Митохондрия (юнонча: митос — ип, чондриос — донача) — эукариот ҳужайралар органоиди. Митохондрия икки қават мембрана билан ўралган; ички мембранаси кристалар (бурмалар) ҳосил қилади. Митохондрияни бир қанча шакллари мавжуд: юмалоқ ясси силиндрсимон ва ҳатто ипсимон ҳам бўлади . Улар 0,2 мкм дан 15-20 мкм гача катталикда бўлади. Ипсимон шаклларини узунлиги 15-20 мкм гача боради. Митохондриянинг ички мембрана билан ўралган бўшлиғи матрикс дейилади. Ҳужайрада Митохондрия сони бир нечтадан мингтагача етади. Митохондриянинг асосий функсияси энергия ҳосил қилишдан иборат. Митохондрия энергияси манбаи биологик оксидланиш бўлиб, унда гликолизда ҳосил бўлган пироузум кислота митохондрия матриксида СО2 ва Н2О гача парчаланади. Бу жараён мураккаб кимёвий реакси-ялардан иборат. Унинг 1-босқичида пируват парчаланади ва учкарбон кислоталар сикли амалга ошади; 2-босқичда электронлар ташилади ва АТФ синтезланади.

Ҳайвон ҳужайраси

Эукарётик ҳужайра органеллалари:
  1. Ядроча
  2. Ҳужайра ядроси
  3. Рибосома
  4. Весиcле
  5. Эндоплазматик тўр
  6. Голжи комплекси
  7. Cйтоскелетон
  8. Смоотҳ эндопласмиc ретиcулум
  9. Митохондрия
  10. Вакуолалар
  11. Cйтосол (органеллаларни о'з ичига олган суюқлик; ситоплазмани о'з ичига олади)
  12. Лизосома
  13. Cентросоме
  14. Плазматик мембрана

Митохондрия матриксида ДНК, РНК, рибосомалар ва оқсил синтезида қатнашувчи ферментлар мавжуд бўлгани туфайли ўз оқсилларининг бир қисми синтезланади. Шунинг учун Митохондрияни ярим авто-ном органоид дейилади. Митохондри-ялар симбиогенез гипотезасига биноан, аэроб бактериялардан келиб чиққан бўлиши мумкин. Митохондрия бўлиниш орқали кўпаяди[1]. Митохондрия бўлинишидан олдин ДНКси 2ҳиссага ортади.

Тарих

Эҳтимол, митохондрияни ифодаловчи ҳужайра ичидаги тузилмаларнинг биринчи кузатувлари 1857-йилда физиолог Алберт фон Колликер томонидан нашр этилган. Ричард Алтманн 1890-йилда уларни ҳужайра органеллалари сифатида яратди ва уларни „биобластлар“ деб атади. 1898 йилда Карл Бенда юнонча мóс, митос, „ип“ ва чондино, хондрион, „гранула“ сўзларидан „митохондрия“ атамасини киритди . Леонор Мичаэлис 1900 йилда Янус яшил рангидан митохондриялар учун суправитал бўёқ сифатида фойдаланиш мумкинлигини аниқлади. 1904-йилда Фридрих Мевес ўсимликларнинг оқ сув ҳужайраларида митохондрияларнинг биринчи қайд этилган кузатувини амалга оширди. , Нймпҳаэа алба, ва 1908-йилда Клавдий Регауд билан бирга улар оқсиллар ва липидларни ўз ичига олганлигини таклиф қилди. Бенжамин Ф. Кингсбурй, 1912-йилда, биринчи марта уларни ҳужайра нафас олиш билан боғлади, лекин деярли фақат морфологик кузатишлар асосида. 1913 йилда Отто Гейнрих Уорбург нафас олишни гвинея чўчқаси жигари экстрактидан олган заррачалар билан боғлаган ва уларни „грана“ деб атаган. Уорбург ва Гейнрих Отто Wиэланд ҳам шунга ўхшаш заррачалар механизмини илгари сурган эдилар, нафас олишнинг кимёвий табиати бўйича келишмовчиликлар бор эди. Фақат 1925-йилда Девид Кейлин ситохромларни кашф қилганида, нафас олиш занжири тасвирланган эди. 71-мактаб, Самарқанд

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил