Misr Qirolligi

Миср Қироллиги (араб. المملكة المصرية) — Қиролликнинг пайдо бўлиши Британия томонидан 1914-йилдан бери амалга оширилган протекторатдан Мисрга мустақиллик берган Буюк Британия туфайлидир. ХИХ асрда Миср 1882-йилдан бери Британия империяси томонидан босиб олинган ва назорат қилинган, ўшандан бери инглиз қўшинлари Хадив режимини кучайиб бораётган миллатчиликка қарши мустаҳкамлаш учун бостириб келинётган эди. Бу ўша пайтда ҳали ҳам номинал жиҳатдан Усмонийлар империясининг бир қисми бўлган Мисрни Британия ҳарбийлари босиб олишининг бошланиши эди. 1914-йилда Усмонийлар империясининг уруш эълон қилиши натижасида Англия Миср устидан протекторат эълон қилди ва инглизлар Хадивни ағдариб, унинг ўрнига бошқа оила аъзоси Ҳусайн Комилни тахтга ўтказиб, Мисрнинг султони бўлди. Унинг вориси Султон Фуод И янги давлатнинг биринчи қироли бўлди. 1936-йилда унинг ўрнига ўғли Форуқ ўтирди. 1953-йилда монархия расман тугатилиб, Миср Республикаси ташкил топди.

Миср Қироллиги (араб. المملكة المصرية)
Байроқ Герб
Пойтахт	Қоҳира
Энг катта шаҳар	Қоҳира, Искандария
Расмий тил(лар)	Арабча
Ҳукумат	Конституцион Монархия
• Қирол	Африка И
• Ташкил Топган	1922-йил 28-февралдан
• Тугатилган	1953-йил 18-июнгача
Майдон
• Бутун	994 000 (1937-йил) км2
Аҳоли
• 1947-йилги рўйхат	19 090 447
Пул бирлиги	Миср фунти
Аввалги давлат Кейинги давлат Миср султонлиги Миср Республикаси

Тарихи

1914-йилда Хадив Аббос ИИ Биринчи жаҳон урушида Усмоний империяси ва тўртлар иттифоқи томонига ўтди ва инглизлар томонидаги тоғаси Ҳусайн Комил фойдасига тезда тахтдан воз кечди. 1805-йилдан буён ҳуқуқий томондан Миср устидан Усмоний ҳукмронлиги энди расман тугатилди, Ҳусайн Комил Миср султони деб эълон қилинди ва мамлакат Британия протекторатига айланди.

Биринчи жаҳон урушидан кейин

“Вафд” (“делегация” деган ма’нони англатади) номи билан машҳур бўлган гуруҳ 1919-йилги Париж тинчлик конференсиясида Миср мустақиллигини талаб қилиш учун қатнашди. Гуруҳ таркибига сиёсий етакчи, кейинчалик Миср бош вазири бўлган Саад Зағлул ҳам бор эди. Гуруҳ ҳибсга олиниб, Малта оролига сургун қилинганида, Мисрда қўзғолон кўтарилди.

1919-йил мартдан апрелгача - Миср бўйлаб оммавий намойишлар ва иш ташлашлар, либерал-миллатчи Вафд партиясининг сиёсий раҳбарларини қўллаб-қувватловчи фуқаролик итоацизлигининг зўравонликсиз ҳаракатлари бўлиб ўтди. Оммавий норозиликларда британия қатағонлари 800 га яқин одамнинг ўлимига олиб келди. 1919-йил ноябр ойида Алфред Милнер бошчилигидаги комиссия вазиятга воситачилик қилиш учун Мисрга юборилди. 1920-йилда Лорд Милнер Буюк Британия ташқи ишлар вазири Лорд Керзонга ўз ҳисоботини тақдим этди ва протекторатни иттифоқ шартномаси билан алмаштиришни тавсия қилди.

Натижада, Керзон Зағлул ва Адли Пошо бошчилигидаги Миср миссиясини муҳокама қилиш учун қабул қилишга рози бўлди. Миссия 1920-йил июн ойида Лондонга келди ва шартнома 1920-йил августида тузилди. 1921-йил феврал ойида Британия парламенти келишувни маъқуллади ва Мисрдан якуний шартнома тузиш ваколатига эга бўлган яна бир миссияни Лондонга юбориш сўралди. 1921-йил июн ойида келган бу миссияни Адли пошо бошқарди. Бироқ, 1921-йилда бўлиб ўтган конференсия делегатлари Сувайш канали зонаси устидан назоратни сақлаб қолиш муҳимлигини таъкидладилар ва Керзон Вазирлар Маҳкамасини Адли Пошо қабул қилишга тайёр бўлган ҳар қандай шартларга рози бўлишга кўндира олмади. Миссия Мисрга қайтиб келди.

1921-йил декабр ойида Қоҳирадаги Британия ҳукумати ҳарбий ҳолат жорий этди ва Зағулни яна депортация қилди. Намойишлар яна зо'равонликка олиб келди. Миллатчиликнинг кучайишини инобатга олиб, Олий комиссар Лорд Алленбининг таклифига биноан Британия 1922-йилда Миср мустақиллигини тан олди, протекторатни бекор қилди ва Миср султонлигини Миср Қироллигига айлантирди. Сарват пошо бош вазир бўлди. Бироқ, Британия таъсири Мисрнинг сиёсий ҳаётида ҳукмронлик қилишда давом этди ва молиявий, маъмурий ва ҳукумат ислоҳотларига ёрдам берди. Британия канал зонаси, Судан ва Миср мудофаасини назоратини сақлаб қолди.

Вафд партиясидан вакил бо'лган Зағлул 1924-йилда бош вазир этиб сайланди. У Буюк Британиядан Мисрнинг Судан устидан ҳокимиятини ва Нил водийси бирлигини тан олишни талаб қилди. 1924-йил 19-ноябрда Британиянинг Судан генерал-губернатори Сер Ли Стак Қоҳирада ўлдирилди, Суданда Миср тарафдорлари ғалаёнлари бошланди. Зағул биринчисига рози бўлди, иккинчисига рози бўлмади ва исте’фога чиқди.

Мисрнинг мустақилликка эришишдаги қийинчиликлари

Миллатчилик кайфиятининг кучайиши билан Буюк Британия 1922-йилда Миср мустақиллигини расман тан олди ва Султон Ҳусайн Комилнинг вориси Султон Фуод И султонлик унвонини қиролликка ўзгартирди.

Бироқ, инглизларнинг оккупацияси ва Миср ишларига аралашуви давом этди. Мисрда Британиянинг Мисрни Суданни бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилишга уринишлари алоҳида ташвиш уйғотди. Миср ҳукумати, ўз навбатида, қирол Фуод И ва унинг ўғли Форуқ И “Миср ва Судан қироллари” эканини таъкидлади. Инглизлар Суданни Англия-Миср кондоминиуми деб эълон қилган бўлса-да, расман Британия ва Миср қўшма бошқаруви остидаги ҳудуд ҳақиқийсидан кўра расмийроқ эди. Бу позиция мисрликлар томонидан ҳам ҳукумат, ҳам кенг жамоатчилик томонидан "Нил водийсининг бирлигини" талаб қилган ҳолда доимий равишда рад этилди. Миср ва Буюк Британия ўртасидаги тортишув ва душманлик 1956-йилда Судан мустақилликка эришгунга қадар давом этди.

• 1922—1923-йиллар — Тутанхамон қабрини қазилиши.
• 1923-йил — парламент фаолиятини таъминловчи конституциянинг жорий этилиши.
• 1924-йил — Вафд партиясининг сайловларда ғалаба қозониши, унинг раҳбари Саад Зағлул бош вазир бўлди ва шу йилнинг 26-январидан 24-ноябригача бу лавозимда ишлади.
• 1928-йил мартда — Исмоилияда (Миср) ўқитувчи Ҳасан ал-Банна томонидан "Мусулмон биродарлар" араблараро диний-сиёсий бирлашмасига асос солинди. Кейинчалик ассоциациянинг Сурия, Фаластин, Ироқда бўлимлари бўлган. Иккинчи жаҳон уруши охирида 500 мингга яқин одам аъзоси бор эди.

Фуоднинг ҳукмронлиги Миср учун расмий эмас, балки тўлиқ мустақилликни талаб қилган Вафд партияси билан қарама-қаршилик билан ажралиб турди. 1930-йилда қирол ҳокимиятини мустаҳкамлаш мақсадида Фуод И 1923-йилги конституцияни бекор қилиб, уни янги 1935-йилда қабул қилинган конституция билан алмаштирди, унда парламент фақат маслаҳатчи рол ўйнади, аммо кенг тарқалган жамоатчилик норозилиги туфайли у аввалгисини қайтаришга мажбур бўлди.

• 1936-йил майда — Бош вазир Али Моҳир томонидан парламент сайловлари бўлиб, унда Вафд партияси ғалаба қозонди. Партия раҳбари Мустафо ан-Наҳҳос бош вазир бўлди.
• 1936-йил — Англия-Миср шартномасига ко'ра, Миср тўлиқ мустақил давлат бўлди, аммо Британия қўшинлари 1956-йилгача яна 20 йил Сувайш канали зонасида қоладиган бўлди (ўша йили шартнома қайта кўриб чиқилиши керак эди ёки узайтирилиши мумкин эди).

Мустақил бошқарув бошлангандан сўнг, 17 ёшли қирол Форуқ машҳур ва нуфузли миллатчи Вафд партияси ва унинг раҳбари, Бош вазир Мустафо ан-Наҳҳос билан қарама-қаршиликга борди.

1937-йил декабрда Форуқ ан-Наҳҳосни лавозимидан четлатди ва янги ҳукуматни тайинлади, 1938-йил апрел ойида бўлиб ўтган парламент сайловлари Вафд томонидан бойкот қилинди.

Иккинчи жаҳон уруши ва ундан кейин

• 1939—1945-йил — Миср Иккинчи жаҳон урушида

Ҳукмронлигининг бошида Форуқ инглизпараст сиёсат олиб борди; Миср 1922-йилда Буюк Британиядан мустақилликка эришган бўлса ҳам, иккинчиси мамлакатнинг сиёсий ва иқтисодий ҳаётига жуда катта таъсир кўрсатди. Бу ҳолат 1936-йилги Англия-Миср шартномасида расман мустаҳкамланган бўлиб, у Мисрни моҳиятан Британия ҳарбий базасига айлантирилган эди. Иккинчи жаҳон уруши пайтида Британия кучлари Мисрдан иттифоқчиларнинг минтақадаги операциялари учун база сифатида фойдаланган.

Шунга қарамай, Иккинчи жаҳон уруши бошланишига келиб, қирол ва унинг бош вазири Али Моҳир Учлар иттифоқига хайрихоҳ эди. 1939-йил 18-августда Али Моҳир подшоҳ топшириғига кўра “Сарой Кенгашини„ тузди. Унда на ўз партияси, на парламентда депутати бор эди.

Шунга қарамай, 1939-йил 1-сентабрда, Иккинчи жаҳон уруши бошида Моҳир 1936-йилги Англия-Миср шартномасини бажариб, Германия билан дипломатик алоқаларни узиб, Миср ҳарбий губернатори вазифасини ўз зиммасига олди. Бироқ, Миср Германияга уруш эълон қилмаган ва унинг қуролли кучлари Гитлерга қарши коалициядаги иттифоқчилар қўшинлари таркибига кирмаган эди. Миср армияси бош штаби бошлиғи генерал Азиз ал-Масри (Мисрнинг СССРдаги бўлажак элчиси) Британия қўмондонлигини Сива воҳасидаги операцияларда қатнашиш учун Миср қирувчи самолётлари ва қўшинлари билан таъминлашдан бош тортди. Масри Ғарбий чўлни мудофаа қилиш бўйича Британия режасини Италия қўмондонлигига топширгани ма’лум бўлгач, Буюк Британия уни олиб истеъфосини талаб қилди, бироқ Моҳир фақат генерални нома’лум муддатга та’тилга юборди.

1940-йил 10-июнда Италия жаҳон урушига кирганидан сўнг, Моҳир Мисрдаги италян субектлари масаласини кўриб чиқди, Италия билан дипломатик муносабатларни узишдан бош тортди ва 28-июнда истеъфога чиқишга мажбур бўлди ва Ҳасан Сабри коалицион ҳукуматига йўл берди.

1942-йил феврал ойида Мисрнинг Шимолий Африка кампаниясида муҳим стратегик мавқеи билан боғлиқ вазирлар инқирозидан сўнг, Британия ҳукумати Мисрдаги элчиси сер Майлес Лемпсон орқали Форуқдан Бош вазир Ҳусайн Серри Пошони ишдан бўшатишини ва Вафдга асосланган ҳукуматни тайинлашни талаб қилди. Форуқ ан-Наҳҳосни ҳукумат бошлиғи этиб тайинлашдан бош тортганида, 1942-йилнинг 4-февралига ўтар кечаси инглиз қўшинлари ва танклари Қоҳирадаги Абдин саройини ўраб олишди ва Лемпсон Форуқга ултиматум қўйди: ё Вафд ҳукуматини тайинлаш, я’ни мос келадиган Вафд ҳукуматини тайинлаш ёки тахтдан воз кечишни талаб қилишди.

Форуқ таслим бўлди ва кўп ўтмай ан-Наххос ҳукумат тузди.

Бироқ, Форуқ 1944-йилда ан-Наҳҳосни бош вазирликдан олиб ташлашга муваффақ бўлганидан кейин Миср 1945-йилгача Учлар иттифоқига уруш эълон қилмади.

Бироқ, қирол Форуқнинг камситилиши, Вафднинг инглизлар билан уларнинг ҳокимият тепасига келиши учун ҳамкорлик қилиш ҳаракатлари, тинч аҳоли орасида ва энг муҳими, Миср ҳарбийлари орасида инглизпараст кучлар ва вафдларни қўллаб-қувватлашни туфайли обрўси тушди.

1947 йилда Британия қўшинлари Сувайш канали ҳудудига олиб кирилди, аммо урушдан кейин миллатчилик, Британияга қарши туйғулар кучайди.

• 1945-йил 22-мартда — олтита мустақил араб давлати вакиллари Қоҳирада Араб давлатлари лигасини туздилар.
• 1948 йил — Араб-Исроил уруши (1947-1949). Мисрнинг маг'лубияти.
• 1951-йил 15-октабрда — Миср парламенти 1936-йилдаги Англия-Миср шартномасини ва 1899-йилдаги Англия-Миср ўртасидаги Судан бўйича келишувни бекор қилиш тўғрисидаги қонунни маъқуллади. Уч йил ўтгач, Буюк Британия ўз қўшинларини Сувайш канали зонасидан олиб чиқишга рози бўлди. Британия қўшинларини олиб чиқиб кетиш Мисрнинг тўлиқ мустақиллигига бўлган ҳуқуқ сифатида қаралди.

Июл инқилобининг биринчи қадамлари (1952-йил)

Қирол Форуқ ҳукмронлигининг тугаши Британия истилосидан, қироллик коррупсиясидан ва қобилияцизлигидан, 1948-йилги араб-исроил урушининг ҳалокатли натижаларидан тобора кучайиб бораётган миллатчиларнинг норозилиги билан тавсифланади. Бу омилларнинг барчаси охир-оқибат Форуқ қироллик режимининг мавқеини бузди ва инқилобга йўл очди.

• 1952-йил 22-23-июлда - Муҳаммад Нажиб ва ​​Жамол Абдул Носир бошчилигидаги “Озод офицерлар„ ҳаракати қирол Форуқни тахтдан ағдарди, ҳарбийлар уни 1948-йилда Исроил билан урушнинг муваффақияцизлигида айблади ва шу тариқа 1952-йилги Миср инқилоби бошланди.

Форуқ қирол Фуод ИИ бўлган кичик ўғли Аҳмад Фуод фойдасига тахтдан воз кечишга мажбур бўлди, мамлакат ҳукумати Озод зобитлар ҳаракати қўлига ўтди.

Халқнинг зудлик билан ислоҳот қилиш ҳақидаги умидлари 1952-йил 12-августда Кафр Даварда меҳнат тартибсизликларига олиб келди, натижада иккита ўлим жазосии чиқарилди.

Ёш боланинг қироллик ҳукмронлиги, соф қонуний жиҳатдан, бир йилдан камроқ давом этди. Фуқаролик бошқаруви бўйича қисқа тажрибадан сўнг “Озод зобитлар” ҳаракати 1953-йилги конституцияни ва монархияни расман бекор қилди ва 1953-йил 18-июнда Мисрни республика деб эълон қилди, бу билан Муҳаммад Алининг бир ярим асрлик сулоласи тугади.

Носир нафақат Мисрда, балки араб дунёсида ҳам “араб социализми” ғоясини илгари сурувчи ва амалга оширувчи харизматик лидерга айланди.

Адабиётлар

• Китайгородский П. Египет в борьбе за независимость. ― М., 1925.
• Подорольский Н. А. Египет и Англия. ― Одесса, 1925.
• Трояновский К. Современный Египет. ― М., 1925.
• Вейт Е. Египет. — М., 1928.
• Шами А. Египет. — М., 1931.
• Луцкий В. Б. Англия и Египет. ― М., 1947.
• Кильберг Х. И. Египет в борьбе за независимость: антиимпериалистическое национально-освободительное движение 1918—1924 гг. ― Л., 1950.
• Голдобин А. М. Египетская революция 1919 года. — Л., 1958.
• Петров К. Англо-египетский конфликт 1924. — В кн.: Арабские страны. История. ― М., 1963.
• Новейшая история арабских стран (1917—1966). — М., 1968.
• Новейшая история арабских стран Африки (1917—1987). — М., 1990.
• Кошелев В. С. Египет: от Ораби-паши до Саада Заглула, 1879—1924. — М., 1992.
• Бурьян М. С. Египет во внешней и колониальной политике Великобритании в 20-х гг. ХХ в. — М., 1994.
• Густерин П. Советско-египетские отношения в 1920—30-х годах // Вопросы истории. — 2013, № 3.