Ziyosfera

Mirza Muhammad Xon I

Мирзо Муҳаммадхон И Боку хонлигининг асосчиси бўлган.[1][2] У 1723-йилда Бокудаги Эрон гарнизони қўмондони авлодидан эди[3].

Мирза Муҳаммад Хон И
Салтанат 1747-1768-й.й.
Ўтмишдоши Галем Гилан
Давомчиси Малик Муҳаммад Хон
Туғилиши 1727
Боку
Вафоти 1768-йил 17-октабр (40-41 ёш)
Боку
Дафн этилган жой
Карбало
Отаси Даргаҳ Қоли Бек
Дини Шиа Ислом

Тарихи

Мирзо Муҳаммадхон асли Мозандаронлик оилага мансуб эди. У ХВИИИ асрнинг биринчи чорагида Боку ҳокими бўлган Даргаҳ қоли бегнинг ўғли эди.[4]

Ҳаёти

У 1727-йилда Бокуда туғилган. Унинг отаси камида 1731-йилгача ҳукмронлик қилди[5]. Бироқ у нома'лум йилда давлатга хиёнатда айбланиб, вазифасидан озод қилинди. У Нодиршоҳга қўшилади ва 1738-йилги жангда ҳалок бўлади. Ганжа шартномасидан сўнг Нодиршоҳ Ғилондан Галемни Боку султони этиб тайинлади, шунингдек, Ашурхон Афшорга Абшерон ярим оролидан Сабунчу, Кешла ва Забрат ерларини берди[6]. Набираси Малик Муҳаммадхоннинг ўғли унинг номи билан аталган. Шунингдек, у 11 ёшли невараси Мирзо Муҳаммадни хон деб тан олди.

Ҳукмронлиги

Нодирнинг вафотидан фойдаланиб, у шаҳарни эгаллаб, султонни ўлдиради ва 1747-йилда собиқ ноиб Салим хоннинг улуғи Муҳаммад Салим бекни янги султон этиб тайинлайди[7]. Унинг биринчи ҳаракати денгиз флотини қайта қуриш эди. Чунки у ҳам Нодиршоҳнинг собиқ адмирали ва Лангаруд кемасозлик заводининг бошлиғи эди[8].

1749-йилда янги афшоршоҳ Иброҳим Афшар Шимолий Кавказ хонликларидан қўшимча куч талаб қилганида вазият ўзгарди. Барча хонлар ичида фақат Ширвон ҳожи Муҳаммад Алихон янги форс шоҳига бўйсунди[9]. Қорабоғ хонликлари, Шаки, Боку, Салян ва Габала султонлиги ўз мустақиллигини сақлаб қолишга уриниб, иттифоқ бўлиб Шомахига бостириб киришди ва Ҳожи Муҳаммадни афшорийларга бўйсунмаслик ҳақида қасам ичишга мажбур қилди. Кўп ўтмай Ҳожи Муҳаммад тахтдан ағдарилади ва ўрнига Ҳожи Чалабий томонидан юзбоши тайинланди. Минтақавий сиёсатнинг яна бир ўйинчиси шоҳсевон қабиласининг бошлиғи Аҳмадхон Шоҳсевон эди. У хонларни Ҳожи Чалабийнинг ҳукмронлигига барҳам беришга ундаган. Муҳаммад Мирзо Аҳмадхон тарафига ўтди, аммо жангда у ҳалок бўлди. Мирзо Муҳаммад жонини аранг қутқариб қолди.

Янги тож кийган Шоҳруҳ Афшор босқинидан қутулиш мақсадида у ўз элчиси Ҳожи Феҳимни Россиядан ҳимоя сўраш учун Астраханга юборади. Кейинчалик у 1758-йилда Қубо хони Ҳусайнали хонга иттифоқчи бўлди.

1756-йилда у ўғлини Шоҳсевонлик Аҳмадхоннинг қизига унаштиради. Аммо Салён хони Иброҳим хон Рудбар Аҳмадхоннинг ўлимидан фойдаланиб, уни никоҳдан олдин тортиб олади. Мирзо Муҳаммадхон Салён хони билан жанг қилишга қарор қилди ва ҳатто Курани кесиб ўтиш учун иккита кўприк ҳам қурди. Бу юришнинг натижалари ҳақида бизда ма’лумот йўқ, афтидан, бу юриш содир бўлмаган. Чунки 1757-йилда Губа валиаҳд шаҳзодаси Фатали ва унинг қўшини Салён хонлигига ҳужум қилиб, Иброҳимхонни қувиб чиқаради ва Салянни Губага қўшиб олади[10].

Келаси йили Форсдан яна бир таҳдид - Муҳаммад Ҳасан хон ҳозирги Озарбайжон ҳудудига бостириб кирди. Мирзо Муҳаммад дастлаб Шоҳвердихон билан иттифоқ тузишга уриниб кўрди, аммо бунинг оқибатини сезиб, ўз элчиси ҳожи Абдул Алини Муҳаммад Ҳасанга ўлпон билан юборди. Қўшимча эҳтиёт чораси сифатида у Жон Элтон бошчилигидаги денгиз гуруҳини ишга олди. Бу вақтда унинг ихтиёрида 3 та ҳарбий кема ва 3 та савдо кемаси бор эди.

Тез орада у Губа хони Фаталийнинг ҳукмронлигини тан олди ва унинг Мужи қал'асини эгаллаш каби ҳарбий юришларига қўшила бошлади. Бу иттифоқни у сиёсатдан деярли бўш бўлганидан кейин ўғлини Фатали хоннинг синглисига уйлантириш орқали мустаҳкамлади. 1768-йил 17-октабрда вафот этди. Жасадини Карбалога дафн қилишди.

Оиласи

Унинг Мардақон ва Шағонни бошқарган Ҳоди бег деган укаси бор эди. Унинг тўрт ўғли қолди:

  1. Малик Муҳаммадхон (1768-1784-йиллар ҳукмронлиги)
    1. Мирзо Муҳаммадхон ИИ (1784-1791-йиллар ҳукмронлиги)
  2. Муҳаммадқулихон (1791-1792-йиллар ҳукмронлиги)
  3. Ҳожи Алиқули оға
    1. Ҳусайнгулу хон (1792-1806-йиллар ҳукмронлиги)
    2. Меҳдигулу оға
  4. Ҳожи Абдулҳусайн оға

Манбалар

  1. ↑ Зонн 2010.
  2. ↑ Блоом 2009.
  3. ↑ Аткин, Муриэл. Руссиа анд Иран, 1780-1828. Университй оф Миннесота Пресс, 1980 — 18-бет. 
  4. ↑ Боурноутиан 2021.
  5. ↑ Бакикҳанов (2010), пп. 157
  6. ↑ Ашурбейли (1992), п.218
  7. ↑ Ашурбейли, п. 274
  8. ↑ Лерч Ж. Ж., «Начричт вон дер зwеитен Реисе нач Персиэн, wелче дер Кеисереличе Руссисче Cоллегиэнратҳ Ж. Ж. Лерч вон 1745 бис 1747, гетҳан ҳат» (Биисчингс «Магазин», Бд. Х, Ҳамбург, 1776) п.450 (ин Герман)
  9. ↑ Искендерова М.С. Тҳе Баку Кҳанате, Баку: Çаşıоğлу, 1999, п.68
  10. ↑ Искендерова, п.71

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mirza_Muhammad_Xon_I" dan olindi