Mishnat ha-Middot
Мишнат ҳа-Миддот (ҳибронийча: מִשְׁנַת הַמִּדּוֹת — „Ўлчовлар рисоласи“) — ибронийча геометрияга оид энг қадимги рисола бўлиб, олти бобдан иборат 49 та мишнаётдан иборат. Олимлар асарни Мишнаик даврига ёки илк ислом даврига тегишли деб ҳам ҳисоблашади.
Тарихи
Таркиб саналари
Моритз Штайншнайдер Мишнат ҳа-Миддотни милодий 800-1200-йиллар оралиғида деб ҳисоблашган[1]. Сарфатти ва Лангерманн Штайншнайдернинг асар терминологиясига араб тили таъсири ҳақидаги даъвосини илгари сурдилар ва матн ИХ аср бошларига тўғри келишини аниқланади[2][3].
Бошқа томондан, Ҳерманн Шапиранинг таъкидлашича, рисола олдинги даврга, эҳтимол Мишнаик даврига тегишли, чунки унинг математик терминологияси араб даври иброний математикларидан катта фарқ қилади[4].Соломон Гандз матн 150 дан кечиктирмай тузилган деб тахмин қилди (эҳтимол, раввин Нехимиё томонидан) ва Мишнанинг бир қисми бўлишни мақсад қилган, аммо унинг охирги каноник нашридан чиқариб ташланган, чунки асар жуда дунёвий деб ҳисобланган эди[5].Таркиб Искандария Қаҳрамонининг (тахминан 100-йил) ишига ўхшайди ва ал-Хоразмий (тахминан 800 й.)ва олдинги танишув тарафдорлари шунинг учун юнон ва ислом математикасини боғлайдиган Мишнат ҳа-Миддотни кўришган[6].
Замонавий тарих
Мишнат ҳа-Миддот Мюнхен кутубхонасининг МС 36 да 1862-йилда Моритз Штайншнайдер томонидан топилган[1]. 1480-йилда Константинополда кўчирилган қўлёзма В бобнинг охиригача боради. Колофонга кўра, нусха кўчирувчи ишонгач матн тўлиқ бўлиши керак эди[7]. Штайншнайдер асарни 1864-йилда Леополд Зунзнинг етмиш йиллиги шарафига нашр этилганди[8]. Матн 1880-йилда математик Ҳерманн Счапира томонидан таҳрирланган ва қайта нашр этилган[4].
Отто Нойгебауэр Бодлеиан кутубхонасида ВИ бобни ўз ичига олган генизаҳ парчасини топгач, Соломон Гандз 1932-йилда чуқур филологик таҳлил билан бирга Мишнат ҳа-Миддотнинг тўлиқ версиясини нашр этди. Асарнинг учинчи қўлёзмаси 1965-йилда Прага яҳудий музейи архивида каталогланмаган материаллар орасидан топилган эди[7].
Таркиби
Гарчи биринчи навбатда амалий иш бўлса-да, Мишнат ҳа-Миддот атамаларни аниқлашга ва геометрик қўлланиши ва назариясини тушунтиришга ҳаракат қилади[9].Китоб И бобда (§ 1-5) турли хил текислик фигуралари (тўртбурчак, учбурчак, айлана ва айлана сегменти) учун „аспектлар“ни белгилайдиган мунозара ва майдонларни ўлчашнинг асосий тамойиллари билан бошланади. (§ 6-9). ИИ бобда иш текислик рақамларини ўлчашнинг қисқача қоидаларини (§ 1-4), шунингдек ҳажмни ҳисоблашда бир нечта муаммоларни (§ 5-12) тақдим этганди. ИИИ-В бобларда Мишнат ҳа-Миддот тўрт турдаги текислик фигураларини ўлчашни рақамли мисолларга асосланиб яна батафсил тушунтиради[10]. Матн ВИ бобдаги Чодирнинг нисбатларини муҳокама қилиш билан якунланади[11][12].
Рисолат Танах геометрик нисбатни π ни 3 га тўлиқ тенг деб белгилайди ва уни 3 деб белгилайди, деган кенг тарқалган эътиқодга қарши баҳс юритади ва 3<спан дата-cх="[{&қуот;адаптед&қуот;:труэ,&қуот;партиал&қуот;:фалсе,&қуот;таргетехисц&қуот;:труэ,&қуот;мандаторйТаргетПарамс&қуот;:[],&қуот;оптионалТаргетПарамс&қуот;:[]}]" дата-мw="{&қуот;парц&қуот;:[{&қуот;темплате&қуот;:{&қуот;таргет&қуот;:{&қуот;wт&қуот;:&қуот;Фраcтион&қуот;,&қуот;ҳреф&қуот;:&қуот;./Андоза:Фраcтион&қуот;},&қуот;парамс&қуот;:{&қуот;1&қуот;:{&қуот;wт&қуот;:&қуот;7&қуот;}},&қуот;и&қуот;:0}}]}" дата-ве-но-генератед-cонтенц="труэ" ид="мwЗw" тйпеоф="мw:Трансcлусион"> </спан> ни унинг ўрнига киритади[5]. Китоб формулалар бўйича айлананинг майдонини ҳисоблаш орқали бу тахминга келади.
- ва [11].
Яна қаранг
- Қирқ тўққизта қоидаларнинг Бараитаси
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Мисчнат ҳа-Миддот, диэ эрсте Геометрисче Счрифт ин Ҳебрäисчер Спраче, нест Эпилог дер Геометриэ дес Абр. бен Чижа (Ҳебреw, Герман) Стеинсчнеидер: , Берлин, 1864.
- ↑ Сарфатти, Гад Б. „Мишнат ҳа-Миддот“, . Ḥиқреи Эвер ве-Арав [Фесцчрифт Жошуа Блау] (ҳе) Бен-Шаммаи: , Тел Авив анд Жерусалем, 1993 — 463-бет.
- ↑ Лангерманн, Й. Тзви (2002). "Он тҳе Бегиннингс оф Ҳебреw Сcиэнтифиc Литературе анд он Студйинг Ҳисторй тҳроугҳ "Мақбилоṯ" (Параллелс)". Алепҳ (Индиана Университй Пресс) 2 (2): 169–189. дои:10.2979/АЛЕ.2002.-.2.169.
- ↑ 4,0 4,1 Счапира, Ҳерманн, эд (1880). "Мисчнатҳ Ҳа-Миддотҳ" (Ҳебреw, Герман). Зеицчрифт фüр Матҳематик унд Пҳйсик (Леипзиг).
- ↑ 5,0 5,1 Гандз, Соломон (Жануарй 1936). "Тҳе Соурcес оф Ал-Кҳоwāризмī'с Алгебра". Осирис (Университй оф Чиcаго Пресс) 1: 263–277. дои:10.1086/368426. Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; наме "гандз1936" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ Гандз, Соломон (1938–1939). "Студиэс ин Ҳебреw Матҳематиcс анд Астрономй". Проcеэдингс оф тҳе Америcан Аcадемй фор Жеwиш Ресеарч (Америcан Аcадемй фор Жеwиш Ресеарч) 9: 5–50. дои:10.2307/3622087.
- ↑ 7,0 7,1 Счеибер, Сáндор (1974). "Прагуэ манусcрипт оф Мишнат ҳа-Миддот". Ҳебреw Унион Cоллеге Аннуал 45: 191–196. ИССН 0360-9049.
- ↑ Тҳомсон, Wиллиам (Новембер 1933). "Ревиэw: Тҳе Мишнат ҳа-Миддот бй Соломон Гандз". Исис (Университй оф Чиcаго Пресс) 20 (1): 274–280. дои:10.1086/346775. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_исис_1933_20_1/паге/274.
- ↑ Левей, Мартин (Жуне 1955). "Соломон Гандз, 1884–1954". Исис (Университй оф Чиcаго Пресс) 46 (2): 107–110. дои:10.1086/348405.
- ↑ Неуэнсчwандер, Эрwин (1988). "Рефлеcтионс он тҳе Соурcес оф Арабиc Геометрй". Судҳоффс Арчив (Франз Стеинер Верлаг) 72 (2): 160–169.
- ↑ 11,0 11,1 Тҳе Мишнат ҳа-Миддот, тҳе Фирст Ҳебреw Геометрй оф абоут 150 C. Э., анд тҳе Геометрй оф Муҳаммад Ибн Муса Ал-Кҳоwаризми, тҳе фирст Арабиc Геометрй (c. 820), Репресентинг тҳе Арабиc Версион оф тҳе Мишнат ҳа-Миддот, Қуэллен унд Студиэн зур Гесчичте дер Матҳематик, Астрономиэ унд Пҳйсик А. Берлин: Спрингер, 1932.
- ↑ Сарфатти, Гад Б. (1974). "Соме ремаркс абоут тҳе Прагуэ манусcрипт оф Мишнат ҳа-Миддот". Ҳебреw Унион Cоллеге Аннуал 45: 197–204. ИССН 0360-9049.
Ҳаволалар
- МС Ҳеб. c. 18, Бодлеиан кутубхоналаридаги Гениза парчалари каталоги.