Mitxat Bulatov
Митхат Сагадатдинович Булатов (1907-йил 18-апрел, Тоболск[1][2] – 2004-йил 23-июл, Тошкент) – меъмор, тадқиқотчи. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган бинокор (1970). Меъморлик доктори (1974). Ленинград муҳандислик қурилиш институтини битирган (1934). 1937-йил Тошкентга келиб, шаҳардаги кўпгина маъмурий, турар жой биноларини лойиҳалашда қатнашган. Тошкент шаҳри бош меъмори (1940—1964)[3]. Ўзбекистон меъморлар уюшмаси бошқарувининг раиси (1955—1964). 1964-йилдан Ҳамза номидаги Санъацҳунослик илмий тадқиқот институтида илмий ходим, замонавий меъморлик бўлими мудири (1967—1991). Самарқанд (1937—1938)[4], Фарғона, Қўқон, Когон, Янги Урганч (1938—1939), Тошкент (1952—1954)ни[1] реконструксия қилиш бош режаси муаллифи. СССР Қурилиш ва архитектура академиясининг мухбир аъзоси. 1992-йилдан Халқаро архитектура академиясининг фахрий аъзоси[5][2].
| Митхат Сагадатдинович Булатов | |
|---|---|
| Таваллуди |
18-апрел 1907-йил |
| Вафоти |
23-июл 2004-йил (97 ёшда) Тошкент, Ўзбекистон |
| Фуқаролиги |
|
| Таълими | Ленинград коммунал қурилиш муҳандислиги институти |
| Касби | меъмор |
| Миллати | бухоролик-татар |
| Унвони |
Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган қурувчи (1970) Меъморлик доктори (1974) Халқаро архитектура академияси фахрий аъзоси (1992) |
| Турмуш ўртоғи | Вера Андреевна Булатова (Левина) |
| Мукофотлари |
|
| Лойиҳалари | Пахтакор марказий стадиони, „Тошкент“ меҳмонхонаси |
Асосий ишлари: „Пахтакор“ стадиони (1953—1957), „Тошкент“ меҳмонхонаси (1955—1957), Самарқанддаги Навоий ва Жомий ҳайкали (1970, ҳамкорликда), Самарқанддаги Улуғбек расадхонасини қайта тиклаш лойиҳаси (1981, А. Асанов билан) ва бошқалар.
Таржимаи ҳоли


1907-йил 18-апрелда Тоболскдан беш километр узоқликда жойлашган Тоболск уезди Бухоро волостининг Паргар қишлоғида (Исенев юртлари) бухоролик татарлар оиласида туғилган. Отаси Сагадатдин Мухамет Булатов мўйна савдоси бўйича мутахассис ва қишлоқ оқсоқоли бўлган, савдогарнинг котиби бўлиб хизмат қилган, кейинчалик у „Фахрий Бухоролик Сагадатдин Муҳаммад Булатов“ савдо уйи бошқарувини „И. М. Калин ва К.“ га топширган. Онаси Муҳибжамол Авазбаки қизи Бекшенева Тоболск шаҳридаги катта бадавлат оиладан чиққан[2]. Инқилобдан кейин Булатовлар оиласи Олимбой Ацйкеевич Тушаковнинг уйида (ҳозирги Тоболскдаги 5-сонли болалар боғчасида) яшаган. Олимбой банкрот бўлганидан кейин уйни савдогар Муҳаммадсафар Ченбоев сотиб олди. Митхат Булатовнинг хотираларига кўра, унинг отаси мураббий бўлган ва бунинг учун унга катта ҳовли керак эди[6]. Тоболскдаги 1-сонли ўрта мактабни тугатган[6]. У тоболсклик рассом Пантелеймон Петрович Чукомин (1874—1938) билан бирга ўқиган[6]. Тоболск, Қозон ва Ленинградда таҳсил олган[2]. 1929—1934– йилларда Ленинграддаги Ленинград коммунал қурилиш муҳандислари институти (ЛИИКСе) архитектура факултетида ўқиган[4][1][5].
Ижодий фаолиятини 1934-йилда Москвада жамоат ва турар-жой бинолари ва шаҳарсозлик меъмори сифатида бошлаган[1]. Москвада у бўлажак рафиқаси Вера Андреевна Левина билан учрашди. Вера асли москвалик, Москва шаҳар кенгашининг режалаштириш бўлими ходими, у билан 69 йил турмуш қурган[7]. 1935-йилда турмуш қуришди[8]. Унинг ота-онаси, Рогож жамоаси вакиллари, уни „мусулмон татар“ га турмушга беришни хоҳламаган[2][8].
1937-йилда „Ўзпланпроект“ билан келишилган ҳолда Тошкентга рафиқаси билан жўнаб кетди. 1937—1938-йилларда рафиқаси билан Самарқанднинг[8], 1938—1939-йилларда Фарғона, Қўқон ва Когоннинг бош режаси устида ишлаган[4].
1940—1962-йилларда Митхат Булатов Тошкент шаҳар ижроия қўмитасининг[5] бош архитектура-режалаштириш бошқармасида (ГлавАПУ)[1][3] бош меъмор бўлиб ишлаган. Митхат Булатовнинг 1944-йилдаги лойиҳасига кўра, 1946-йилда Тошкентнинг Навоий кўчасида Чкалов заводининг турар-жой биноси қурилган. Митхат Булатов ва Леонид Караш лойиҳаси бўйича Тошкентнинг Навоий кўчасида шаҳар уй-жой бошқармаси биноси қурилган[9][10]. 1948-йилда Тошкентда Анҳор канали қирғоғида турар жой биноси қурилди, унинг муаллифлари меъморлар Митхат Булатов ва Леонид Караш[11][12][13] эди. 1951-йилда Тошкентда Ленин комсомоли номидаги Марказий маданият ва истироҳат боғи қурилган, унинг муаллифлари меъморлар Митхат Булатов ва Леонид Караш[11]. 1952—1954-йилларда Митхат Булатов Тошкентни реконструксия қилиш бош режаси муаллифи эди[5]. 1953-йилда Хадра майдонида, Тошкент сиркининг асосий кириш эшиги рўпарасида меъморлар Митхат Булатов ва Леонид Караш томонидан лойиҳалаштирилган фаввора қурилди[14]. 1954—1956-йилларда Тошкентдаги Бўзсув ариғи бўйида "Пахтакор" стадиони қурилган бўлиб, унинг муаллифи меъморлар Митхат Булатов ва Леонид Караш эди[15][3].
1944—1945-йилларда Ўзбекистон меъморлар уюшмаси ЎзССР Вазирлар Кенгаши ҳузуридаги Архитектура ишлари бошқармаси топшириғига кўра республика меҳмонхонаси лойиҳаси бўйича ёпиқ танлов ўтказди ва унда биринчи мукофот меъморлар Митхат Булатов ва Леонид Карашга берилди[16]. 1958-йилда Тошкентдаги Театр майдонида [[ЛОТТЕ Cитй Ҳотел Ташкент Палаcе|„Тошкент“ меҳмонхонаси очилди, унинг муаллифлари меъморлар Митхат Булатов ва Леонид Караш эди[15][17][18]. Митхат Булатов СССР Қурилиш ва архитектура академиясининг мухбир аъзолигига қабул қилинди. 1949-йилдан – КПСС аъзоси. 1955—1964-йилларда Ўзбекистон ССР меъморлар уюшмаси бошқаруви раиси[4].
1964—1991-йилларда ЎзССР Маданият вазирлиги Санъацҳунослик институтида ишлаган[1][5]. 1965-йилда „Сомонийлар мақбараси ва ИХ-Х асрларда Ўрта Осиёда меъморлик назарияси асослари“ мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган[19]. 1970-йилда Митхат Булатовга Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган қурувчи унвони берилди[5][1].
1970-йилда Самарқандда Навоий ва Жомий ҳайкали очилди, унинг муаллифи Митхат Булатов (ҳаммуаллифлар билан) эди[4]. Ёдгорлик дастлаб 1970-йилда Регистон майдони яқинида ўрнатилган, кейин Даҳбет ва Регистон кўчалари чорраҳасига кўчирилган. 2009-йилда ёдгорлик демонтаж қилинган[20]. 2018-йилда Самарқанд шаҳрининг Амир Темур ва Алишер Навоий кўчалари кесишмасида, Навоий номидаги марказий истироҳат боғига кираверишда қайта ўрнатилди[21].
1975-йилда Ленинграддаги СССР бадиий академиясининг И. Й. Репин номидаги рангтасвир, ҳайкалтарошлик ва архитектура институтида „ИХ-ХВ асрларда Ўрта Осиё меъморчилигида геометрик гармонизация“ мавзусида докторлик диссертациясини ҳимоя қилди[22]. 1978-йилда шу номдаги монография чоп этилди[23].
1978-йилда Ўзбекистон ССР Маданият вазирлиги Санъацҳунослик институти катта ходими Тўлқиной Қодированинг (1935—2014) Митхат Булатов ҳақида монографияси нашр этилди. Китобда меъморнинг ижодий таржимаи ҳоли, меъмор ва олимнинг ижодий услубини белгилаб берган назарий қарашлари билан таништирилди. Митхат Булатов ижодининг асосий босқичлари кўриб чиқилган, унинг дунёқараши таҳлил қилингаб, олим ва жамоат арбоби сифатидаги фаолияти кўрсатилган[24].
1978—2010-йилларда Самарқандда Митхат Булатов лойиҳаси бўйича қурилган бинода Ўзбекистон маданияти ва санъати тарихи давлат музейи жойлашган[25]. Ҳозирда бузиб ташланган музей биноси ўрнида Каримов ҳайкали ўрнатилган.
1981—1983-йилларда Самарқанддаги Улуғбек расадхонасини реконструксия қилиш лойиҳасини якунлаган[4][26][2].
„Ўзбекистон меъморчилиги“ алманахи таҳририяти аъзоси[27][28].
1991-йилда нафақага чиқди[1]. 1992-йилда Халқаро архитектура академиясининг фахрий аъзоси этиб қабул қилинган[5]. 1997—2000-йилларда Қозон шаҳридаги Кул-Шариф масжиди лойиҳаси бўйича маслаҳатчи бўлган, Татаристон Республикаси меъморлар иттифоқининг фахрий аъзолигига қабул қилинган[1][29].
2004-йил 23-июлда Тошкентда вафот этган[30].
Вера Булатованинг саъй-ҳаракатлари билан 2009-йилда меъморчилик фанлари доктори, академик М. С. Булатов таваллудининг 100 йиллигига бағишлаб „Космос ва меъморчилик“ китоби нашр этилди[31]. Китобга илгари нашр этилмаган „Тангринома. Ўрта Осиё фазоси ва меъморчилиги“ ва „Улуғбек расадхонаси“, библиографияси, меъморий асарлар рўйхати ҳамда ҳамкасблар ва талабалар хотираларидан ташкил топган[2].
Оиласи
Хотини – Вера Андреевна Булатова (Левина; 1915—2014) – археолог, шарқшунос, тарих фанлари номзоди[32], Ўрта Осиё тарихи ва археологиясига оид кўплаб илмий китоблар ва нашрлар муаллифи[5][7].
Олган мукофотлари
Митхат Булатов қуйидаги мукофотларга сазовор бўлган[1]:
- „Ҳурмат Белгиси“ ордени (1945)
- „1941-1945 йиллардаги Улуғ Ватан урушидаги жасоратли меҳнати учун“ медали (1946)
- Мустақиллик ордени (1992)
Хотираси
Қозоннинг Волга бўйи туманида Митхат Булатов номи билан аталган кўча бор[1][2].
Асарлари
- Сомонийлар мақбараси – Ўрта Осиё меъморчилиги дурдонаси / М. С. Булатов; Ўзбекистон тарих ва маданият ёдгорликларини муҳофаза қилиш жамияти. – Тошкент: Адабиёт нашриёти. ва санъат, 1976. – 127 бет.
- ИХ—ХВ асрларда Ўрта Осиё меъморчилигида геометрик уйғунлашув. : (Тарихий – назарий тадқиқотлар) / М. С. Булатов; [Кириш. мақоласи Л. И. Ремпел]. – М.: Наука, 1978. – 380 бет.
- Космос ва меъморчилик: [архитектура фанлари доктори, академик Булатов М. С. таваллудининг 100 йиллигига] / М. С. Булатов; ЎзФА, Санъацҳунослик институти, Митхат Булатов номидаги хайрия жамғармаси. – М.; Тошкент: Медиа-Осиё, 2009. – ИСБН 978-5-91-660005-6.
- Тошкент шаҳрини режалаштириш ва ривожлантиришнинг прогрессив ечимларининг хусусиятлари ва тамойиллари / СССР Қурилиш ва архитектура академиясининг мухбир аъзоси М. С. Булатов. – М., 1960. – 33 бет. – (СССР Қурилиш ва архитектура академиясининг шаҳарсозлик масалалари бўйича ВИ сессияси материаллари / СССР қурилиш ва архитектура академияси).
- Тошкент шаҳрини ривожлантиришнинг бош режаси. – [Тошкент], 1967. – 35 бет – (Ўзбекистон Компартияси Тошкент шаҳар қўмитаси пленумига). (ҳаммуаллиф)
Манбалар
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 „Булатов Мидхат Сагадатдинович“. www.кзнпортал.ру (2011-йил 25-август). 2019-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-июн.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Джаннат Сергей Маркус. Наследие Булатова — призыв в Будущее // «Татарский мир» : федеральная просветительская газета. — Андоза:М., 2016. — № 8 (6391). — С. 7. Архивировано 9 сентябр 2016 года.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Муратханов, Вадим. Из цикла «География памяти» // Дружба народов. — 2008. — № 10. Архивировано 8 июн 2019 года.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 „Булатов Митхат Сагадатдинович“, Популярная художественная энциклопедия : Архитектура. Живопись. Скульптура. Графика. Декоративное искусство : [в 2 т.]. Кн. 1: А-М. М.: Советская энциклопедия, 1986.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Регина Лебедева. „Выдающиеся земляки: Митхат Сагадатдинович Булатов“. Тобольск-Информ (2012-йил 15-декабр). 2019-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-июн.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Махмутова З. К. „След в истории и культуре сибирских татар“. wорлдофтеачер.cом (2014-йил 4-апрел). 2019-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 9-июн.
- ↑ 7,0 7,1 Арапов, Алексей. „Булатова (Левина) Вера Андреевна“. Письма о Ташкенте (2014-йил 12-декабр). 2019-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-июн.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 „Ютакинские страницы“, 2004-2006: Центральная Азия в прошлом и настоящем, Культурные ценности. Международный ежегодник. СПб.: Филологический факультет СПбУ, 2008 — 158—165-бет.
- ↑ „Улица Навои. Архитекторы М.Булатов и Л.Караш“. Письма о Ташкенте (2012-йил 1-январ). 2019-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-июн.
- ↑ Воронина В. Л.. Народные традиции архитектуры Узбекистана. М.: Гос. изд-во архитектуры и градостроительства, 1951 — 138-бет.
- ↑ 11,0 11,1 Андоза:БСЭ3
- ↑ „Архитектура жилых и массовых общественных зданий (часть 1). 1941—1954“, Всеобщая история архитектуры : В 12 т., [2-е изд., испр. и доп.], М.: Стройиздат, 1975.
- ↑ Курбатов В. В.. Советская архитектура : Кн. для учителя. М.: Просвещение, 1988. ИСБН 5-09-000260-6. (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-06-08 санасида архивланган)
- ↑ Задорожный, Слава. „Фонтаны Ташкента“ (деадлинк). Письма о Ташкенте (2014-йил 16-июн). 2019-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-июн.
- ↑ 15,0 15,1 „Градостроительство. 1955—1970“, Всеобщая история архитектуры : В 12 т., [2-е изд., испр. и доп.], М.: Стройиздат, 1975.
- ↑ Қодирова Тўлқиной Фозилжоновна. Современная архитектура Узбекистана. Ташкент: Изд-во лит. и искусства им. Г. Гуляма, 1974 — 149-бет.
- ↑ Джангиров М. „От караван-сараев древности до престижного отеля современности: гостинице «Ташкент» - 60 лет“. Новости Узбекистана. Медиа Бизнес (2018-йил 7-октябр). 2019-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-июн.
- ↑ История искусства народов СССР : В 9 т.. М.: Изобраз. искусство, 1977.
- ↑ Булатов, Митхат Сагадатдинович. Мавзолей Саманидов и основы теории зодчества Средней Азии ИХ—Х вв. : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата архитектуры. Ташкент: Наука, 1965.
- ↑ „В Самарканде к 5 марта установят памятник Алишеру Навои и Абдурахману Джами“. Спутник (2018-йил 18-феврал). 2019-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 9-июн.
- ↑ „Самарқанд шаҳрида Алишер Навоий ва Абдураҳмон Жомий ҳайкали очилди - фотожамланма“. Кун.уз. Кун.уз (2018-йил 9-март). Қаралди: 4-ноябр 2023-йил.
- ↑ Булатов, Митхат Сагадатдинович. Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии ИХ-ХВ вв : диссертация … доктора архитектуры : 18.00.01, Л., 1974.
- ↑ Булатов, Митхат Сагадатдинович. Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии ИХ-ХВ вв. : (Ист.- теорет. исслед.). М.: Наука, 1978.
- ↑ Қодирова Тўлқиной Фозилжоновна. Жить, чтобы созидать : [О М.С. Булатове], Зодчие Узбекистана. Ташкент: Изд-во лит. и искусства, 1978.
- ↑ Г. И. Бабаджанова, А. П. Колбинцев, Л. Ю. Маньковская. По древним городам Узбекистана : Ташкент, Самарканд, Шахрисабз, Бухара, Хива, Сто путей - сто дорог. М.: Профиздат, 1988 — 133-бет. ИСБН 5-255-00008-6.
- ↑ Булатов М. С. Обсерватория Улугбека в Самарканде // Историко-астрономические исследования. — Андоза:М., 1986. — Вып. ХВИИИ. — С. 199.
- ↑ Архитектура Узбекистана : Альманах. Ташкент: Изд-во лит. и искусства, 1985.
- ↑ Архитектура Узбекистана : Альманах. Ташкент: Изд-во лит. и искусства, 1989. ИСБН 5-635-00612-4.
- ↑ „Сегодня исполняется 100 лет со дня рождения доктора архитектуры Митхата Булатова“. Татар-Информ (2007-йил 18-апрел). 2019-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-июн.
- ↑ „Булатов Мидхат Сагадатдинович“ (русча). татариcа.орг. Татаристон энсиклопедияси. Қаралди: 2026-йил 2-май.
- ↑ Булатов М. С.. Космос и архитектура : [к 100-летию со дня рождения доктора архитектуры, академика Булатова М.С.]. М.; Ташкент: Сми-Азия, 2009. ИСБН 978-5-91-660005-6.
- ↑ Древняя Кува. Ташкент: Фан, 1972.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии ИХ—ХВ вв., М., 1978.
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
- 18-aprelda tugʻilganlar
- 1907-yilda tugʻilganlar
- Tobolsk guberniyasida tugʻilganlar
- 2004-yilda vafot etganlar
- 23-iyulda vafot etganlar
- Toshkentda vafot etganlar
- Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
- „1941-1945 yillar Ulugʻ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali bilan taqdirlanganlar
- Mustaqillik ordeni sohiblari
- Sovet meʼmorlari
- Toshkent meʼmorlari
- Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan quruvchilar