Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Mirzachoʻl

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Мирзачо'лда ко'чманчи қирг'из оиласи
Руслар харитаси (1917 йилгача тузилган)

Мирзачўл (русча: Голодная степь) — Ўрта Осиёдаги текислик. Ўзбекистоннинг Сирдарё, Жиззах вилоятлари, Қозоғистоннинг Жанубий Қозоғистон вилояти ва Тожикистоннинг Зафаробод тумани худудларида. Майдони 10 минг км², баландлиги 230 –385 м. Шарқда Сирдарё, жанубда Туркистон ва Нурота тоғларининг тоғ олди текисликлари билан чегарадош. Ғарбда астасекин Кизилқумга туташиб кетади. Қизилқум билан Мирзачўл орасидаги табиий чегара Арнасой ботиғидан ўтади. Мирзачўл Сирдарёнинг лёссимон қумоқ ва қумлоқлардан таркиб топган учта кўҳна қайири (террасаси)да жойлашган, жанубий қисми тоғлардан оқиб тушувчи мавсумий оқар сувларнинг пролювиал, пролювиал-аллювиал ва аллювиал ётқизиқларидан тузилган. Мирзачўлнинг бир неча бор денгиз босиши натижасида бу ерда, асосан, карбонатли, гипсли ва гилли шўр жинслар тўпланиб қолган. Мирзачўл тўртламчи даврдаги алп тектоник ҳаракатлари натижасида чўккан. Голоцен эпохасида янги тектоник ҳаракатлардан Сирдарёнинг 1- ва 2-кўҳна қайирлари пайдо бўлиши билан 3-кўҳна қайирда сизот сувлари пасайиб, тупроқ ва устки қатламлар вужудга келган. Ерлар суғорилганда ана шу қатламдаги тузлар ер юзасига чиқиб қолади. Мирзачўлнинг ер юзаси текислик, шимолий ва шимоли-ғарбга қия. Жанубий қисмида чуқур жарликлар, Сирдарё водийсида қолдиқ ўзанлар ва ўрқирлар бор. Марказий ва шимолий қисмлари текис. Сирдарёга 6–20 м чуқурлиқдаги жарлик ҳосил қилиб тушади. Мирзачўлни жануби-шарқдан шимоли-ғарбга Еттисой, Сардоба, Қорақарой, Шўрўзак каби ўзансимон пастликлар — Сирдарёнинг эски ўзанлари кесиб ўтган. Бу пастликларнинг энг кенг жойи 18 км, чуқ. 9–10 м. Иқлими континентал. Уртача йиллик температура шимолий қисмида 12,5, жанубий да 15,Г. Июлнинг ўртачи температураси 26 — 30°, январники 0,8—4°. Ёзи ниҳоятда иссиқ (баъзан 40—47°). Йиллик ёғин миқдори 200–300 мм, тоғ олди қисмида 310–428 мм, кўпроқ баҳорда ёғади. Текисликка Бекобод шамолининг таъсири кучли (баъзан шамолнинг тезлиги 46 м/сек. га етади), буғланишни кучайтиради, шўрланиш жараёнини тезлаштиради. Туркистон ва Молгузар тоғларидан Сангзор дарёси, Зоминсув, Хўжамушкенцой, Пишағарсой, Рабоцой ва бошқа оқиб тушади. Бу сойлар баҳорда тўлиб оқади. Сирдарё қайирларида кўл ва ботқоқликлар кўп. Кўлларнинг суви шўр. Мирзачўлда сизот сувлари тоғ олди текисликларида 20–120 м, текислик қисмида эса 0,3 м чуқурликда, шўрлиги 30 г/л дан ортиқ, таркибида хлорид тузлари кўп. Марказий қисмида сизот сувларининг оқими ниҳоятда секин ва анча шўр. Мирзачўлдаги пролювиал текисликларда типик бўз, марказий ва тоғ олди қисмларида оч бўз, ўзансимон пастликларда шўрхок, шўртоб, дарё водийсида аллювиал-ўтлоқи, ўтлоқи, ўтлоқиботқоқ тупроқлар тарқалган. Марказий қисмидаги оч бўз тупроқларнинг устки қатлами (1–3 м) шўрланмаган, остки қатламдаги қумоқ ва қумлоқ ётқизиқдар кучли шўрланган.

Мирзачўл тупроқлари жуда шўр ва сизот сувлари юза бўлганидан махсус мелиоратив тадбирлар амалга оширилади. Мирзачўлнинг шўрланмаган ерларида қўнғирбош, ранг, оққурай, коврак, қизил бурган, шўрланган ерларида оқ шувоқ, оқ жўсан, кейреук, юлғун, шўрхокларда сарисазан шохилак, қорабароқ, ажриқ, курмак ўсади.

Кўпгина археологик топилмалар Мирзачўл да қад.да деҳқончилик қилинганидан дарак беради. Қад.да қазилган Ўримбойўғуз ва Эски Туятортар каналларнинг қолдиқлари ҳозиргача сақланиб қолган. Мирзачўл да 1895-йилда уз. 84 км бўлган канал қурилган ва 7600 га ер суғорилган.

1913-йил Князариқ (ҳозирги Дўстлик канали) ишга туширилган. 1911-йил суғориладиган ерларнинг майдони 12 минг га бўлган. 1910-йилдан 1914-йилгача 95 минг га ер ўзлаштирилиб, шундан 60 минг га ер шўрланиш ва ботқоқланиш натижасида ишдан чиққан. Имкон қадар кўпроқ пахта хом ашёси етиштириш ва уни метрополияга ташиб кетиш мақсадида Москва, Петроград ва бошқа шаҳарлардан техника ва мутахассислар кела бошлади. Суғориладиган ерлар майдони 1921-йилда 20 минг га, 1924-йилда 50 минг га, 1928-йилд 67 минг га гача етди. Мирзачўлга республиканинг аҳолиси зич туманларидан оилалар кўчириб келтирилди, янги йирик совхозлар (1924-йилда "Пахтакор", 1929-йил "Малик", 1927-йилда "Боё-вут") ташкил этилди. 1939—40 йилларда 60 минг га шўр босган ва ботқоқлашган ерлар ўзлаштирилиб, экин майдонига айлантирилди. 1941-йилдасуғориладиган ерлар майдони 90 минг га бўлди. Қайроққум сув омбори қурилиши билан Мирзачўлнинг сув билан таъминланиши яхшиланди. 1956-йил суғориладиган ерлар 205,5 минг га га етди. "Бошмирзачўлқурилиш" ("Главголодностеп-строй") ташкилоти тузилди. Бу лойиҳага мувофиқ, асосий канал узайтирилди ва кенгайтирилди. Жанубий Мирзачўл канали, Қайир ва Марказий Мирзачўл коллекторлари ишга туширилди. Шўрўзак, Сардоба ва бошқа коллекторларнинг иши яхшиланди. Мирзачўл да ерларнинг шўрини ювиш сизот сувларининг юзасини пасайтириш бўйича кўп ишлар амалга оширилди. Мирзачўл да Гулистон, Янгиер шаҳарлари ва бошқа аҳоли пунктлари вужудга келди[1].

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил