Ziyosfera

Mixail Devyataev

Михаил Петрович Девятаэв (русча: Михаил Петрович Девятаев  ; Мокша / Эрзя : Михаил Петрович Девятаэв; 1917-йил 8-июл - 2002-йил 24-ноябр) Совет қирувчи учувчиси, Болтиқ денгизидаги Уседом оролидаги фашистлар концлагеридан ақл бовар қилмайдиган тарзда қочиб кетгани билан танилган инсон.

Эрта ҳаёт ва ҳарбий мартаба

1917-йилда Торбеевода туғилган Михаил мордовиялик деҳқон оиласида туғилган 13-фарзанд эди. 1938-йилда дарё навигацияси мактабини тамомлаган ва Волгада кичик кема капитани бўлиб ишлаган. Ўша йили у Қизил Армия сафига чақирилиб, Чкалов номидаги учиш мактабида таълим ола бошлади ва уни 1940-йилда тамомлади[1]

Девятаев Иккинчи Жаҳон урушининг дастлабки иштирокчиси бўлиб, Германия Совет Иттифоқига ҳужум қилганидан 2 кун ўтгач, 1941-йил 24-июнда биринчи марта Жу 87 самолётини йўқ қилди. Тез орада у Қизил Байроқ ордени билан тақдирланди. 23-сентабр куни у оғир яраланган (чап оёғи). Касалхонада узоқ вақт ётгандан сўнг у По-2 бўлимига, сўнгра тиббий авиацияга тайинланди. 1944-йилнинг май ойида машҳур совет аскари Александр Покришкин билан учрашувидан сўнг у қирувчи учувчи сифатида ўз вазифаларини давом эттирди. 104-гвардия қирувчи авиация полкига қарашли эшелон командири, катта лейтенант Девятаев душманнинг 9та самолётини йўқ қилди.

Қўлга олиниши ва қамоқ

1944-йил 13-июл санасида Девятаэв Лвов яқинида немислар назорати остидаги ҳудудда уриб туширилди ва Лодз концлагерида сақланаётган ҳарбий асирга айланди. У 13-августда қочишга уринди, лекин қўлга олинди ва Заксенхаузен концлагерига ўтказилди. Тез орада у ўзининг аҳволи хавфли эканлигини тушунди, чунки совет учувчиси сифатида у ҳаддан ташқари шафқацизликни кутиши мумкин эди; шунинг учун у Никитенко исмли ўлган совет пиёда аскари билан шахсини алмашишга муваффақ бўлган.

Кейинчалик Девятаэв Уседомдаги лагерга, Пеэнемüнде оролидаги немис ракета дастурида ишлайдиган мажбурий меҳнат экипажининг бир қисми сифатида кўчирилди. Сақланган лагер ёзувларида у маҳбус 11024 Деwжатажеw, Михаил сифатида тўғри кўринади. Аянчли шароитларида маҳбуслар учиш-қўниш йўлакларини та’мирлашга ва портламаган бомбаларни қўлда тозалашга мажбур бўлдилар. Ёвуз қўриқчилар ва итлар билан хавфсизлик қат'ий та'минланган ва қочиш имконияти деярли йўқ эди. Шундай бўлса-да, 1945-йилнинг февралига келиб Девятаев, қанчалик узоқ бўлса ҳам, қамоқхонадаги ўлимдан кўра қочиш имконияти афзалроқ деган хулосага келди.

Қочиш

Девятаев яна 3та маҳбусни (Соколов, Кривоногов ва Немченко) уларни озодликка чиқишни ишонтиришга муваффақ бўлди. Улар кечки овқат вақтида, қўриқчиларнинг кўпчилиги овқат хонасида бўлган пайтда қочишга қарор қилишди. Соколов ва Немченко бошқа маҳбуслар билан эркин мулоқот қилиш ва ўз режаларини мувофиқлаштириш учун чет тилларини билмагани учун фақат совет фуқароларидан иборат ишчи гуруҳини яратишга муваффақ бўлди.

1945-йил 8-февралда тушлик вақтида 10та совет асирлари, жумладан Девятаев учиш-қўниш йўлагида ишлаётганида, ишчи тўдадан бири Иван Кривоногов ломни олиб, қўриқчини ўлдирди. Яна бир маҳбус Питер Кутергин тезда қоровул кийимини ечиб, кийиб олди. "Қўриқчи" бошчилигидаги ишчи гуруҳ лагер комендантининг Ҳе 111 Ҳ22 бомбардимончи самолётини ҳеч кимга бефарқ қолдириб, оролдан учиб кетишга муваффақ бўлди. Девятаев самолётни бошқарган эди.

Немислар бомбардимончини ушлаб қолишга уриниб кўришди. Самолёт Совет ҳаво ҳужумига қарши мудофаа томонидан шикастланган, аммо Совет назоратидаги ҳудудга қўнишга муваффақ бўлган. Қочганлар немис ракета дастури ҳақида, айниқса В-1 ва В-2 ҳақида муҳим ма'лумотларни тақдим этдилар.

НКВД Девятаевнинг ҳикоясига ишонмади ва немислар билан ҳамкорлик қилмасдан, маҳбуслар самолётни эгаллаб олишлари мумкин эмаслигини та'кидлади. 1945-йил март ойининг охирида касалхонада қисқа вақт ўтгач, қочиб кетганларнинг етти нафари жазони ўташ учун ҳарбий қисмга юборилди; Қочганларнинг беш нафари кейинги ойларда жанговар ҳаракатлар чоғида ҳалок бўлди, уч нафар офицер Девятаев, жумладан, узоқ давом этган тергов давомида қамоқда ўтирди[2].

Урушдан кейинги йиллар

Девятаев 1945-йилнинг ноябр ойида армиядан бўшатилган. Аммо, унинг таснифи "жиноятчи" бўлиб қолди ва шунинг учун у узоқ вақт иш топа олмади. Охир-оқибат, Девятаев Қозонда қўл ишчиси бўлиб иш топди. Совет ҳукумати Девятаевни фақат 1957-йилда, Совет космик дастури раҳбари Сергей Королёв шахсан ўз ишини тақдим этганидан сўнг, Девятаев ва бошқа қочиб кетганлар томонидан тақдим этилган ма'лумотлар Совет космик дастури учун жуда муҳим эканлигини та'кидлаганидан сўнг, Девятаевни тозалади. У Қозон дарёси портига дарё станциясида навбатчи бўлиб ишга кирди, кейин капитан-механик сифатида ишлади. 1949-йилдан “Огонёк” узун катер капитанининг ёрдамчиси бўлиб ишлаган; 1952-йилдан "Огонёк" узун катерининг капитани, 1955-йилдан эса моторли кема капитани лавозимига ўтказилди.

1957-йил 15-август куни Девятаев Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвонига сазовор бўлди ва кўплаб китоблар ва газета мақолалари мавзусига айланди. У Қозонда яшашни давом эттирди. 1950-йилларнинг охирларида Девятаевга дунёдаги биринчи йўловчи гидрофоил кемаларидан бири бўлган " Ракета " ни синовдан ўтказиш топширилди; кўп йиллар давомида у дарё кемаларининг капитани бўлиб ишлаган ва "Метеор" гидрофоил кемасининг биринчи капитани бўлган.

1959-йилда Совет Иттифоқи Коммунистик партияси (КПСС) а'зоси бўлди. 1972-йилда у ўзининг хотираларини нашр этди.

Мукофотлари

Девятаэв Германиянинг Волгаст ва Зинновиц шаҳарлари қатори Мордовия Республикаси ва Россия Федерациясининг Қозон шаҳрининг фахрий фуқароси бўлди.

Вафоти ва мерос

У 2002-йилда Қозонда 85 ёшида вафот этди ва Қозондаги Арскоэ қабристонига Иккинчи Жаҳон уруши ёдгорлиги ёнидаги дафн этилган. Девятаевнинг туғилган жойи Торбеевода (1975-йил 8-майда очилган) музей ва Уседом ва Қозонда ёдгорликлар мавжуд.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Мелников. „Девятаев Михаил Петрович“ (ру). www.wарҳероэс.ру. Қаралди: 2019-йил 10-октябр.
  2. ↑ Девятаев 1972.

Библиография

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mixail_Devyataev" dan olindi