Mingechaur yozuvlari
Мингечаур ёзувлари (озарбайжонча: Мингəçэвир язıларı) — Озарбайжоннинг Мингечаур шаҳри ҳудудида олиб борилган археологик қазишмалар натижасида топилган қадимги Кавказ Албанияси ёзувига (алифбосига) оид эпиграфик ёдгорликлар ва битиклар мажмуасидир. Ушбу ёзувлар В—ВИИИ асрларга оид бўлиб, қадимги Кавказ Албаниясининг ўзига хос ёзуви ва адабий маданияти мавжуд бўлганлигини тасдиқловчи энг муҳим, ноёб моддий далиллар ҳисобланади[1].
| Мингечаур ёзувлари Мингəçэвир язıларı | |
|---|---|
| Тури | Эпиграфик ёдгорликлар |
| Жойлашуви | Мингечаур, Озарбайжон |
| Буилт | В—ВИИИ асрлар |
Топилиши ва тарихи
Мингечаур ёзувлари илк бор 1946–1953-йилларда Мингечаур гидроэлектростансияси қурилиши даврида олиб борилган йирик археологик қазишмалар вақтида аниқланган. Археолог Солиҳ Қазиев раҳбарлигидаги экспедиция дарё бўйидаги қадимги аҳоли манзилгоҳлари ва христиан ибодатхоналарини ўрганаётган вақтда ғайриоддий ёзувлар битилган тош ва сопол буюмларга дуч келишган[2].
Қазишмалар давомида бу ёзувлар асосан христиан меъморчилиги қолдиқларида, хусусан, хоч битилган тош плиталарда, черков қурбонгоҳларининг қисмларида, шунингдек, кундалик рўзғор буюмлари — шамдонлар ва турли ҳажмдаги сопол идишларнинг сиртига ўйиб ёзилган ҳолда топилган.
Хусусиятлари
Мингечаур ёзувларининг барчаси қадимги Кавказ Албанияси алифбосида битилган. Тарихий манбаларга кўра, бу алифбо 52 та ҳарфдан иборат бўлган. Топилган эпиграфик ёдгорликлар орасида энг узуни тош плитага ўйиб ёзилган 10-12 қатордан иборат матн бўлиб, у маъбаднинг қурилиш тарихи ёки муҳим диний воқеа ҳақида хабар беради, деб тахмин қилинади. Сопол идишлар ва шамдонлардаги ёзувлар эса анча қисқа бўлиб, кўпинча буюм эгасининг исмини ёки қисқа дуоларни ифодалайди[3].
Ушбу ёзувларнинг кашф этилиши фанда катта бурилиш ясади. Бунга қадар албан ёзуви ҳақидаги маълумотлар асосан арман ва грузин тарихий манбаларида учрар, унинг аниқ моддий исботи мавжуд эмас эди. Мингачевир ёзувлари ушбу алифбонинг амалда кенг қўлланилганини исботлаб берди.
Хоч тоши
Мингачевир черков мажмуаси ҳудудида археологик қазишмалар вақтида устига товуслар ва муқаддас хоч тасвири туширилган, албан ёзуви бўлган тош топилган. Тош баъзи тадқиқотчиларга кўра хоч таглиги, баъзиларига кўра эса қурбонгоҳ бўлган. Тошдаги матнни Жост Гипперт шифрлашга муваффақ бўлган:
| Устун юзи | Албан матни | Транслитерацияси | Ўзбекча таржимаси |
|---|---|---|---|
| 1 | 𐕂𐔼𐔺𐔰𐕚𐕃𐔶𐔱𐔴𐕐𐔼𐔺𐕚𐔼𐕒𐔾𐕒𐕆𐔰𐔾𐔰𐕆𐔶𐕎𐔴𐔴𐔼 | c̣ияс ʒ́ē беšи йси оло ҳала ҳēне э и | Раббимиз Исо номи билан! Бу устун устидаги хоч |
| 2 | 𐕆𐕈𐔾 𐔺𐔶 𐕒𐕡𐕚𐔴𐕎𐔰 𐕀𐕒𐕚𐕙𐕒𐕒𐕡𐔼 | ҳåл йē оwсена хосрооwи | Хусравнинг 27-йилида |
| 3 | …𐕚𐔴𐕙𐔱𐔰𐕒𐕡𐕎… | …сербаоwн… | …илк… |
| 4 | …𐕈𐕚 𐕖𐕒𐔽𐔼𐕎 𐔼𐕚𐕄𐔰𐕗𐕒𐕚𐔴𐕎 𐔱𐔼𐔺𐔰𐔺𐕎 | …åс čо ʕин исḳаṗосен бияйн ..ин… | Чола епископи тайёрлади |
Шамдонлар
Ёг шамдони
Қазишмалар вақтида топилган шамдонлардан биридаги ёзувларни Волфқанг Шулзе 2003-йилда шифрлашга уринган, Жост Гипперт эса янада аниқроқ таржима таклиф қилган: „Мен Ёг, Тангрининг гуноҳкор қули, буни юрагимнинг муносиб тимсоли сифатида тайёрладим.“ Жост Гипперт бу шамдонга „Ёг шамдони“ (Ёқун şамданı) деб ном берган.
| Шамдон қаторлари | И юз | ИИ юз | ИИИ юз | ИВ юз |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 𐔵𐕡 𐔺𐕒 | |||
| 2 | 𐔲 𐔲𐕒 | |||
| 3 | 𐕣𐔰𐕙 𐕀𐔶 𐕎𐔰 𐔼𐔽𐕒𐕡 𐔱𐔶𐔴𐕜 | |||
| 4 | 𐕒𐕡𐕇𐔱𐔴𐔾𐔴 | |||
| 5А | 𐕘𐔰𐕆𐔰𐕄𐔴 | |||
| 5Б | 𐕆𐕞𐕡𐕄𐔴 𐕎 𐔰𐕄[𐕒𐕡]𐕇𐔱𐔼 𐔺𐔰𐔺 | |||
Керамик маиший идишлар
Жост Гипперт идишдаги ёзувдаги „Манас“ исмини Манассе номининг қисқартмаси деб ҳисоблайди. Бошқа бир маиший идиш эса аслида шамдон асоси бўлган деб тахмин қилинади. Гипперт бу идишдаги матнни „Қадрлигим, севгилим, бу шамдонни сен учун тайёрладим“ деб таржима қилган.
| Албан матни | Транслитерацияси |
|---|---|
| 𐕌𐔰𐕎𐔰𐕚 | манас |
| [𐕄]𐔼𐔺𐔴𐔱𐕒𐕡𐕍̇𐔰𐕎[𐔰] 𐔺𐕒 𐔵𐕒𐕡 𐕛𐔰 𐔱𐔰𐔾𐔰 𐔱𐔼𐔺𐔰[𐔺] | [ḳ]иебоwқ̇ан[а] ё. зоw wа бала. бияй. |
Ёзувларнинг тадқиқ этилиши
Топилган ёзувларни шифрлаш ва тил хусусиятларини ўрганиш фанда узоқ вақт давом этган мураккаб жараён бўлди. Бу битикларни ўрганишга кўплаб машҳур совет ва ғарб шарқшунослари, тилшунос олимлар жалб қилинди. Олиб борилган кўплаб тадқиқотлар ва палеографик таҳлиллар натижасида олимлар бу ёзувларнинг тили ҳозирги кунда Озарбайжонда истиқомат қилувчи уди халқининг тилига (тоғли доғистон тиллари гуруҳига) ўта яқин эканлигини, қадимги албан тили айнан уди тилининг бевосита аждоди бўлганлигини тасдиқладилар[4].
Ҳозирги кунда Мингачевир ёзувлари туширилган асл артефактлар Боку шаҳридаги Озарбайжон Миллий Тарих Музейининг энг қимматли экспонатлари қаторида сақланмоқда ва бутун дунё эпиграфист олимлари томонидан ўрганилиши давом этмоқда.
Манбалар
- ↑ К.В. Тревер. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании ИВ в. до н.э. - ВИИ в. н.э.. Москва-Ленинград: Изд-во АН СССР, 1959 — 310-315-бет.
- ↑ Р.М. Ваҳидов. Мингəçэвир (археоложи қазıнтıлар). Бакı: Азəрбайcан ССР ЭА Нəşрийятı, 1959 — 54-58-бет.
- ↑ „Қафқаз Албаниясıнıн язıлı абидəлəри вə Мингəçэвир тапıнтıларı“ (аз). Азəрбайcан Милли Элмлəр Академиясı. Қаралди: 15-август 2026-йил.
- ↑ Фəридə Мəммəдова. Қафқаз Албаниясıнıн сияси тарихи вə тарихи cоğрафиясı. Бакı: Азəрнəşр, 1993 — 120-125-бет.