Ziyosfera

Mikayil Mushfig

Микайил Мушфиг (тўлиқ исми: Микайил Абдулгадир ўғли Исмайилзода; 1908-йил 5-июнда, Боку тумани, Баку вилояти, Россия империяси — 1938-йил 6-январда вафот этган, Боку, Озарбайжон ССР, СССР) — озарбайжон шоири, таржимон ва педагог, Озарбайжон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси (1934), „Азернешр“ нинг собиқ муҳаррири.

Микайил Мушфиг
Асл исми озарб. Микайıл Мüşфиқ
Таваллуди
Микайил Абдулгадир ўғли Исмайилзода

5-июн 1908-йил
Боку, Баку тумани, Баку вилояти, Россия Империяси
Вафоти 6-январ 1938-йил(1938-01-06)
(29 ёшда)
Боку, Озарбайжон ССР, СССР
Тахаллуси Мушфиг
Ижод қилган тиллари озарбайжон
Фуқаролиги

Россия Империяси
Ozarbayjon bayrogʻi ОДР

SSSR bayrogʻi СССР
Йўналиш Шоир, о'қитувчи
Фаолият йиллари 1926-1938
Фаолият тури Тил-адабиёт муаллими
Жанр Лирика
Дебют „Бир куни“

Озарбайжон шеъриятининг ривожланишида катта рол ўйнаган шоирлардан бири. У севги ва гўзалликни тараннум этувчи кўплаб шеърлар муаллифидир. Унинг шеърларида ижтимоий ва маданий масалаларга ҳам фикр билдирилган. У Сталин қатағонининг қурбони бўлган ва 1938-йилда отиб ўлдирилган. У СССР Олий суди Ҳарбий коллегиясининг қарори билан 1956-йил 23-майда вафот этганидан кейин оқланган.

Озарбайжон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 7-майдаги 211-сонли қарори билан Микайил Мушфиг асарлари Озарбайжон Республикасида давлат мулки деб эълон қилинган муаллифлар рўйхатига киритилди[1].

Ҳаётий

Эрта йиллари

1910-йилда Микаил Мушфиг

Микайил Мирзо Абдулгадир оъгъли Исмайилзода (Микайил Мушфиг) 1908-йил 5-июнда Боку шаҳрида зиёлилар оиласида туғилган[2]. Отаси Мирза Абдулғодир Исмоилзода ўз даврининг таниқли зиёлиси бўлган[3]. У ўқитувчиликдан ташқари ижодий фаолият билан ҳам шуғулланиб, шеърлар ёзган[3]. Болалигида ота-онасидан айрилган Мушфиг яқин қариндошлар қарамоғида катта бўлган[3][4]. Оғир ва бахциз болалигини бошидан кечирган шоир ҳаётининг ўша йилларини эслаб, шундай ёзади:

Отам тириклигида онам ва отам болалигимда вафот этганлар. Мен амаким ва холамнинг ёнида этим бўлиб қолдим. Мен оч, яланғоч, яланғоч болалигим бор эди[3].

Шоир „Она“ (1927) шеърида ўша йиллардаги оғриқ ва онасизлик ҳақида шундай ёзган:

Онажон дедим, юрагим алангада эди,
Онам дедим, қалбимда титроқ бор эди,
Онам, дедим чиройли манзара,
Мен онага айтдим, лекин мен уни ёнимда кўрмадим.

—„Она“, Микайил Мушфиг[3]

Мушфигнинг бувиси Гизгайит унинг шоир бўлиб улғайишига ёрдам берган[3]. Бувиси айтган эртак, мақол ва баятлар келажакдаги шоирнинг бой халқ санъати билан танишишида муҳим рол ўйнади[3].

Талабалик даврида Микайил Мушфиг (охирги босқичда чапдан тўртинчи). 1927-йил

Рус-озарбайжон мактабида бошланғич маълумотни олган Мушфиг гуманитар фанларга катта қизиқиш кўрсатди ва рус тилини ҳам пухта ўзлаштирди[3][5]. 1920—1927-йилларда у дастлаб Боку Дарулму, кейин 12-сонли ўрта мактабда таҳсил олган ва 1927—1931-йилларда Озарбайжон Давлат Дарулфу (ҳозирги Боку Университети) нинг Тил ва адабиёт факултетини тамомлаган ва Боку мактабларида дарс берган[3].

30-йилларда „Азернешр“ да муҳаррир бўлиб ишлаган[6] Унинг шогирдларидан бири Микаил Мушфигни эслайди:

Мушфиг дарс бераётган пайтда биз қўнғироқ овозини эшитмас эдик. У талабаларга ше’р ўқишни ўргатганда, бошқа ўқитувчилар келиб бизнинг сафимизга ўтиришар эди. У кўпчилигимизни" қизим "ва" ўғлим "деб чақирар эди. Аслида, бу ибора унинг ёшига мос келмаган. Ўқитувчига бу сўзлар жуда ёқди…[6].

Ижодий фаолият

Мушфиг ижодий оламга жуда ёшлигидан келган, ҳаёти ва тақдирини шеърият билан боғлаган ва умрининг охиригача уни тарк этмаган[3]. У ўзининг поэтик карерасини 1926-йилда „Ёш ишчи“ газетасида чоп этилган „Бугун“ шеъри билан бошлади ва кейинги йилларда даврий нашрларда мунтазам равишда пайдо бўлди[3]. 1927-йилдан „Маариф ва Маданият“ ва „Комсомол“ журналларида ва „Ёш ишчи“ газетасида нашр этилиб келинмоқда[3]. 1930-йилда шоирнинг биринчи шеърлар китоби — „Шамоллар“ нашр этилди[3]. Китобда эллик уч шеър ва муаллифнинг иккита таржимаси мавжуд[3].

1932-йилда Мушфигнинг „Куннинг товушлари“, „Жанглар“, „Пахта“, „Бурмалар орасидаги“, „Шеърлар“, „Чўпон“, „Дўстим“, „Эрталаб“ китоблари нашр этилди. „Бузилган қамиш“, „Озодлик достони“, „Жингалак одам“ китоблари нашр этилган[3]. 1934-йилда у Озарбайжон Ёзувчилар уюшмасига аъзо этиб сайланган[7].

Ҳақиқий устоз, чинакам ватанпарвар Мушфиг ўз асарида болалар учун жой яратди ва гўзал асарлар яратди. „Шангул, Шунгул, Мангул“, „Деҳқон ва илон“ шеърлар эртаклари, „Жанглар“, „Қоя“ шеърлари, „География“, „Мактаб шарқи“, „Заҳра учун“ ва бошқа шеърлар болалар орасида шоир севгисини уйғотди[3].

Микаил Мушфиг асарида бадиий таржиманинг ҳам алоҳида ўрни бор эди[3]. 1930—1937-йилларда у Александр Пушкиннинг „Лўлилар“ (Ш. Аббосов билан), Тарас Шевченконинг „Кобзар“ (Аҳмад Жавад билан), Егише Чаренснинг „Шеърлари“, Самуэл Маршакнинг „Ҳушсиз, ҳушсиз кўриниши“, Мирза Фатали Ахундовнинг таржималарини ёзган. „А. С. Пушкин ўлимида шарқий шеър“ нашр этилди[3]. Бундан ташқари, Мушфиг Михаил Лермонтовнинг Демон шеърини (Расул Рза билан), „Кавказ“ (Микайил Рафили билан), „Шоирнинг ўлимигача“, „Ёлғиз оқ елкан“, А. С. Пушкиннинг „Эвгений Онегин“ шеърини ва „Татяна Онегенга ёзган хатини“ ўқиди. (Р. Рза билан), „Полтава“ дан парча, „Маҳбус“ шеъри, Умар Хайёмнинг рубоийларидан кўпи, Фирдовсийнинг „Шоҳнома“ сидан парчалар (Мирмеҳди Сейидзаде билан) ажойиб таржимон сифатида китобхонларнинг хушёқишини қозонди[3].

1936-йилда Озарбайжонда Совет ҳокимияти ўрнатилганлигининг 15 йиллиги муносабати билан ўтказилган танловда Микайил Мушфигнинг „Тонг“ шеъри „Этти яхши адабий асар“ билан тақдирланди[7]. 1937-йилда шоир ўзининг „Чаглаян“ китобини нашр этди, унда ўн бир йиллик фаолияти давомида шоирнинг энг қимматли асарлари, жумладан „Эрталаб“, „Эркинлик достони“, „Бузилган Саз“, „Абадият қўшиғи“, „Шеър“, „Яна у бог ʻвоқеаси“, „Туйғулар барглари“, „Тартар қўшиқлари“, „Мингачевирга соғиниш“ ва бошқа шеър ва оятлар. Аммо бу китобни нашр этишда шоирнинг омади келмади[3][8].

Микайил Мушфигнинг „Ўқинг, тар, тар ўқинг“, „Қолинг, сизга қурбонлик“, „Кулгингиз“, „Кийик“, „Она“, „Шамоллар“, „Яна у бог ʻбўларди“ ва бошқа шеърларидан иборат. Қўшиқлар томошабинларнинг олқишига ва ҳамдардлигига сазовор бўлган санъат асарлари[3][9].

Танқид

Мушвиг ҳамкасблари-ёзувчилар билан

1934-йилда Мушфиг ўғли Ялчиннинг тўсатдан вафотидан қаттиқ хафа бўлди ва бу унга қайғу келтирди[10]. Унинг қаламдаги дўстлари унинг олдига тез-тез келиб туришарди ва тасалли бериб унинг қайғусини унутишга ҳаракат қилишган[10]. Ўша йилнинг ёзида М. Мушфиг ва Мирмеҳди Сейидзаде Мардаканнинг оилавий боғларида уй қуриб, бирга дам олишди[10]. Ўша ёз кунларида таникли Озарбайжон шаирлари Расул Рза, Анвар Алибейли ва Анвар Маммадхонли деярли ҳар куни бирга бўлишган, улар яқин атрофдаги боғларда дам олишган[10]. Ўзининг сатирик шеърлари ва таверналари билан одамларнинг қалбини забт этган Алиага Воҳид бу жойларни зиёрат қилди, Бузовнадан келган Муҳаммад Фузулий, Озарбайжон, турк шеъриятининг таниқли шоирлари ҳақида гапирди, улардан шеърлар ўқиди, баъзан ёзди, лекин барчадан сир сақлаган ғазалларини ўқиди[10]. Ушбу кичик йиғилишда Мушфиг ва унинг атрофидаги одамлар Воҳиднинг ғазалларидан завқланардилар. Атроф тиниқлашганда, Мушфиг ва Воҳид бир четга сурилди, Умар Хайём унга ўзи таржима қилган оятларни тиловат қилар эди.

Боғдан кўчиб ўтгач, Мушфиггил хурсанд бўлди[10]. Кулги ва қарсаклар, қатор шеърлар кечага алоҳида қувонч бағишлади. Бодомларнинг қичқириғи ва қарсак садолари шоирларни янада илҳомлантирди[10]. Яқин қариндошлари билан бир қаторда қалам дўстлари ҳам Мушфигнинг оиласини Боку Совет томонидан ажратилган квартира билан табриклаш учун келишди. Ҳамма кулиб, қувонч билан гаплашар, уй эгасига эътибор берар ва унга қулай уй тилаган эди[10]. Меҳмонлар тунни тарк этгандан сўнг, унинг севимли устози Абдулла Шайг ўрнидан туриб, қўлини Мушфигнинг елкасига қўйди ва ташқарига чиқишни таклиф қилди. Қисқа суҳбатдан сўнг у унга ушбу қийин пайтларда эҳтиёт бўлишни маслаҳат беради ва Ҳусайн Жовиднинг ушбу оятларни эсдан чиқармасликни маслаҳат берган қуйидаги оятини эслайди:

Кўз, қулоқ - кўриш ва эшитиш воситаси.
Доим инсониятни алдаган.

— Ҳусайн Жовид[10]

Ушбу учрашувлардан кўп вақт ўтмай, Ёзувчилар уюшмасининг пленуми даврий матбуотда Мушфигни кескин, нохолис ва ҳатто ўта қаттиқ танқид қилди[10]. Бу танқидлар баъзан ҳақоратлашга олиб келди[11]. Адолациз ҳужумга учраган софдил, саховатли ва туғма истеъдодли Мушфиг, бундай қаттиқ танқидга пессимист бўлса ҳам, ўзини ўзи бошқаришга уринди[10]. Озарбайжон Ёзувчилар уюшмасининг йиғилишларидан бирида Сейфулла Шамилов Мушфигни кескин танқид қилди:

Нега Мушфиг Самандарга ўхшаган афсонавий қушга қизиқади, лекин бизнинг совет тизимимизда ҳам, бизнинг совет қаҳрамонларимизда ҳам эмас. Сизнинг фикрингизча, бу Самандар қаэрдан келиб чиққан? Биз уни сизнинг қариндошингиз деб айтмаймиз. Балки сизнинг қариндошингиз Мусаватнинг қариндоши деб айтганмиз." Аммо сиз ўзингизнинг ишингиз ҳақида гапиришингиз керак. Агар сиз бугун Совет адабиётини фош қилмоқчи бўлсангиз, унда нима учун бу Самандарни ёздингиз, уни ёзишга мажбур қилган[10].

Ёзувчилар уюшмасининг яна бир пленумида Фейруз исмли бир шоир бир неча шоирларга қарши қўпол сўзларни ишлатганидан сўнг Мушфигни „Аҳмад Жавад қаноти остида яшайдиган ёш шоир“ деб атади[10]. Пленумнинг эрталабки сессиясида сўзлаган шоир Микайил Рзагулузадеҳ Мушфигнинг Сталинга бағишланган шеърига эътибор қаратди[10]. Сталиннинг кучли томонларининг қисқача мазмунидан сўнг у асарга, шахсан Мушфигга билвосита ҳужум уюштиришга қарор қилди. Шунингдек, у Мушфигни рус тилини билмасликда, эски китобларни ўқишда ва улардан фойдаланишда айблаган[10]. Баъзи экспертларнинг фикрига кўра, Рзагулузаде Мушфигни танқид қилиш вазифасини ўз зиммасига олиб, келажакдаги қатағонлардан ўзини суғурта қилмоқчи бўлган. Носир Хажибаба Назарли Мушфигни „эски китобларни“ ўқишда айблаган[10].

Орадан бир ойча вақт ўтгач, Адабиёт газетаси Микаил Мушфигнинг „Контролволюционер, контрабандист, ўғри…“ деб номланган мақола чоп этди, у шоир, қарама-қарши оиланинг бошлиғи бўлиб, у ёш қалам эгаларига фоизлар билан вафот этгунига қадар пул берган[10]. Прокурор ролини ўйнаган шоир ва драматург Маммад Раҳим Мушфиг афтидан Совет бўлган, аммо унинг ички тузилишида зўравон аксил-инқилобий руҳга тўлган; Мушфиг, шунингдек, синфдоши Чобанзададан ўғирликда айбланмоқда[10]. Раҳим Мушфиг „Шеърлар“ китобидан „Булутларни“ ўғирлаб, „Шамоллар“ рисоласига кўчирганлиги ҳақидаги даъвосидан воз кечмайди[10].

Репрессия ва ўлим

1937-йилдаги қатағонлар Озарбайжон адабиёти ва маданиятининг таниқли намояндаси Микайил Мушфигнинг эътиборидан четда қолмади[12]. НКВД хавфсизлик капитани Чинман томонидан 1937-йил 27-майда тузилган ҳисоботда айтилишича, „Микайил Мушфиг ҳозирда Мусават ёшлар ташкилоти билан алоқада бўлиб, партия ва ҳукуматга туҳмат қилишдан қўрқмайди“[10]. „Озарбайжонда ҳеч қандай эркинлик йўқ, у Россия мустамлакасида яшайди“ „[10]. Терговчининг“ ихтиёрий "тушунтиришларига кўра, 3-июн куни Микайил Мушфиг номидаги терговчилар томонидан берилган баёнотлар инобатга олинган. 508-сонли буйруқ чиқарилди ва у 4-июн, жума куни ўз уйида ҳибсга олинди[7][10].

Микайил Мушфигни ҳибсга олиб, унинг уйини тинтув қилганлар — Давлат хавфсизлик бошқармаси ходимлари М. Мустафаев, Н. Петрунин ва Марказий ижроия қўмитаси (Марказий ижроия қўмитаси) раиси Шевченко. Қидирув давомида Туркияда нашр этилган 14 та китоб, бошқа нашрлардан 5 та китоб, турк тилидаги 4 та журнал, 6 та Эрон нашрлари, 14 та фотосуратлар, паспортлар, ҳарбий чипталар, қўлёзмалар ва бошқа нарсалар мусодара қилинди. Қўлёзмаларга Мирза Гадир Висагининг шеърият девони, опера либреттолари, оятлар эртаклари, Мушфиқнинг юзлаб шеърлари, турк драма театрида ишлаган оят драмасининг қўлёзмаси, ҳарфлар ва Дилбар Ахундзоданинг „Дилбернамо“ дафтарчаси киритилган. Мусодара қилинган нарсалар 1937-йил 13-октябрда ёқиб юборилган[13].

Микайил мушфиқ (2чи қаторда чапдан) армияда

Шоирнинг биринчи тергови 1937-йил 5-июнда бўлиб ўтди. Сержант Г. Б. Платонов терговни олиб борувчи 4-бўлимнинг 4-бўлимининг тезкор комиссари эди. Тергов баённомасида айтилишича:

1937-йил 5-июнда мен 4-бўлимнинг тезкор ходими сержант Г.Б. Платоновни, судланувчи Исмайилзода Микайил Мушфиг Гадир ўғли билан тергов қилдим. Туғилган йили: 1908-йил, манзили: Нижно Приюцкая кўчаси, 108, миллати, Озарбайжон паспорти., ЖАА Н. 543214, Озарбайжон Давлат нашриётида муҳаррир ва таржимон, Озарбайжон Совет Ёзувчилар уюшмасининг а’зоси, отаси ўқитувчи, 1914-йилда вафот этган. У инқилобдан олдин ва кейин та’лим олган ва 1927-йилдан бери хизмат қилади. Оила а’золари: рафиқаси Дилбар Ахундзода Иими уч ёшда, Озарбайжон Тиббиёт институти талабаси, укаси Мирза 32 ёшда, бухгалтер, олий ма’лумотга эга, бетараф. У инқилобдан олдин ва ундан кейин ҳеч қандай тергов ва суд жараёнларида иштирок этмаган. 1929-йилдан бери республика адабий танловида иккита совринни қўлга киритган[13].

Сўроқ пайтида шоирдан унинг аксил-инқилобий ташкилотга аъзо бўлгани ва аксил-инқилобий миллатчилик позициясини эгаллаган-бўлмаганлиги сўралди. Бироқ, шоир у аксил-инқилобий миллатчи ташкилотнинг аъзоси эмаслигини ва аксил-инқилобий миллатчи позицияда турмаганлигини айтди[13].

Қамоқда бўлганида шоир қийноққа солинган. Аввал тирноқ ва оёқ тирноқлари олиб ташланди. Кейин у каламушлар бўлган сувда икки кун давомида қудуқ билан махсус камерада сақланади. Икки кеча ухламаганларидан сўнг, улар камерада стаканни синдириб, ялангоёқ юришга мажбур қилишди. Мушфиг қийноққа солинган ва қаршиликка учраган бўлса ҳам, шоир ҳеч кимга дуч келмади[13].

Шоирга қарши мақолалар „Адабиёт“, „Ёш ишчи“, „Янги йўл“ газеталарида, „Ҳужум“ ва „Инқилоб ва маданият“ журналларида чоп этилди. Мушфиг қамоқда бўлганида, унга қарши ёзганлар ҳам бор эди. Улардан бири А. Акбар эди. 1937-йил 20-июнда „Коммунистик“ газетасида „Душманнинг қолдиқлари адабиётда йўқ қилиниши керак“ деб номланган мақола чоп этилди. Мақолада шундай дейилган:

... М. Мушфиг кўп йиллар давомида бизнинг социалистик тузумимизга очиқ ва яширин равишда зид равишда кириб келди ва ўзининг ифлос ишларини давом эттирди. Халқ душманларининг барча қолдиқлари адабиётда фош ё'қ қилиниши керак.

М. Мушфиг ҳақидаги мақолалар „Адабият“ газетасининг 1937-йил 9-июндаги 25 (110) — сонида эълон қилинган. „Бизнинг сафимизда душманлар учун жой йўқ“ мақоласида:

Ҳ. Жовид, М. Мушфиг, Симург, Гантамир ўзлари каби ўз асарларида аксил-инқилобий миллатчиликни турли хил парда ва иборалар остида тарғиб қилдилар.

„Шафқациз бўлиши керак“ мақола муаллифи шундай ёзган:

Далиллар шуни кўрсатадики, биз душман ва душман та’сиридан ўзимизни тозалаш учун жуда оз иш қилдик. Аксил-инқилобчилар Жавид, Жавад ва уларнинг Мусават „талабаси Мушфиг ва бошқалар узоқ вақтдан бери“ Қайта қуриш "ниқоби остида яшириниб, адабий жабҳада алдамчи, ёлғон ва ёлғон ва’далар билан яшаб келмоқда. Ушбу контрреволюционерлар ҳар доим ўзларининг хатти-ҳаракатлари ва ўзига хос бўлмаган „асарлари“ билан аксил-инқилобий Мусаватизм заҳарини адабий оламга ёйишга ҳаракат қилишган.

НКВД бошлиғи Сумбатов ва СССР Бош прокурорининг ёрдамчиси Розовский имзолаган айблов хулосасида Исмайилзаде Микайил Мушфиг Гадир ўғли „Алмаз Йилдиримзадех ва Носир Гулузаде томонидан аксил-инқилобчиларни ҳимоя қилгани учун аксил-инқилобий Мусават руҳини тайёрлаганликда“ айбланди[10]. Айблов хулосасида айтилишича, Мушфиг 1930-йилда Носирзода томонидан таклиф қилинган ва ноқонуний равишда ёш Мусават ташкилотига аъзо бўлган. 1930—1935-йилларда Мушфиг шафқациз аксил-инқилобчи миллатчи Мусават ташкилотига аъзо бўлган. 1935-йил охирида Мушфиг аксил-инқилобий миллатчилик ҳаракатида айбланган[13]. Мушфиг М. Алакбарли томонидан ёлланганлигини ва совет давлатига қарши иш олиб борганлигини „тан олди“. Шунинг учун Исмайилзода Микайил Мушфиг Гадир огли Озарбайжон ССР Жиноят кодексининг 64, 70 ва 73-моддаларида айбдор деб топилди[10].

НКВД ҳаётининг сўнгги кунларида яшаб ўтган шоир Ҳожи Карим Санилига босим ўтказмоқда[10]. У бошига тушган зулм ва қийноқларга дош беролмай, Санили қуйидаги баёнотни беришга мажбур бўлади:

Микайл Мушфиг кучли миллатчи эди. Мен ҳар сафар борганимда Мушфиг аксил-инқилобий қарашлар билан ҳаяжон билан гапирар эди: Озарбайжон аҳолиси бошқа халқлардан (рус, арман) фарқ қилар эди. Бошқа халқлар (рус, арман) Озарбайжонга ўз маданиятини ривожлантиришига йўл қўймадилар. Одамлар ҳам кўринмайдилар[10].

Ушбу баёнотдан сўнг, қаттиқ қийноққа дош беролмайдиган Ҳ. К. Санили вафот этди[10].

Мушфигнинг охирги сўроқ қилиниши 1937-йил 27-ноябрда бўлиб ўтди. СССР Олий суди Ҳарбий коллегиясининг кўчма мажлиси 1938-йил 5-январ, чоршанба куни отиб ташлашга қарор қилди[13].

1938-йил 5-январда СССР Олий судининг 20 дақиқалик суд мажлиси Мушфигни отиб ташлаш тўғрисида қарор чиқарди. Суд ҳукми 6-январ куни Наргин оролида бажарилмоқдаМанба хатоси: Cлосинг </реф> миссинг фор <реф> таг[14][15].

1956-йил 23-майда СССР Олий суди Ҳарбий коллегиясининг қарори билан Микайил Мирзо Абдулгадир ўғли Исмайилзаде (Микайил Мушфиг) оқланди[16][17].

Озарбайжон Вазирлар Кенгаши қошидаги КГБ раҳбарига 9д-471-56 рақамли махфий хат юборилди. Мактубда шундай дейилган[13]:

СССР Ички ишлар вазирлигининг биринчи махсус бўлими, СССР Вазирлар Кенгаши қошидаги КГБнинг рўйхатга олиш ва архив бўлими. 1956-йил 23-майда мен СССР Олий суди кенгашидан Исмайилзода Микайил Мушфиг Гадирнинг иши бўйича хат юборяпман. У Исмоилзоданинг яқин қариндошларини топди. Мен КГБнинг Озарбайжон бўлими бошлиғидан мусодара қилинган мол-мулкни ёки унинг қийматини Исмайилзаданинг қонуний меросхўрларига қайтариб беришни сўрайман, ижро ҳақида. Мен КГБ Озарбайжон филиали раҳбаридан мусодара қилинган мол-мулкни ёки унинг қийматини қайтаришини сўрайман. Ҳарбий кенгашга хабар беринг.

Ёзувчилар уюшмасига Мушфигнинг қариндошларини топиш вазифаси юклатилган. Балажахоним Исмоилзода, қонуний меросхўр, давлат томонидан ажратилган маблағларни қабул қилмайди ва тилхат ёзади[13]:

Мен бу квитансияни Исмайилова Балажаханим Гадир қизига бераяпман, чунки укам Микайил Мушфиг Гадир ўғли Исмайилзодани оқлашди. Мен Микайил Мушфигнинг ҳеч ким йўқлигини биламан, фақат мен ўз оиламдан қолганман. Ўшандан бери унинг рафиқаси Ахундова Дилбар турмушга чиққан. У Кировободда яшайди. Уйнинг қолган қисми - Микайил Мушфигин. Дилбарда уйда ҳеч нарса йўқ. Менга қолганлари керак эмас. Исмайилова.

Микайил Мушфигнинг мол-мулки тўғрисидаги архив материаллари шуни кўрсатадики, „унинг рафиқаси Дилбар Ҳожи қизи Ахундзодани ҳибсга олингандан сўнг, уларнинг квартираси Баку шаҳридаги Баксовет томонидан Рошевкин исмли фуқарога топширилган“[13].

Микаил Мушфигнинг ўлдирилишида айбланувчилар қуйида келтирилган:

  • Ювалян Давидович Сумбатов-Топуридзе — Озарбайжон ССР ички ишлар бўйича халқ комиссари. У 1953-йилда ҳибсга олинган ва фирибгарлик, ҳибсга олинганларни калтаклаш ва бегуноҳ одамларни оммавий қатағон қилишда айбланган.
  • Владимир Иванович Герасимов — Озарбайжон ССР ички ишлар бўйича халқ комиссарининг собиқ ўринбосари 1938-йил 16-июнда Россия Федерацияси Жиноят кодексининг 58-2, 58-8 ва 58-11-моддаларида айбланган.
  • Лев Абрамович Цинман — Озарбайжон Ички Ишлар Халқ Комиссарлигининг Тўртинчи бўлим бошлиғи Москва вилояти ҳарбий трибуналлари томонидан 20 йилга озодликдан маҳрум этилди.
  • Иван Петрович Клинменчич — Озарбайжон Ички Ишлар Халқ Комиссарлиги Тўртинчи Бошқармасининг биринчи бўлим бошлиғи 1939-йил 8-майда СССР Олий суди Ҳарбий коллегияси томонидан терговда фирибгарлик учун 15 йилга озодликдан маҳрум этилган.
  • ГБ Платонов (исми номаълум) — Озарбайжон Ички Ишлар Халқ Комиссариятининг тўртинчи бўлимининг ҳибсга олиш бўлими тезкор ходими тақдири ҳақида маълумот йўқ.
  • Ҳарбий прокурор подполковник Плеханов томонидан 1956-йил 14 мартда имзоланган ҳужжатга қўшимча равишда, яна бир гувоҳнома Владимир Николаэвич Платонов фирибгарлик учун КГБдан 1955-йил март ойида озод қилинганлигини айтади[13].

2018-йилгача шоирнинг жасади Каспий денгизига ташланиши кутилган эди[18]. Озарбайжонлик россиялик миллиардер Фарҳод Аҳмадовнинг сўзларига кўра отаси Теймур Аҳмадовнинг жасадини қидириш пайтида у Қорадоғ туманининг Пута посёлкасида озарбайжон шоири Микайил Мушфигнинг қолдиқларини топди, у ерда Сталин қатағони пайтида ҳукм қилинганларнинг кўплари ухладилар[18] Ҳозир қолдиқлар ДНК текширилмоқда[19].

Оила аъзоларининг кейинги тақдири

Совет режими нафақат зиёлиларни, балки уларнинг оилаларини ҳам жазолади. Шундай қилиб, шоирнинг катта опаси бувани ушлашга келганида, у бошига уч литр мой қуйди ва ўзини ёқиб юборди[13].

Маъмурлар Мушфигнинг синглиси ва хотинини ҳибсга олиш усулларини қидирмоқдалар. Мушфиг ҳибсга олингандан сўнг, унинг кейинги қурбони унинг синглиси, 8-мактаб ўқитувчиси Балажаханим Гадир қизи Исмайилзода (Шукурлу) эди[10][13]. Биринчидан, Балажаханимни ҳибсга олиш учун ҳийла ўрнатилади. Олти ойлик келин Балажаханимнинг рафиқаси Шукур Шукурлу баҳона билан ҳибсга олинган. Бироқ, улар ундан бирон бир сўзни ўргана олмадилар[13].

Кейин М. Мушфиг 1937-йил 25-октябрда сўроқ қилинади. Тергов давомида шоирнинг синглиси Балажаханимнинг эри Шукур Шукурлу аксил-инқилобий миллатчи ташкилотга алоқадорликда айбланмоқда. Аммо Мушфиг буни рад этади ва у ҳеч қачон у билан аксил-инқилобий музокаралар ўтказмаганлигини айтади. Тергов ишларини олиб борувчи киши 1937-йил 15-17-сентябрда Алакбарли томонидан берилган изоҳни шоирнинг эътиборига этказади. Бу тушунтиришда Алакбарли М. Мушфиг иштирок этган одамлар орасида шоирнинг синглисининг эрини билишини айтди. Бироқ, шоир бу айбловларнинг ҳеч бирини қабул қилмайди[13].

Совет режими укаси туфайли кичкина ўқитувчини ишдан бўшатди.[10] Менинг кичкина Шукурлу 1937-йил 9-сентябрда мактабга борганида, мактаб директори Султон Мурод унга ишдан бўшатилганини айтди[13].

„Осмоннинг мовий осмонида“ китобида айтилишича, Кичик Шукурлу ишдан бўшатилганини билганидан кейин Ворошилов тумани халқ таълими бўлими бошлиғи Сакина Ахундовага мурожаат қилган. У Ахундовадан нега ишдан бўшатилганини сўраганда, у Шукурлу Ахундованинг унга нисбатан қаттиққўл муносабатидан ғазабланиб столдаги сиёҳдонни урди. Бундан фойдаланган Сакина Ахундова Ворошилов округининг котиби, Одессалик яҳудий Окиншевичга шикоят қилди. Шикоят қилишдан ташқари, у менга „душманнинг синглисини ишдан бўшатдим“ деб туҳмат қилди ва у ҳам келиб, безорилик билан менга сиёҳ ташлади ва давлат мулкига зарар этказди. Шундай қилиб, Балажаханим ҳибсга олиниб, Байил қамоқхонасига олиб борилди. Сўроқ пайтида Кичик Шукурлудан Окиншевичга қандай сўзларни айтганлиги сўралади. У жавоб беради[13]:

Мен Окиншевичга айтдим, агар сиз менинг сўзларимни тушунмасангиз, унда туришингиз керак ва бу ерда озарбайжонча ўтириши керак, чунки бу Озарбайжон. Бу турк шаҳри, бу ерда сиз эмас, озарбайжон бўлишингиз керак. Шу билан бирга, бу сўзлар асосида мен ҳам ғазабланиб, Окиншевичнинг столидан сув қуйилган идишни олиб, столга урдим. Бу сўзларнинг барчаси фақат менинг ишимга тегишли эди. Мен шуни кўрсатмоқчиманки, Окиншевич бошқа сўзни сўраганда, у менга сиз халқ душмани эканлигингизни айтди. Унинг сўзларидан ғазабландим ва сиз ҳам "халқ душмани" эканлигингизни айтдим, чунки шикоят қилсангиз ҳам аҳамият бермайсиз. Шу билан бирга, сиз озарбайжонларга аҳамият бермайсиз.

Сакина Рустам қизи Ахундова, Василий Павлович Степеншиков, Самад Хусейн ўғли Гусейнов, Чалби Ибрагимович Гасимов, Мария Евламовна Тарасова, Яков Иосифович Голумб, Наталя Афанасиевна Абрамова, Симон Манарович Юзбашев, Рубен Cумшудович 9 Одамлар менинг кичкина қизимнинг олдида туришади ва у айтмаган нарсани тан олишади[13].

„ХХ асрдаги қатағон қурбонлари“ китобида айтилишича, ишдан бўшатилган кичкина Шукурлу Ворошилов тумани халқ таълими бўлимининг собиқ мудири Ахундовага мурожаат қилган. Аммо ундан ижобий жавоб ололмаган ўқитувчи Ворошилов туман партия комитетининг котиби Анкишевичга мурожаат қилди[10]. Анкишевич устознинг Мушфигнинг синглиси эканлигини билиб, уни халқ душмани, аксил-инқилобий, аксил-советга қарши ҳақорат қилди ва уни ўз лавозимидан ҳайдаб юборди[10]. Анкишевич ўқитилган бир гуруҳ одамларни чақирди ва Кичик Шукурлуга қарши ҳаракат қилди[10]. Ушбу шахслар ўқитувчининг безориликлари тўғрисида туман ички ишлар бўлимига хабар беришади[10]. Акта вилояти халқ таълими бошқармаси бошлиғи Сакина Рустам қизи Ахундова, қурилиш ишчиси Василий Павлович Страченников, 13-мактаб методисти Саҳиб Ҳусайн ўғли Ҳусайнов, 10-мактаб раҳбари Чалаби Иброҳим ўғли Гасимов, Мария Эвламковна Тарасова, телеграф техникаси, Яков туман партия комитети Иосифович Голумб, бўлим бошлиғи Наталя Афанасевна Абрамова, Ворошилов туманида тарғиботчи, танқидчи Рубен Жумшудович Айриян[10]. Ҳодисанинг бевосита иштирокчиси бўлган Анкишевич, негадир актга имзо чекмади[10]. Бироқ, ушбу воқеадан бехабар бўлганлар ҳужжатни имзолашда иштирок этадилар.

Миллати арман бўлган Шаҳвердиянинг раислигида ўтказилган суд жараёнида Балажаханим 72[10][13] моддаси бўйича олти йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинди ва Архангелскга депортация қилинди. У 1943-йилда сургундан қайтмаган тақдирда, Плисецкая станция лагерида ҳамшира бўлиб ишлаган. У ҳибсга олинганидан кейин касалхонада ишлайди. Озарбайжонга қайтиб келишига рухсат берилмаганлиги сабабли, у 1947-йил 1-майгача 4 йил давомида Ўзбекистоннинг Қўқон шаҳридаги савдо тармоғида устахонада тикувчи бўлиб ишлаган[13].

Кичик Шукурлуга 1948-йилда Озарбайжонга келишга рухсат берилди. У Шемахидаги икки йиллик ҳамширалик мактабига ўқишга киради. Менинг кичкинам 1950-йилда Маразага ишлаш учун юборилган. 1956-йил 24-августгача Шемахининг турли туманларида ҳамшира бўлиб ишлаган Балажаханим у ҳибсга олинган шаҳарга қайтишга рухсат олди. Бокуга келганидан сўнг, у ортопедия ва жарроҳлик реабилитация институтига ҳамшира сифатида ишга қабул қилинди[13].

Кичик Исмайилзода 1954-йил 5-июнда 25-сонли Протоколнинг 9-бандига биноан (Озарбайжон ССР Олий Кенгаши Президиумининг қарори) оқланди[10][13].

1938-йилда Ганжадаги Микайил Мушфигнинг дўсти Салмон Аҳмадли оиласи билан тўрт йил давомида ўлими ҳақида ёзган шеъри учун Туркманистоннинг Красноводск шаҳрига сургун қилинди[20].

Шахсий ҳаёти

Микайил Мушфиг рафиқаси Дилбар Ахундзода билан. 1936-йил.

Микаил Мушфиг ўзининг биринчи вазифасини одамларни таълимга, илмга йўналтириш ва талабаларнинг адабиётга қизиқишини уйғотиш деб билди. Мушфиг ноёб хотирага эга эди. У ўз хотирасида ўзига ишонган ва кўпинча ўзи яратган шеърларни кўчирма ёзмаган ва шеърларини, шунингдек кўплаб мумтоз шоирларнинг асарларини ёдлаб олган[6].

Мушфиг социалистик қурилиш йилларида амалга оширилган бир қатор ислоҳотлардан мамнун эди. Шоир ҳатто араб алифбосини лотин алифбосига алмаштириш ҳақида шеър ҳам ёзган[6]. Бироқ, ўша йилларда тор тақиқланиши ҳақидаги миш-мишлар Мушфигни ҳам, унинг яқин дўсти, тар-плеер Гурбан Пиримовни ҳам ҳайратда қолдирди[6][21]. Мушфигнинг уйига ташриф буюрган Пиримова, қатронни тақиқлаш фақат одамларга зарар келтиришини айтди[6]. Мушфигнинг рафиқаси Дилбар Ахундзода қайд этди:

У устадан тарни олиб, уни чалишни сўради. Гурбан Муаллим таронани кўкрагига босиб, „Этим Сегаҳ“ чалишни бошлади. Унинг овози Тарнинг инграшига қўшилиб, у ўша кунларда ёзган „Ўқиш тор“ ше’рини ўқишни бошлади. Яхшиямки, уларнинг ҳаяжони узоққа чўзилмади. Озарбайжон миллий мусиқа асбоби бўлган Тор тақиқланмади…[6].

1931-йил майда Мушфиг Дилбар Ахундзодани Геология институтининг битирув кечасида кутиб олди[6]. Дилбар хоним Мушфигнинг тоғасининг рафиқаси Фарамушнинг шогирди эди. Дилбари хотинини таниқли ёш шоир билан таништирди[6]. Бир нечта тасодифий учрашувлардан сўнг Мушфиг Дилбар хонимга севги мактубларини юборди ва ҳар бир учрашувга янги шеър билан келди. Кейинги учрашувлардан бирида Мушфиг Дилбарга элчи юбориб, тез орада шуғулланмоқчи эканлигини айтди[6]. Эр-хотин 1932-йил апрел ойида шуғулланишди[22]. Тахминан бир йил ўтгач, 1933-йил 20-июнда уларнинг кабели узилди[6].

1937-йил 1-ноябрда НКВД инспектори Колгина тавсиясига биноан бошлиқ ўринбосари Боршев Мушфигнинг рафиқаси Дилбар Ахундзадани ҳибсга олишга қарор қилди[10]. 2-ноябрда Дилбар Ахундзодани ҳибсга олиш учун санкция чиқарилди[10]. М. Мушфиг отиб ташланишидан тўрт кун олдин, Дилбар Ахундзода хоиннинг рафиқаси сифатида ҳибсга олинган[10].

Хотинининг отиб ташланишидан бир ой ўтмай, хавфсизлик хизмати лейтенанти ГБ Аванесов биринчи сўроқни ўтказди[10]. Жозибали хоним икки ойлик қийноқ ва руҳий стрессни бошдан кечирди[10]. У 1938-йил 28-февралда № 1 Неврологик касалхонага юборилган[10]. Касалхона бош шифокори ИИ Антонов ва аёллар бўлими бошлиғи А.Асгаров томонидан 1939-йил 19-февралда тузилган актда, Дилбар Ахундзаданинг даволаниш пайтида унинг тизимли нутқи ва саволларга жавоблари тушунарсиз эканлиги аён бўлди[10]. Таъкидланишича, у ҳеч нарсага қизиқмаган ва саволларга жавоб берган[10]. 1938-йил октябрда, у тинчлангач, галлюцинациялар билан шуғуллана бошлади[10].

1939-йил 7-мартда Республика прокуратурасининг Махсус ишлар бўлими Д. Ахундзадани озод қилиш учун тақдимот ёзди.[10] НКВД бошлиғининг ўринбосари Каримов томонидан имзоланган қарорга кўра, 1939-йил 10-мартда Д. Ахундзода қамоқдан озод қилинди ва тергов архивга топширилди[10]. Ахундзода қамоқдан чиққандан сўнг, у ўз айбини тан олмади ва кейинги терговда айбини тан олмади[10].

Мерос ва хотираси

Кўплаб асарлар Микаил Мушфиг хотирасига бағишланган. Шулар қаторида Ҳикмет Зиянинг „Бу азобни ким унутади“, Медина Гулғуннинг „Ўлмас Мушфиг учун“, Ҳусайн Орифнинг „Бир гул очди, сариқ атиргул“, Балаш Азероглу „Бу яна бог ʻбўларди“, Али Каримнинг „Мушфиқаси“, Алиага Курчайлининг „Мушфигнинг ёши каби асарларини сўрадим“, Нусрат Касаманлининг „Мушфиг тарихини“ таъкидлаш мумкин[3].

Кейинчалик Шамсаддин Аббосов 1937-йилда нашриётдан Мушфигнинг сўнгги „Чаглаян“ достони папкасини сақлаб қўйганлиги маълум бўлди. Китобдаги шеърлар нашр этилди. 1957-йилда, оқланганидан сўнг, шоир икки жилдли нашрни нашр этди[13].

Микайил Мушфигнинг сўзларига кўра, таникли Озарбайжон қўшиқчилари Зейнаб Ханларова „Мен билан қолинг Гурбан“ ва „Сиз учун“, Шовкат Алакбарованинг „Мен қурбонман“ ва „Нега келмадингиз“, Гулага Маммадовнинг „Тар ўқинг“, Эйюб Ягубовнинг „Ене у баг олайди“, „Шамоллар“ ва бошқаларни ижро этди. „Ана Дедим“, Назокат Мамедованинг „Оху севдим“, Алим Гасимовнинг „Сойле“ асарларини эслаш мумкин.

1968-йилда ҳайкалтарош Мунаввар Рзаева ва меъмор Шафиқа Рзаэва томонидан Микайил Мушфиг ҳайкали лойиҳаланган[7]. 1970-йил 9-июнда Ясамал тумани Боку шаҳридаги Иншаатчилар шоҳ кўчаси ва Наримон Наримонов кўчаси кесишган жойда ҳайкал очилди[7].

1977-йилда Каспий транспорт бошқармаси ўз номини ўзгартириш учун „Микайил Мушфиг“ қуруқ юк кемасини ишга туширди[7].

1988-йил 20-апрелда Озарбайжон Республикаси Олий Кенгашининг 1096-ХИ-сонли қарори билан Мушвигобод — янги шаҳарча барпо этилди.[7] Худди шу йили Озарбайжон шаирлари Тофиқ Новрузов, Жабир Наврўз, Айдин Зейналов, Наби Хазри ташаббуси билан Хизи вилоятининг Саядлар қишлоғида шоирнинг отаси Абдулгадирнинг қишлоқ уйида „Микайил Мушфиг ўчоқи (музейи)“ ташкил этилди[3]. 2004-йилда Озарбайжон Маданият вазирлиги буйруғига биноан Хизидаги „Микайил Мушфиг ўчоқи“ „Микайил Мушфиг мемориал музейи“ мақомини олди[7].

1988-йилда Сумқаитда шоир номидаги ўрта мактаб ташкил этилган[23]. Бинонинг олдида Микайил Мушвигнинг бüсти қўйилган[23].

1989-йилда Саядлар қишлоғида филантроп полковник Абулҳасан Аҳмадовнинг ташаббуси билан бüст ўрнатилган[7]. Бüстини меъмор Мунаввар Рзаева ишлаб чиққан[7]. Ўша йили унинг хотирасини абадийлаштириш учун у Бокуда яшаган бинога (С. Раҳимов кўчаси, 108) ёдгорлик лавҳаси ўрнатилди[3]. 1993-йилда Қорадоғ туманидаги шоир номидаги посёлкада шоирнинг ҳайкали очилди[7]. 1998-йилда Озарбайжон Республикаси Президенти Ҳайдар Алиев „Микаил Мушфигнинг 90 йиллигини ўтказиш тўғрисида“ ги фармонни имзолади[7].

Микаил Мушфигнинг 100 йиллигига бағишланган почта маркаси

2005-йилда „Ганжлик“ нашриёти томонидан нашр этилган „Менинг Мушфигли Гунлерим“ китобининг сўнгги кенгайтирилган нашр этилди. 2007-йил 16-апрелда Озарбайжон Республикаси Президенти Илҳом Алиев „Микаил Мушфигнинг 100 йиллигини ўтказиш тўғрисида“ги фармонни имзоладилар[24]. 2008-йил Озарбайжоннинг таниқли шоири Микайил Мушфигнинг 100 йиллиги Қорадоғ туман ҳокимияти ва „Мушфиг ошиқлари“ жамияти томонидан тантанали равишда нишонланди. Худди шу йили, унинг туғилганлигининг 100 йиллиги муносабати билан Озарбайжон Республикаси Алоқа ва ахборот технологиялари вазирлигининг „Азерпочт“ уюшмаси муҳр босди[7].

2018-йил 17-май куни Озарбайжон Республикаси Президенти Илҳом Алиев Озарбайжон Республикаси Конституциясининг 109-моддаси 32-бандига биноан Микайил Мушфигнинг 110 йиллигини нишонлаш тўғрисида фармонни имзоладилар[24][25][26].

2019-йил 3-октябрда Боку шаҳрининг Гарадаг туманидаги Мушвигобод қишлоғида Микайил Мушфиг ҳайкали (оқ мармар ҳайкал) янгисига алмаштирилди[27].

Ҳозирги вақтда Микайил Мушфигнинг асарларини Россия Миллий кутубхонаси, Россия Давлат кутубхонаси, АҚШ Конгресси кутубхонаси, Белорусия Миллий кутубхонаси, Туркия Миллий кутубхонаси ва Эстония Миллий кутубхонаси каби кутубхоналарда топиш мумкин[28].

Библиография

Шеърлар

1926

  • Менинг мамлакатим

1927

  • Ана
  • Севади
  • Ҳуштак чалинади
  • Гилам
  • Қўзғолонни бошланг
  • Фикрлар
  • Соғинч кампир
  • Бегона

1928

  • Ер ва трактор
  • Чанг
  • Кулади
  • Бляшка
  • боузер
  • Нигар
  • Гулназ
  • Радио
  • Педехникум
  • Тоғлар
  • Маданий ҳужум
  • Бир қараш
  • Шамоллар
  • Ҳей қиз
  • Телефон орқали суҳбат
  • Телеграф симлари
  • Менинг ғилдиракларим
  • Мен эсладим
  • Илова
  • Мен ташриф буюрган жойлар
  • Менинг муҳаббатим
  • Кеча фикрлаш
  • Тош бургут
  • Янги ёш
  • Буг ʻва бўрон
  • Рена вафот этди
  • Почта қутиси
  • Ҳурматли газета
  • Мовий кўл
  • Ажойиб иш
  • Қайтиш
  • Мусобақа
  • Етмоқ, ўт
  • Қайта қуриш
  • Қўллар
  • қасам ичаман
  • Булутлар
  • Бириктирманг
  • Байрам оқшоми
  • Кавказ
  • Севинc
  • Ҳайкал олдида
  • Аврал
  • Оқ денгизда бўрон
  • Мусобақа
  • Рўмол ўраган қизларимизга

1930

  • Шамоллар (1930)[7]

1931

  • Оқ дашт
  • Тўғри мил
  • Қадимги карвон
  • Ружу
  • Менинг шаршарам
  • Манзил
  • Пахта шохлари
  • Ғалаба овозлари
  • Ғалабадан ғалаба
  • Эҳтияc
  • Зараркунанда
  • Қадимги Боку
  • Олдинга

1932

  • Сув ва шамол
  • Сувда олов
  • Кўмир
  • Магистрлар
  • Ниҳоя
  • Учдан бири
  • Ёг ʻ
  • Девларнинг овози
  • Отанинг уйи
  • Фантан
  • Шамоллар[7]
  • Куннинг овозлари[7]
  • Тўқнашувлар[7]
  • Пахта[7]
  • Бир Май[7]
  • Буруқлар орасидаги (1932)[7]

1932-1933

  • Тор

1933

  • Тезлик та’тили
  • Да

1935

  • Ҳаётни севиш
  • Бахтиёр
  • Меҳнат
  • Шоир ва фуқаро
  • Музли йўллар
  • Аёллар
  • Ойна қайтди
  • Деҳқон ва илон[7]
  • Рок[7]

1936

  • Шерим
  • Учта саломатлик
  • Юрагим нима дейди
  • Тартарҳес қўшиқлари
  • Рассом
  • Қуруқлик
  • Бизнинг хўжайинга
  • Н. Островский учун
  • Фақат ўтин
  • Гўзаллик
  • Кечқурун
  • Бу нимани англатади?
  • Ўқинг
  • Кўзларингиз
  • Яна менга қаранг
  • Сизнинг табассумларингиз
  • Юлдузлар
  • Менинг муҳаббатим

1936-1937

  • Мен беш ёшдаман
  • Рақс
  • Ёмғир ёғганда
  • Таклиф
  • Ширин қиз
  • Бир қуёш, бир қараш
  • Сабр учун
  • Бу яна бог ʻбўлар эди!
  • Этти ошиқ
  • Янги уй

1937

  • Шаршара[7]
  • Чо'пон
  • Менинг до'стим
  • Эрталаб
  • Синган қамиш

Ше’р иншоси

  • Жингалак одам

Болалар учун ше’рлар

  • География
  • Шарқий мактаб
  • Заҳра учун
  • Рок

Ше’рият эртаклари

  • Шангул, шангул, мангул
  • Деҳқон ва илон[29].

Таржималар

  • Александр Пушкин. Лўлилар. - Боку: Азернешр, 1930. - 30 б.
  • Тарас Шевченко. Кобзар. - Боку: Азернешр, 1934. - 85 б.
  • Егише Çаренс. Ше’рлар. - Боку: Азернешр, 1934. - 54 б.
  • Самуэл Маршак. Ҳушсиз, ҳушсиз кўрин. - Боку Азернешр, 1935. - 10 б.
  • Самуэл Маршак. Ҳушсиз, ҳушсиз кўрин. - Боку: Азернешр, 1936. - 14 б.
  • Александр Пушкин. Лўлилар. - Боку: Азернешр, 1937. - 30 б.
  • Мирза Фатали Ахундов. Шарқ ше’ри. - Боку: Азернешр, 1937. - 31 б.
  • Мирза Фатали Ахундов. А. С. Пушкин вафот этган шарқона ше’р / МФАхундов; ўз сўзлари ва эд.ҳей.Ш. Гурбанов; таржимон Микаил Мушфиг; Боку: Элм, 1988, 143, [5] п.: порт.
  • Михаил Лермонтов. Кавказ: [ше’р] /М. Лермонтов; транс Микайил Мушфиг., М. Рафили // Инқилоб ва маданият. - 1928.- № 8.- П. 20.
  • Михаил Лермонтов. Шоирнинг ўлими: ше’р /М. Лермонтов; транс Микаил Мушфиг // Янги куч. - 1937.- № 2.- П. 4-5; Адабий газета. - 1937.-10-феврал.
  • Безмански. Голчомак қўзғолони: ше’р / Безмански; транс Микайил Мушфиг //Ҳумум. - 1932.- № 7-8.- 22-бет.
  • Безмански. Бу ерда: [ше’р] / Безмански; транс Микаил Мушфиг // Ҳужум. - 1932.- № 5-6.- 28-29-бетлар.
  • Александр Пушкин. Эвгений Онегин: ишидан / А.С. Пушкин; транс Р. Рза., М. Мüşфиқ //Ҳücум. - 1932.- № 12.- 20-21-бетлар.
  • Егише Çаренс. Қўл учун қўшиқ: [ше’р] / Чаренс; транс Микайил Мушфиг // Инқилоб ва маданият. - 1933.- № 3.- П. 15-17.
  • Фирдавсий. Рустам билан Исфандиёрнинг жанги ва Исфандиёрнинг ўлими / Фирдовси; транс М. Мушфиг., М. Сейидзода // Инқилоб ва маданият. - 1934.- № 5.- П. 3-5.
  • Фирдавсий. Султон Маҳмуд ҳақида ҳаж / Фирдовси асарларидан парча / Фирдовсий; таржимон Микаил Мушфиг; М. Сейидзода. -Инқилоб ва маданият. - 1934.-№9.-П.43-44.
  • Умар Хайём. Қаватлар / Умар Хайём; Форс тилидан Микайил Мушфиг томонидан таржима қилинган // Инқилоб ва маданият, 1934.-№6-7.-П.4-5.
  • Егише Çаренс. Баҳор / Чаренс; Таржима қилган: Микайил Мушфиг // Адабий газета. -1935.-17-май
  • Егише Çаренс. Келажакка / Чаренсга; Таржима қилган: Микайил Мушфиг // Адабий газета. -1935.-17-май
  • Лоуренс. Ата / Лоуренс; Таржима қилган: Микайил Мушфиг // Адабий газета. -1935.-17-май.
  • Тарас Шевченко. Бахт, қайғу, кунларни ҳисоблаш / Тарас Шевченко; Таржима қилган: Микайил Мушфиг, А. Жавад // Адабиёт газетаси. -1936.-3-апрел. [30]

Китоблар таҳрирланди

  • Фикр / Микайил Мушфиг // Та'лим ва маданият.- 1927.- №1-2.-П.16.
  • Қо'зг'олонни бошланг / Микайил Мушфиг // Та'лим ва маданият.- 1927.- № 3.- П. 14.
  • Чиройли ше'р / Микайил Мушфиг // Та'лим ва маданият.- 1927.- №4-5.-П.24.
  • Икки эҳтиёж / А. Жаровдан иқтибос // Микайил Мушфиг // Та'лим ва маданият.- 1927.- №6 (41).- П.6.
  • Ҳуштак овози. Микайил Мушфиг // Та'лим ва маданият.- 1927.- №7-8.-С.10.
  • Октябр / Микайил Мушфиг // Та'лим ва маданият.- 1927.- № 10-11.- 38-бет.
  • Тиланчи / Микайил Мушфиг // Та'лим ва маданият.- 1927.- № 12.- 20-бет.
  • Хали / Микайил Мушфиг // Комсомол то'плами.- 1927.- № 12.- П. 24.
  • Муборак / Микайил Мушфиг //Комсомол.- 1927.- № 10-11.- 32-бет.
  • Хайрият / Микайил Мушфиг // Инқилоб ва маданият.- 1928.- № 11-12.- с.
  • Мухбирнинг о'лими / Микайил Мушфиг // Озарбайжон ишчи-деҳқон мухбири.- 1928.- № 4.- П. 28.
  • Шамоллар / Микайил Исмайилзода //Комсомол.- 1929.- № 3.- П. 8.
  • Почта қутиси / Микайил Мушфиг // Ёш ишчи.-1929.-2-июн.
  • Буг 'ва бо'рон / Исмайилзода Мушфиқ // Ёш ишчи.- 1929.- 14-май.
  • Маданий ҳужум / Микайил Исмайилзаде // Комсомол.- 1929.- № 1.- П. 8-9.
  • Рананинг вафоти / Микайил Исмайилзаде // Комсомол.- 1929.- № 4-5.- 10-бет.
  • Перкуссионистлар / Микаил Мушфиг // Коммунист.-1930.- 7-август.
  • Сталин / Микаил Мушфиг // Коммунист.-1936.-2-феврал.
  • Туйг'у барглари: [Озарбайжон Совет Ёзувчилар уюшмасининг ИИИ пленумида ше'р о'қилди] / Микайил Мушфиг // Адабиёт газетаси.- 1937.- 18-апрел.
  • Севги; Менга айтинг; Дилбар / Микайил Мушфиг //Азарбайжон.- 1965.- № 8.- П. 140.
  • Менинг ше'рим; Менинг юрагим нима дейди; Яна у бог 'бо'ларди; Менинг беш ёшли болам; Рассом; Бахтиёр янги уйи; Комсомол қо'шиг'и / Микайил Мушфиг //Азарбайжон.- 1956.- № 11.- П. 3-7.
  • Хурсанд Тифлис: [Қисқартириш] / Микайил Мушфиг //Азарбайжон.- 1967.- № 9.- П. 97.
  • Мухбирнинг о'лими / Микайил Мушфиг //Корреспондент.- 1975.- № 11.- П. 30
  • Мухбирнинг о'лими / Микайил Мушфиг // Мухбир.- 1984.- № 5.- П. 25.
  • Ҳунтер Полиш: (Полшалик тог'ларда); Ганжа / Микайил Мушфиг // Адабиёт ва сан'ат.- 1988.- 14-октябр.- 3-бет.
  • Соннетлар / Микайил Мушфиг // Адабий газеталар.- 1993.- 4-июн.- П.3.
  • Эслаб қолинг; Анекдот, бир оқшом...; Кечирасиз; Қиш сизнинг қо'лингизда совуқ... / Микаил Мушфиг //Азарбайжон.- 1994.- 20-август.
  • Яша конул / Микайил Мушфиг // Гобустан.-2004.-№3 (127).- С.93.
  • Юрак умри узоқ бо'лсин !; Мен жабрланувчиман; Ҳиссий барглар; Шамоллар; Яна бог 'бо'ларди: (қисқартирилган) / Микайил Мушфиг //Азарбайжон.- 2005.- № 6.- П. 3-5.
  • Тар / Микайил Мушфиг // Фузузат.-2007.- №3.-С.64.
  • Сиз учун; Мен хафа эмасман; Мен жабрланувчиман; Сизни қурбон қилинг; Севги; Айт / Микайил Мушфиг // Гобустан.-2008.-№2 (142). - П.7-8.
  • Озарбайжон Республикаси Президентининг Микайил Мушфигнинг 110 йиллигини нишонлаш то'г'рисидаги буйруг'и: [17-май 2018-йил] // Озарбайжон. - 2018. - 18-май. - № 111. - С. 1.
  • Аладдингизи, хушмуомала. Микайил Мушфигнинг юрагида о'з уяси: Президентнинг буйруг'ига биноан Микайил Мушфигнинг 110 йиллиги нишонланади / Н. Аладдин -гирл // Овоз. - 2018.- 22-май. - № 97. - С. 13.
  • Жамшидгизи, Лилпар. Шоир Накамнинг тугалланмаган орзулари: Микайил Мушфиг-110 / Л. Жамшидгизи // Озарбайжон. - 2018. - 15-май. - С.7. - Сумқайитда бо'либ о'тган тадбир ҳақида.
  • Илисуда қишлог'идаги мактабда "Мушфиг хотиралардаги" тадбири / Г. Маҳмудова // Озарбайжон о'қитувчиси. -2018-йил. - 16-феврал. - С.10.
  • Жаҳан со'нмайдиган бог', ...: Микайил Мушфигнинг хотираси эсланади // Озарбайжон о'қитувчиси. - 2018. - 12-январ. - С.12.
  • Менда унутилмас бир туйг'у бор...: Микайил Мушфиг хотираси эсланади // Маданият. - 2018. - 10-январ. - С.7.
  • Қорао'г'лу, Фозил. Тарихда из қолдирганлар: Микайил Мушфиг / Ф. Гараоглу // Баку янгиликлари. - 2017.- 15-декабр. - № 227. - С. 13.
  • Жаброил, қурбонлик. Бу яна бог 'бо'ларди...: [Микайил Мушфиг ижоди ҳақида] / Г. Жабрайил // Маданият.аз. - 2017. - № 1. - 14-17-бетлар.
  • Фариз. Микаил Мушфиг ҳайкали унинг туг'илган кунида зиёрат қилинди / Фариз // Маданият. -2017-йил. - 7-июн. - № 43. - С. 3.
  • Нур, Севил. Ше'р // Cредо. - 2015. - 3-апрел. - С.6-12.
  • Салманли, Р. Мушфиг баландлиги / Р.Салманли //Азарбайжон.- 2014.- 6. сентябр.- П.6.
  • Фикрлар, чол. Ше'р // Озарбайжон журнали. - 2011. - №4. - С.28-30.
  • Ҳасанова, Садақат. Микайил Мушфиг ва адабий тилимиз / С. Ҳасанова // Озарбайжон. - 2009. - №11. - С.181-184.
  • Ҳусейноглу, Гулҳусейн. Сўз мўжизаси / Г.Ҳусейноглу // Янги Маденимаариф.- №1-2. - 2008. - С.68-72.[24]

Китоблар таҳрирланди

  • Абдулла Фаруқ. Талиш тоғлари: [учинчи ше’рлар тўплами] / Фаруқ Абдулла.- Боку: Азернешр, 1937.- 88 б.
  • Мирварид Дилбази. Овозимиз: [ше’рлар] / Мирварид Дилбази. Боку: Азернешр, 1934.- 89 б.
  • Ализаде, Ҳ. Баҳар / Ҳуммат Ализаде.- Боку: Азернешр, 1934.- 62 б.
  • Котиба, И. Шура қизи / Исмоил Катиб.-Боку: Азернешр, 1934.- 80 б.
  • Усмон Саривалли. Менинг темир чизиқларим / Усмон Саривалли.- Боку: Азернешр, 1934.- 76 б.
  • Субҳи, А. Ше’рлар / А. Субҳи.- Боку: Азернешр, 1934.- 24 б.

Ёзилган китоблар

  • Микайил Мушфиг Озарбайжон ше’рияти саммити [Матн]: услубий қўлланмалар / Озарбайжон. Жавоб Озарбайжон Маданият вазирлиги Миллий кутубхона; тузувчи Л. Аҳмадова; илмий таҳрир К. М. Тоҳиров; таҳрирланган Г. Сафаралиева. Боку: [Озарбайжон Миллий кутубхонаси], 2018.28, [1] п.: Портрет, 21 см.
  • ХХ аср Озарбайжон адабиёти масалалари / АМЕА, Низомий. Адабиёт ҳақида ма’лумот; бизнес раҳбари ва эд. Ш. Алишанли. 3-китоб. М. Мушфиг мероси ва 1920—1930-йилларда янги поэтик фикрнинг шаклланиши жараёни. - Боку: Элм, 2010.- 324 б.
  • Очиқ адабиётлар: [37: мақолалар тўплами] / таҳр., Кириш сўз. ўқитувчи Г.Гасимова.- Боку: Қонун, 2013. - 88 б.
  • Явуз Ахундлу. Адабий портретлар / Й. Ахундлу; тортиш Ҳ. Эйвазли, Н. Содиқзода; илмий муҳаррир, сўз бошлиғи. ўқитувчи К. Алиев. - Боку: АДПУ, 2008. –379 б.
  • Дилбар Ахундзода. Менинг бахтли кунларим: хотиралар / Д. Ахундзода.- Боку: Ёшлик, 2005.- 274 б.
  • Маммад Ориф. Танланган асарлар [Матн]: 3 жилдда / А. Меҳмет; тортиш таҳрирланган М. Ахундова; таҳрирланган А Мираҳмадов; АзССР Фанлар академияси, Низомий номидаги Адабиёт ва тил институти. И жилд.- Боку: Озарбайжон. СССР Фанлар академиясининг нашриёти, Боку: СССР Фанлар академияси, 1967.-619, [1] п.
  • Микайил Мушфиг / Озарбайжон Совет адабиёти. - Боку, 1966.- 234 б.
  • Озарбайжон болалар адабиёти антологияси [Матн]: 3 жилд / таҳр. таҳрирланган Қ. Намазов; таҳрирланган Т. Аҳмадов. -Боку: Ондер, 2004.-ХХ аср болалар ше’ри 2-жилд-264 б.: 22 см.
  • Озарбайжон Совет адабиёти тарихи [Матн]: икки жилдда / Азарб. ССР ЭА Низомий ад. Адабиёт ва тил ин-ту; бош муҳаррир. М. Ориф; таҳрирланган Ҳ. Бабаев, Г. Гасимзода, Б.А. Набиев. -Боку: АзССР Фанлар академияси, 1967.1-Cилд. -636, [4] п.: Портрет, 22 см.
  • Зеренгиз Дамирчи Қаялик. Рокки [Матн]: ше’рлар ва ше’рлар / З. Темирчи; таҳрирланган А Халафли, С. Аҳмадли. -Боку: УниПринт, 2008.-359, [1] п.: портрет, 21 см.
  • Алакбарли, Н. Учта филиал: Аҳмад Жавад, Микайил Мушфиг, Алмас Йилдирим / Н. Алакбарли; таҳрирланган А. Багиров, Р. Каримова. - Боку: Ширваннешр, 2007. - 224 п.
  • Гулҳусейн Ҳусейноглу. Микаил Мушфиг [Матн]: фотоалбом / Г. Ҳусейноглу. -Боку: Ишиқ, 1999.-152 б.
  • Жафар Хандан. Адабий ноталар / C. Хандан; тортиш таҳрирланган Р. Зека Хандан. - Боку: Азернешр, 1966. - 192 б.
  • Кан’он, Арслон. Йигирманчи асрдаги қатағон қурбонлари [Матн] / А. Кан’он; таҳрирланган ва олд олмош олмошлари. Н. Шамсизаде; рассом. О. Содиқзода. -Боку: Азернешр, 2011.299, [1] б.: Расм, портрет, 21 см.
  • Фирудин Қурбансой. Осмоннинг мовий осмонида: ҳужжатли ҳикоя-коллаж / Ф. Ҳ. Қурбансой; таҳрирланган В. Қорадоғли; Азарб. Жавоб Маданият ва туризм вазирлиги. - Боку: Гаранфил МЧЖ, 2008. - 204 п.
  • Маммадзода, Вусала. Маданий мерос ва Мушфиг инновацияси [Матн]: монография / В. Маммадзода; илмий муҳаррир, [кириш сўз] Н. Шамсизаде. -Боку: [п. н], 2017.138, [5] п.: Портрет, фото, факс, 20 см.
  • Камран Маммадов. Озарбайжон ёзувчилари ҳаётидан дақиқалар [Матн] / К. Маммадов; таҳрирланган Ш. Содиқ; нашриётчи М. ХАН; дизайн ва графика Т. Фарзи. - [Боку]: Мақсадли нашрлар, [2013.] -252, [4] п.: портрет, касал., 16 см.
  • Замонавий озарбайжон адабиёти [Матн]: дарслик / илмий муҳаррир: C. Абдуллаев, Т. Хусейноглу, В. Султонли; шарҳловчи Х. Гасимов, Т. Аҳмадов; БСУ. - Боку: Боку Университети, 2007. И жилд. -Физик хусусиятлари 503 б.: Портрет, 20 см.
  • Аббосгулу Нажафзода. Мушфигнинг ҳиссий барглари [Матн]: [шоир ше’рларига ёзилган қўшиқлар] / А. И. Нажафзода; таҳрирланган В. Қорадоғли; маслаҳатчи. Г. Ҳусейнўғли; [таржима қилинган. С. Мсммадзаде, Й. Филлер, В. Гафаров]; Азарб. Жавоб Маданият ва туризм вазирлиги. -Боку: Та’лим, 2009.127, [1] с.: портрет, ноталар, 21 см.
  • Шамил Сулаймонли. Жаҳон нашрида нашриёт ва озарбайжон адабиёти: "Авеста" дан Ҳусайн Жавидгача: дарслик / Ш. Сулаймонли; илмий таҳрир Х. Али-ев; таҳрирланган Р. Жамилгизи; шарҳ: Н. Мурадалиева, М. Демирли, А. Рустамли. - Боку: Та’лим, 2007. - 258 б.
  • Камол Толибзода. Танқид ва танқидчилар [Матн] / Камол Толибзода; шарҳловчи. Ш. Салманов. -Боку: Ёзичи, 1989.-489, [2] б.: 1 портрет., 21 см.
  • Расул Ризо. Танланган асарлар [Матн]: 5 жилдда / Расул Рза; терт.эд. Анар; таҳрирланган А. Амраҳоглу ИВ жилд. - Б.: Ондер, 2005.- 336 б
  • Халил Рза Улутüрк. Ҳаёт, ҳаёт учун юрак уриши [Матн] / Халил Рза Улутüрк; тортиш таҳрирланган Ф. Улутüрк; таҳрирланган ва кириш сўз. А. Асгарли. -Боку: Чинар-Чап, 2009.291, [1] б.: портрет, 21 см.
  • Рафиқ Юсифоғлу. Болалар адабиёти [Матн]: олий ва ўрта махсус мактаб ўқувчилари учун дарслик / Р. Юсифоғлу; илмий таҳрир З. Халил; шарҳловчилар М. Гасимли, Ш. Маммадов. -Боку: Ширваннешр, 2006.-268 п.: 20 см.
  • Озарбайжон ше’рияти [Матн]: классик замонавий ан’анавий / таҳрирланган М. Ибрагимов; тузган О. Сарибелли; мўлжалланган & иллуст.Н. Бабаев. Москва: Прогресс Нашриёти, 1971. 662, [2] п.: Касаллик., 22 см.
  • Озарбайжон ше’рияти [Матн]: океан томчиси / cом. & ЭДТ. Э. Мадатли. -Исломобод: Барг нашрлари, 2010.345 бет: 22 см.
  • Озарбайжон замонавий ше’рияти антологияси [Матн] / тайёр. З. Макас; қопқоқ Ü. Сариёслан; Маданият вазирлиги. - Анқара: Маданият вазирлиги, 1992.436 п.: Харита, 24 см.
  • Минг йиллик шоирлар [Матн]: Озарбайжон ше’рияти антологияси / ҳаз. Анар, Й. Акпıнар; қопқоқ О. Ҳакан. -Анқара: Даи Маданият вазирлиги. Бшк., 2000.ХХХ, 305 бец.: 28 см
  • Фалтер ва Фламме [Матн]: а Жаҳртаусенд асербаидсчанисче Лиэбеслйрик / таржима. Н. Атесчи, Ж. Вайнерт. Берлин: Маттҳес & Сеитз Берлин, 2008.207, [1] п.: 21 см.
  • Ориф, Маммад Дадашзода. Мушфиг ше’рлари / М. Ориф. Танланган асарлар. Уч жилдда. И жилд. - Боку: Озарбайжон. СССР Фанлар академиясининг нашриёт уйи, 1967.- 44-50-бетлар.
  • Алимирзаэв, Холид. М. Мушфиг / Х Алимирзаэв асарларида роман. Классикамизнинг идеал ва ше’рий сан’ат дунёси. Икки жилдда. ИИ жилд. - Боку: Фан ва та’лим, 2009. - П.467 - 482.
  • Хандан, Жафар. Адабий ноталар / C. Хандан; тортиш таҳрирланган Р. Зека Хандан. - Боку: Азернешр, 1966. - 192 б.
  • Хандан, Жафар. Микаил Мушфиг / C. Кҳандан; Боку: Озарбайжон университети нашриёти, 1956.-45 б.
  • Йўлдош разведка. Мушфигнинг нозик жиҳатлари: Микайил Мушфиг / Р. Зеканинг 70 йиллиги муносабати билан; Озарбайжон ССР "Билим" жамияти. - Боку, 1978. - 88 б.
  • Гулиева, Сафура. Мушфигнинг сан’ат олами / С. Гулиэва - Боку: Ёзувчи, 1988, 184 б.
  • Микаил Мушфиг / Озарбайжон Совет Энциклопедияси. - Боку: АСЕ Генерал Эд., 1983. - 141-бет.
  • Микайил Мушфиг / Озарбайжон адабиёти тарихи. Уч жилдда. ИИИ жилд. - Боку, 1967. - 15 б.
  • Микайил Мушфиг / Замонавий озарбайжон адабиёти: Ўрта мактаблар учун дарслик. - Боку: Баку университети нашриёти, 2007. - П.192-211.
  • Набиев, Бакир Аҳмад ўғли. Ҳаёт карвонлари талон-торож қилинди / Б. Набиев. Ҳар кимнинг ўз йўли бор...: мақолалар тўплами / Б. Э. Набиев; таҳрирланган Н. М. Жаббарли; АМЕА Низомий номидаги Адабиёт институти. - Боку: Чинар-чап, 2008. - П.240-254.
  • Набиев, Бакир Аҳмад ўғли. Микайил Мушфиг / Б. Набиев. Ўзимиздан бошлайлик. - Боку: Элм, 1990. - П.144-159.
  • Нажафзода, Аббосгулу. Мушфигнинг ҳиссий барглари / А. Нажафзода; таҳрирланган В. Қарадағли. - Боку: Та’лим, 2009. - 128 б.
  • Ризо, Расул. Олтин атиргул бўлмайди... / Р. Рза; расм А. Маммадов; таҳрирланган С. Асад. - Боку: Ёшлик, 1968. - 64 б.
  • Сулаймонли, Шомил. Жаҳон нашрида нашриёт ва озарбайжон адабиёти: "Авеста" дан Ҳусайн Жавидгача: дарслик / Ш. Сулаймонли; илмий таҳрир Х. Алиев; таҳрирланган Р. Жамилгизи; шарҳ: Н. Мурадалиева, М. Демирли, А. Рустамли. - Боку: Та’лим, 2007. - 258 б[24].

Филмографияси

  1. Олтин атиргуллар бўлмайди. (филм, 1965)
  2. Микаил Мушфиг (филм, 1978)
  3. Бу яна бог ʻбўларди (филм, 2002)
  4. Ғайб овози (филм, 2002)
  5. Боку боғлари. Бузовна (филм, 2007)
  6. Кавид ҳаёти (филм, 2007)
  7. Мушфиг шеърияти саммити (филм, 2007)
  8. Муғам бор (филм, 2009)
  9. Отишмасин (филм, 2010)
  10. Тўтиқуш (филм, 2009).

Эслатмалар

  1. ↑ „"“Əсəрлəрин дöвлəт варидатı элан эдилмəси Қайдаларı”нıн вə “Əсəрлəри дöвлəт варидатı элан эдилəн мüəллифлəрин вə дöвлəт варидатı элан эдилəн филмлəрин Сияҳıсı”нıн тəсдиқ эдилмəси ҳаққıнда" Азəрбайcан Республикасı Назирлəр Кабинетинин 7-май 2019-cу ил тарихли, 211 нöмрəли Қəрарı“ (аз). cабмин.гов.аз (11-май 2019-йил). 13-май 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-май 2019-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 13-май 2019-йил санасида архивланган)
  2. ↑ Аббаслı, Таҳир. Улу поэзиямıзıн ƏБƏДİГƏНCİ [Мəтн]: Дüşмəн қəлəми öмрüнü ярıмçıқ кəссə дə, сöзü бüтöв, ирси əбəди Микайıл Мüşфиқ… /Т.Аббаслı //Мəдəниййəт.-2018.- 22-июн.- С.12
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 „Азəрбайcан поэзиясıнıн Микайıл Мüşфиқ зирвəси“ (ПДФ). Азəрбайcан Милли Китабханасı. 2018. 29-бет. 2022-03-08да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 23-октябр 2018. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат () Манба хатоси: Инвалид параметер "музейга" ин <реф> таг. Тҳе суппортед параметерс аре: дир, фоллоw, гроуп, наме.
  4. ↑ Əлиева, Айнурə. Азəрбайcан поэзиясıнда Мüşфиқ зирвəси [Мəтн]: И язı /А. Əлиева//Тüркüстан.-2018.- 28-май-4-июн.- С.10
  5. ↑ Қараоğлу, Фазил. Тарихдə из бураханлар: Микайıл Мüşфиқ [Мəтн] /Ф.Қараоğлу//Бакı хəбəр 2017.- 15-декабр.- С.13..-
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 „Тарихдə из бураханлар: Микайıл Мüşфиқ“. www.анл.аз. www.анл.аз. 2022-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-октябр 2018.
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 7,19 7,20 7,21 7,22 „Мушфиг чронологй“. анл.аз. анл.аз. 24-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октябр 2018. Манба хатоси: Инвалид параметер "хизи" ин <реф> таг. Тҳе суппортед параметерс аре: дир, фоллоw, гроуп, наме.
  8. ↑ Ҳüсейнов, Əмраҳ. „Қəлəмим дейир ки…“ [Мəтн] /Ə.Ҳüсейнов//Мəдəниййəт.-2018.- 25-июл.- С. 13
  9. ↑ Кəнан. „Бир даҳа şаирлəр гüллəлəнмəсин“ [Мəтн]: Микайıл Мüşфиқин əзиз руҳуна /К. Ҳаcı.//Əдəбийят қəзет.-2018.- 9-июн.- С.5
  10. ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 10,15 10,16 10,17 10,18 10,19 10,20 10,21 10,22 10,23 10,24 10,25 10,26 10,27 10,28 10,29 10,30 10,31 10,32 10,33 10,34 10,35 10,36 10,37 10,38 10,39 10,40 10,41 10,42 10,43 10,44 10,45 10,46 10,47 10,48 Кəнан, Аслан. ХХ əсрдə репрессияя мəруз қаланлар, Бакı, 2011 — 296-бет. Қаралди: 24-октябр 2018. 
  11. ↑ Алакбарли, Фарид „Поэт Микайил Мушфиг (1908—1939)“. www.азер.cом. www.азер.cом. Қаралди: 24-октябр 2018.
  12. ↑ „Оил Боом Период ин Азербаижан“. www.азер.cом. www.азер.cом. Қаралди: 24-октябр 2018.
  13. ↑ 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 13,14 13,15 13,16 13,17 13,18 13,19 13,20 13,21 Ҳаcı Фирудин Қурбансой. „"Гöйлəрин лаcивəрд əтəклəриндə"“ (аз). 30-октабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-октабр 2018-йил.
  14. ↑ Уğур. „Ҳəятдан накам гедəн Микайıл Мüşфиқ“ (аз). Анл.аз (2012-йил 5-июн). 2022-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-октабр 2018-йил.
  15. ↑ Модерн.аз. „Микайıл Мüşфиқ ҳаққıнда донос язанлар...“ (аз). Модерн.аз (2016-йил 13-январ). Қаралди: 23-октабр 2018-йил.
  16. ↑ Фəрəcова, Зöҳрə. Фəрқли талели охşар адамлар… [Мəтн]/З.Фəрəcова //Азəрбайcан.-2018.- 15 авқуст.- С.5.
  17. ↑ Əлиева, Айнурə. Сəни ким унудар… [Мəтн]: Микайıл Мüşфиқ-110 /А.Əлиева//Мəдəниййəт 2018.- 25-май.- С.13
  18. ↑ 18,0 18,1 „Бакıда Микайıл Мüşфиқин қалıқларı аşкарландı“. неwс.милли.аз. неwс.милли.аз. Қаралди: 23-октябр 2018.
  19. ↑ „Мüşфиқин қалıқларıнıн экспертизасı баşлайıр“. истипресс.cом. истипресс.cом. Қаралди: 25-октябр 2018.
  20. ↑ Мурадов, Закир. „Мüşфиқ — нə қəдəр дə мəналı, дəрин…“ [Мəтн]: Микайıл Мüşфиқин Гəнcəдəки досту онун öлмüнə яздığı şэирə гöрə сüргüн эдилмиşди /З.Мурадов//525-cи қəзет.-2017.- 4 март.-С. 12
  21. ↑ Бабаева, Шафига „СИНГ, ТАР, СИНГ!“. www.висионс.аз. www.висионс.аз. Қаралди: 24-октябр 2018.
  22. ↑ „Микайıл Мüşфиқи арвадıна гöрə öлдüрüблəр?“. неwс.милли.аз. неwс.милли.аз. Қаралди: 24-октябр 2018.
  23. ↑ 23,0 23,1 „Сумқайит“. анл.аз. анл.аз. 2022-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октябр 2018.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 Т.М.Мəммəдова. „"Кöнüллəрдə яşаян şаир:библиоқрафик гöстəриcи (М.Мüşфиқ-110)"“ (аз). 11-август 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-ноябр 2018. (Wайбаcк Мачине сайтида 11-август 2018-йил санасида архивланган)
  25. ↑ Микайıл Мüşфиқин 110 иллийинин қейд эдилмəси ҳаққıнда: Азəрбайcан Республикасı Президентинин Сəрəнcамı. 17-май, 2018-cи ил // Азəрбайcан.- 2018.- 18-май.- С 1
  26. ↑ „Азербаижан то марк 110тҳ анниверсарй оф реноwнед поэт Микайил Мушфиг“. неwс.аз. неwс.аз. 17-май 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октябр 2018. (Wайбаcк Мачине сайтида 17-май 2018-йил санасида архивланган)
  27. ↑ „Микайıл Мüşфиқин аşıрıлан абидəсинин еринə ениси қоюлду“. оху.аз. оху.аз. Қаралди: 3-октябр 2019.
  28. ↑ „Wорлд либрариэс: Микайил Мушфиг“. анл.аз. анл.аз. 2022-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октябр 2018.
  29. ↑ Гüлҳüсейн Ҳüсейноğлу. „Микайıл Мüşфиқ. Сеçилмиş əсəрлəри.“ (аз). 28-март 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-ноябр 2018.

Ташқи малумот

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mikayil_Mushfig" dan olindi