Mir Jumla III
Убайдуллоҳ Шариятуллоҳхон (тахминан 1671-йил) – 1718-йилдан кейин Мир Жумла ИИИ номи билан машҳур бўлиб, Муғуллар императори Фаррух Сийёр саройида хизмат қилган зодагон эди. У Мўғулларллар саройининг ака-ука Сайидларга қарши бўлган жамоанинг раҳбари бўлган ва Мўғуллар императорига катта таъсир ўтказган.
Ҳаётнинг бошланғич даври
Мир Жумла Убайдуллоҳ Шариятуллоҳхон тахминларга кўра 1670- 1671-йиллар атрофида Самарқандда туғилган. Унинг отаси Мир Муҳаммад Вафо эди. У Ҳиндистонга ёшлигида Бобурий ҳукумдор Аврангзеб даврида кўчиб келган. У дастлаб Бенгал вилоятидаги Жаҳангирнагар (ҳозирги Дакка)да, кейинроқ Биҳардаги Азимободда (ҳозирги Патна) қози (ислом қозиси) бўлиб ишлаган. Мир Жумла ўша пайтдаги Бенгалия ва Биҳор губернатори Азим-уш-Шон ва унинг иккинчи ўғли Фаррух Сийёрнинг ишончли одами ҳисобланган, айрим нозик масалалар юзасидан ёш шахзодага керакли маслаҳатлар бериб турган[1].
Фаолияти
1713-йилда Мўғулларнинг ворислик уруши пайтида Мир Жумла Низом ул-Мулк ва Аминхон ўртасида яширинча музокаралар олиб бориб, уларни жанг қилмасликка кўндиради[1]. Фаррух Сийёр 1713-йилда Мўғул тахтига ўтирганидан сўнг ака-ука Саййидлар ёрдамида Мир Жумла ака-ука ҳукмронлигига қарши бўлган сарой фирқасининг етакчиси бўлади. Унинг жамоаси аъзолари орасида императорнинг шахсий дўсти бўлган Самсам-уд-Даулаҳ Хон Дауран бор эди[1]. 1713-йил 17-январда[1] Фаррухсияр Мир Жумлани хаволар ва ғусалхонага (махфий кенгаш хонаси) нозир қилиб тайинлади[1]. 1713-йил июн ойида Мир Жумла Бенгалия губернатори, Муршид Қулихон ўринбосари этиб тайинланди[1]. 1713-йилнинг мартидан 1714-йилнинг апрелигача Фаррух Сийёр бир қанча қўзғолончиларни қатл қилди, жумладан: Саъдуллахон, Ички ишлар учун масул ва бош нозир Сиди Қосим[1].
Ака-укалар орасидаги келишмовчиликлар
Саййид Ҳусайн Али Хон Барҳа Маратҳаларга қарши юриш учун тайёргарлик мўраётган вақтда Мир Жумла ташқи ва ички зиддиятлар туфайли тушкунликка тушиб қолган эди[1]. У очарчиликдан фойдаланиб, Фаррух Сийёрни манипуляция қилиб, ака-ука Саййидлар унда ўз мақсадларида фойдаланишяпти деб ўйлайди[2]. Император: „Мир Жумланинг сўзи ва муҳри Фаррух Сийёрнинг сўзи ва муҳридир“, деб ўз номидан ҳужжатларни имзолашга ваколат берган эди[2]. Мир Жумла ўзининг атрофидаги кишиларни Бош вазирнинг рухсатисиз турли лавозимларга тайинлаган. Бу Саййид Ҳасан Али Хон Барҳани ғазаблантирди, у ҳам Мир Жумла давлат учун ҳавфли бўлган кишилар ундан фойдаланиб турли мансабларга чиқиб олишидан ҳавотирда эди[1].
1714-йил июлидан император ва ака-ука Саййидлар ўртасидаги келишмовчилик яна ҳам кучайиб кетди. Хон Дауран билан бирга Мир Жумла ҳам мартаба бўйича кўтарилиб, император томонидан ака-ука Саййидларни ағдариш учун ҳозирланаётган эди. Мир Жумла қўшимча 5000 мўғул қўшинини бошқаришга топширилди[1]. Кейинчалик Мир Жумла Саййид Ҳасан ўрнига амалда империянинг бош вазири бўлди[1]. Бироқ кейинроқ Муҳаммад Аминхоннинг маслаҳати билан император ака-ука саййидларга қарши кураш қароридан воз кечди ва унинг ўрнига Мир Жумлани девон (давлат бош вазири) қилиш ҳақида ўйлади. Шунда ака-ука Саййидлар янги девонга қарши курашади, деган фикрда эди. Бироқ Мир Жумла арзимас баҳоналар топиб, мас’улиятни ўз зиммасига олишдан бош тортди[1]. Сатиш Чандранинг ёзишича, у ҳақиқий жангчи эмас, балки ҳонаки жангчи эди[2]. Кўп марта берилган буйруқларга қарамай, Фаррух Сийёр атрофидаги зодагонлардан бирортаси ҳам ака-ука Саййидлар билан жанг қилишга тайёр эмас эди. Натижада у улар билан тинчлик музокараларини бошлади. Улар Мир Жумлани Мўғуллар саройидан ишдан бўшатишни талаб қилдилар ва у император ва ака-ука ўртасида келишилган шартномага мувофиқ 1714-йил 11-декабрда Биҳарга жўнатилди[1].
Деҳлига қайтиш
1716-йил 16-январда Мир Жумла Деҳлига қайтиб келди. Унинг келгани ҳақидаги хабар шаҳарга тарқалгач, бу воқеадан император норозилигини билдирди. Ака-ука Саййидлар шикоят қилдилар ва Фаррухсияр уни Лаҳорга сургун қилган[1]. Мир Жумла шаҳарни тарк этишни истамади ва унинг қўшинлари қўзғолон кўтарди. Улар маошларини тўлиқ олмаганликларини ва тўловлари тўланмагунча кўчиб ўта олмасликларини даъво қилишган. Мир Жумла бошчилигида улар хазинабон Муҳаммад Аминхон Тураний ва Хон Дауроннинг уйини ўраб олдилар. Қамал бир ой давом этди. Охир-оқибат, Фаррух Сийёр қўшинларга жуда катта миқдордаги маош тўлаган. Шунингдек, у Мир Жумлани унвонларидан маҳрум қилди ва барча лавозимларидан озод қилди. 3 март куни у Низом-ул-Мулкнинг уйига борди, у ўз навбатида уни Сирҳиндга сургун қилган[1].
Мир Жумла 1718-йил сентабрда Деҳлига яна қайтиб келган. 1718-йил 31-октабрда Низом-ул-Мулкнинг ёрдами туфайли император томонидан унга 800 кишилик қўшин тақдим этилди. Унинг унвонлари тикланди ва уларга Тархон унвони ҳам қўшилди[1].
Сарлавҳалар
Унинг тўлиқ исми, жумладан, Мутамид-ул-Мулк, Муаззамхон, Хон Хоннон, Баҳодир, Музаффар Жанг, Мир Жумла, Тархоний, Султоний[1].
Адабиётлар
- Ирвине, Wиллиам (2006), Тҳе Латер Мугҳалс, Лоw Приcе Публиcатионс, ИСБН 81-7536-406-8
- Чандра, Сатиш (Жулй 2007), Медиэвал Индиа: Фром Султанат то тҳе Мугҳал Эмпире, Ҳар Ананд Публиcатионс Пвт Лтд., ИСБН 978-81-241-1269-4