh. Sulaymonli; ilmiy tahrir X. Ali-yev; tahrirlangan R. Jamilgizi; sharh: N. Muradaliyeva, M. Demirli, A. Rustamli. - Boku: Ta’lim, 2007. - 258 b.
* Kamol Tolibzoda. Tanqid va tanqidchilar [Matn] / Kamol Tolibzoda; sharhlovchi. Sh. Salmanov. -Boku: Yozichi, 1989.-489, [2] b.: 1 portret., 21 sm.
* Rasul Rizo. Tanlangan asarlar [Matn]: 5 jildda / Rasul Rza; tert.ed. Anar; tahrirlangan A. Amrahoglu IV jild. - B.: Onder, 2005.- 336 b
* Xalil Rza Ulutürk. Hayot, hayot uchun yurak urishi [Matn] / Xalil Rza Ulutürk; tortish tahrirlangan F. Ulutürk; tahrirlangan va kirish soʻz. A. Asgarli. -Boku: Chinar-Chap, 2009.291, [1] b.: portret, 21 sm.
* Rafiq Yusifogʻlu. Bolalar adabiyoti [Matn]: oliy va oʻrta maxsus maktab oʻquvchilari uchun darslik / R. Yusifogʻlu; ilmiy tahrir Z. Xalil; sharhlovchilar M. Gasimli, Sh. Mammadov. -Boku: Shirvanneshr, 2006.-268 p.: 20 sm.
* Ozarbayjon she’riyati [Matn]: klassik zamonaviy an’anaviy / tahrirlangan M. Ibragimov; tuzgan O. Saribelli; moʻljallangan & illust.N. Babayev. Moskva: Progress Nashriyoti, 1971. 662, [2] p.: Kasallik., 22 sm.
* Ozarbayjon she’riyati [Matn]: okean tomchisi / com. & EDT. E. Madatli. -Islomobod: Barg nashrlari, 2010.345 bet: 22 sm.
* Ozarbayjon zamonaviy she’riyati antologiyasi [Matn] / tayyor. Z. Makas; qopqoq Ü. Sariyoslan; Madaniyat vazirligi. - Anqara: Madaniyat vazirligi, 1992.436 p.: Xarita, 24 sm.
* Ming yillik shoirlar [Matn]: Ozarbayjon she’riyati antologiyasi / haz. Anar, Y. Akpınar; qopqoq O. Hakan. -Anqara: Dai Madaniyat vazirligi. Bshk., 2000.XXX, 305 bets.: 28 sm
* Falter va Flamme [Matn]: a Jahrtausend aserbaidschanische Liebeslyrik / tarjima. N. Ateschi, J. Vaynert. Berlin: Matthes & Seitz Berlin, 2008.207, [1] p.: 21 sm.
* Orif, Mammad Dadashzoda. Mushfig she’rlari / M. Orif. Tanlangan asarlar. Uch jildda. I jild. - Boku: Ozarbayjon. SSSR Fanlar akademiyasining nashriyot uyi, 1967.- 44-50-betlar.
* Alimirzaev, Xolid. M. Mushfig / X Alimirzaev asarlarida roman. Klassikamizning ideal va she’riy san’at dunyosi. Ikki jildda. II jild. - Boku: Fan va ta’lim, 2009. - P.467 - 482.
* Xandan, Jafar. Adabiy notalar / C. Xandan; tortish tahrirlangan R. Zeka Xandan. - Boku: Azerneshr, 1966. - 192 b.
* Xandan, Jafar. Mikail Mushfig / C. Khandan; Boku: Ozarbayjon universiteti nashriyoti, 1956.-45 b.
* Yoʻldosh razvedka. Mushfigning nozik jihatlari: Mikayil Mushfig / R. Zekaning 70 yilligi munosabati bilan; Ozarbayjon SSR "Bilim" jamiyati. - Boku, 1978. - 88 b.
* Guliyeva, Safura. Mushfigning san’at olami / S. Gulieva - Boku: Yozuvchi, 1988, 184 b.
* Mikail Mushfig / Ozarbayjon Sovet Entsiklopediyasi. - Boku: ASE General Ed., 1983. - 141-bet.
* Mikayil Mushfig / Ozarbayjon adabiyoti tarixi. Uch jildda. III jild. - Boku, 1967. - 15 b.
* Mikayil Mushfig / Zamonaviy ozarbayjon adabiyoti: Oʻrta maktablar uchun darslik. - Boku: Baku universiteti nashriyoti, 2007. - P.192-211.
* Nabiyev, Bakir Ahmad oʻgʻli. Hayot karvonlari talon-toroj qilindi / B. Nabiyev. Har kimning oʻz yoʻli bor...: maqolalar toʻplami / B. E. Nabiyev; tahrirlangan N. M. Jabbarli; AMEA Nizomiy nomidagi Adabiyot instituti. - Boku: Chinar-чап, 2008. - P.240-254.
* Nabiyev, Bakir Ahmad oʻgʻli. Mikayil Mushfig / B. Nabiyev. Oʻzimizdan boshlaylik. - Boku: Elm, 1990. - P.144-159.
* Najafzoda, Abbosgulu. Mushfigning hissiy barglari / A. Najafzoda; tahrirlangan V. Qaradagʻli. - Boku: Ta’lim, 2009. - 128 b.
* Rizo, Rasul. Oltin atirgul boʻlmaydi... / R. Rza; rasm A. Mammadov; tahrirlangan S. Asad. - Boku: Yoshlik, 1968. - 64 b.
* Sulaymonli, Shomil. Jahon nashrida nashriyot va ozarbayjon adabiyoti: "Avesta" dan Husayn Javidgacha: darslik / Sh. Sulaymonli; ilmiy tahrir X. Aliyev; tahrirlangan R. Jamilgizi; sharh: N. Muradaliyeva, M. Demirli, A. Rustamli. - Boku: Ta’lim, 2007. - 258 b<ref name=":1" />.
}}

== Filmografiyasi ==
# Oltin atirgullar boʻlmaydi. (film, 1965)
# [[:az:Mikayıl Müşfiq (film, 1978)|Mikail Mushfig (film, 1978)]]
# Bu yana bog ʻboʻlardi (film, 2002)
# [[:az:Qeybdən gələn səs (film, 2002)|Gʻayb ovozi (film, 2002)]]
# [[:az:Bakı bağları. Buzovna (film, 2007)|Boku bogʻlari. Buzovna (film, 2007)]]
# [[:az:Cavid ömrü (film, 2007)|Kavid hayoti (film, 2007)]]
# Mushfig sheʼriyati sammiti (film, 2007)
# Mugʻam bor (film, 2009)
# Otishmasin (film, 2010)
# Toʻtiqush (film, 2009).

== Eslatmalar ==
{{manbalar|3}}

== Tashqi malumot ==
* [http://www.anl.az/down/meqale/edebiyyat/2018/avqust/603417.htm Alo, Müşfiq…]{{Oʻlikhavola|date=iyun 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2016/yanvar/471111.htm Çağlar Müşfiq…] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200216204311/http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2016/yanvar/471111.htm |date=2020-02-16 }}
* [https://ru.sputnik.az/culture/20180320/414534391/mikail-mushfig-pojet-oskorblenie.html „Bessmislenniy, nelepiy“ Mushfig, ili Zachem snova rasstrelivat poeta 80 let spustya (rusca)]{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://cukurovasanatdergisi.com/rebiyye-zerdabi/mikayil-musfik-sevgisi.html Mikayıl Müşfik sevgisi, Rəbiyyə Zərdabi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100803052224/http://www.cukurovasanatdergisi.com/rebiyye-zerdabi/mikayil-musfik-sevgisi.html |date=3-avgust 2010-yil }}

{{DEFAULTSORT:Mushfig, Mihayil}}
[[Turkum:Musiqa]]
[[Turkum:Mikayil Mushfig]]
[[Turkum:Bastakorlar]]
[[Turkum:Ozarbayjon bastakorlari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha musiqachilar]]