Mikrokvazar
Микроквазарлар (рентген қўшалоқ юлдузлар[1]) қўшалоқ юлдуз тизимлари бўлиб, уларда қоронғу ихчам обектга (масалан, нейтрон юлдуз ёки қора туйнук) сиқилган биринчи юлдузнинг қолдиғи, биринчи компонент атрофида қаттиқ орбитада ҳаракат қилувчи иккинчи оддий юлдуз билан тортишиш кучи орқали боғланган.
Микроквазарларда материя нейтрон юлдузи ёки қора туйнук устига тўпланиб, материя оқимларининг ёруғликка яқин (ёки баъзи ҳолларда ўта ёруғлик бўлиб туюладиган) тезликда, яъни жетлар деб аталадиган спорадик отилиши билан бирга бўлади, бу эса квазарларда (галактикалар марказларида юқори массивли қора туйнукларни йиғувчи) учраган ҳолатга яқин кузатилган расмни беради.
Биринчи марта „микроквазар“ номи Чаён Х-1 рентген манбасига нисбатан қўлланди, у морфологик жиҳатдан радио-ёрқин квазарларнинг релативистик отилишига жуда ўхшаш реактив радио отилишларига эга. Микроквазарларнинг характерли мисолларидан бири СС 433[1] обектидир.
Микроквазарлар рентген ва радио диапазонларида ўзгарувчан манбалар сифатида кузатилади, рентген диапазонида эса улар юқори-эддингтон ёрқинлиги билан ихчам манбалар, радио диапазонида эса кенгайтирилган жуфт манбалар — синхротрон отилиш механизми ва релативистик отилиш тезлиги билан радио нурлари чиқарадиган бўлакли жетларни келтириб чиқаради. Микроквазарлар ҳам радио, ҳам рентген диапазонларида ўзгарувчан манбалардир; радио диапазонда чиқарадиган бўлакларнинг яшаш муддати бир неча кундан бир неча ҳафтагача. Манбанинг ихчамлиги туфайли рентген нурланиши тез ўзгарувчанлиги билан ажралиб туради, „классик“ микроквазарларнинг (ГРС1915+105) рентген нурланишининг ривожланиш вақти бир неча дақиқани ташкил этади, бу билан рентген диапазонида ўнлаб сониялар даврига эга квази-даврий тебранишлар кузатилади.
Кашфиёт тарихи
Биринчи бундай обект 1978-йилда, Кембриж университетининг икки астрономи ўта янги юлдузлар қолдиқларини қидириб, Бургут юлдуз туркумида ғайриоддий радио ва рентген нурланиш манбасини топдилар ва уни СС-433 деб атадилар[2].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 СС433 и микроквазари // С. Н. Фабрика. Струи и сверхкритический аккресионний диск объэкта СС433. Астронет.РУ
- ↑ Космический вальс. — 1981. — С. 120.