Mixail Lomonosov
Бу мақолада ички ҳаволалар жуда кам. |

Михаил Василевич Ломоносов (1711.8(19)11, Архангелск — 1765. 4(15)4, Петербург) — рус табиацҳунос олими, рус адабий тилининг асосчиси, шоир, рассом, тарихчи. Москвада, Киевда (1734), сўнгра Петербург академия унтида ўқиган (1735). 1736-йилдан Германиянинг Мербург ва Фрайбург университетларида кимё ва металлургия фанларидан таълим олган. Петербург Фанлар академиясининг биринчи академик (1745). 1748-йилда Россия Фанлар академияси қошида 1-кимёвий лабаротоясига асос солган. 1755-йилда Л. нингташаббуси билан Москва университети ташкил этилган (кейинчалик унга Ломоносов номи берилган). Моддаларнинг атом-молекуляр тузилиши ҳақидаги тушунчаларни ривожлантирган, кимёвий реаксияларда массанинг сақланиш қонунинс топган (1756), корпускуляр (атом-молекуляр) таълимоти асосларини таклиф этган (1741 — 50). Венера сайёрасида атмосфера мавжудлигини аниклаган (1761). Фалсафий ва гражданлик руҳидаги рус одасининг ижодкори. Достонлар, шеърий номалар, трагедиялар ва ҳажвий асарлар, фундаментал филологик тадқиқотлар ҳамда рус тилининг илмий грамматикаси муаллифи. Ранглар ҳақидаги назарияни олға сурган. Бир қанча оптик асбоблар ясаган. Мозаика санъатини ривожлантирган, смалталар ишлаб чиқаришга катта ҳисса қўшган, шогирдлари билан бирга кошинкор нақшларнинг янги турларини таклиф этган. Швеция Фанлар академияси (1760), Болоня Фанлар академияси (1764) фахрий аъзоси[1].
Таълим
1730-йилда 19 ёшли Ломоносов „фанларни ўрганиш“га қарор қилиб, Москвага қадар пиёда юрди. Келганидан кўп ўтмай, у ўзини холмоғорий зодагоннинг ўғлиман деб ёлғон даъво қилиб, Славян Грек Лотин академиясига ўқишга қабул қилинди. 1734-йилда ўша дастлабки ёлғон, шунингдек, унинг руҳонийнинг ўғли эканлиги ҳақидаги яна бир ёлғон уни академиядан ҳайдаб юборишига сал қолди, аммо тергов оғир оқибатларсиз тугади.
Ломоносов кунига уч тийин эвазига кун кечирар, фақат қора нон ва квас истеъмол қилар эди, лекин у илмий жиҳатдан тез ривожланди. Тахминларга кўра, 1735-йилда уч йил Москвада ўқиганидан сўнг у Киэвга қисқа муддатга Киэв-Могила академиясига ўқишга юборилган. У ерда олаётган таълимдан тезда норози бўлиб, Москвага қайтиб келди. Беш йил ичида Ломоносов ўн икки йиллик ўқув курсини тамомлади ва 1736-йилда 12 та энг яхши битирувчилар орасида Санкт-Петербург академиясида стипендия билан тақдирланди. У ўқишга кирди ва чет элда Германияда, аввалига Марбург университетида, кейин эса Фрайбергда ўқиш учун тўрт йиллик грант билан тақдирланди.
Четда Таълим
ХВИИИ аср ўрталарида немис маърифатининг кўзга кўринган арбоби бўлган файласуф Кристиан Волф бўлгани сабабли Марбург университети Европанинг энг муҳим университетларидан бири бўлган. Ломоносов 1736-йилнинг ноябридан 1739-йилнинг июлигача Марбургда бўлганида Волфнинг шогирдларидан бири бўлди. Фалсафий жиҳатдан ҳам, фан маъмури сифатида ҳам бу алоқа Ломоносов ҳаётидаги энг таъсирли бўлар эди. 1739–1740-йилларда Геттинген университетида минералогия ва фалсафани ўрганган; у ерда немис адабиётини ўрганишни кучайтирди.
Ломоносов немис тилини тезда ўзлаштирди ва фалсафадан ташқари кимёни ҳам жиддий ўрганди, ХВИИ аср ирланд диншуноси ва табиат файласуфи Роберт Бойлнинг асарларини кашф этди, ҳатто шеър ёзишни ҳам бошлади. У немис адабиётига ҳам қизиқиш уйғотди. Айтишларича, у Гюнтерни айниқса қадрлаган. Унинг 1739-йилда ёзилган „Хотиннинг турклардан олиниши ҳақида“ достони Санкт-Петербургда катта қизиқиш уйғотди. Волфга бўлган саждасидан фарқли ўлароқ, Ломоносов Хенкел билан Фрайбергда икки ватандоши ўқиётган курслари, шунингдек, Хенкелга кўп қарзлардан кейин русларга кўрсатишни буюрган жуда чекланган молиявий ёрдам ҳақида қаттиқ баҳслашди. улар Марбургда тўпланган эди. Натижада Ломоносов Фрайбергни рухсациз тарк этди ва Германия ва Голландия бўйлаб анча вақт кезиб юрди ва Россия элчиларидан Санкт-Петербург академиясига қайтиш учун рухсат олишга уриниб кўрди.
Россия қайтиш
Ломоносов 4 июл 8 ой чет элда бўлганидан кейин 1741-йил июн ойида Россияга қайтиб келди. Бир йил ўтгач, у Россия Фанлар академиясининг физика бўлимига ад’юнкт этиб тайинланди. 1743-йил май ойида Ломоносов академияга алоқадор турли одамларни ҳақорат қилгани учун айбланиб, ҳибсга олинди ва саккиз ой давомида уй қамоғида сақланган. У 1744-йилнинг январида барча иштирокчилардан кечирим сўраганидан сўнг озод қилинди ва авф этилди.
Ломоносов 1745-йилда академиянинг ҳақиқий аъзоси этиб, кимё профессори унвонини олди. У академиянинг биринчи кимё лабораториясини ташкил қилди. Россиянинг таълим тизимини яхшилашга интилган Ломоносов 1755-йилда ўзининг ҳомийси граф Иван Шуваловга қўшилиб, Москва университетини ташкил қилади.
1760-йилда у Швеция Қироллик Фанлар академиясининг хорижий аъзоси этиб сайланди. 1764-йилда Болония институти Фанлар академиясининг хорижий аъзоси этиб сайланди. 1764-йилда Ломоносов Россия империясининг мартабалар жадвалида В даражали давлат маслаҳатчиси лавозимига тайинланди. У 1765-йил 4 апрелда Санкт-Петербургда вафот этди. У кенг ва муносиб равишда „Россия фанининг отаси“ деб эътироф этилган, гарчи унинг кўплаб илмий ютуқлари вафотидан кейин узоқ вақт давомида Россиядан ташқарида нисбатан номаълум бўлган ва фақат ХИХ аср охири ва айниқса, ХХ асрларда муносиб баҳоланган.
Фан ва ихтиролар
Физика
1756-йилда Ломоносов Роберт Бойлнинг 1673-йилдаги тажрибасини такрорлашга ҳаракат қилди. У умумий қабул қилинган флогистон назарияси нотўғри деган хулосага келди. Антуан Лавуазенинг кашфиётларини кутар экан, у ўз кундалигида шундай деб ёзган эди: "Бугун мен соф иссиқлик таъсирида металларнинг массаси ортиб боришини аниқлаш учун герметик шиша идишларда тажриба ўтказдим. Тажрибалар — бунинг рекордини мен қўшаман. 13 саҳифа — машҳур Роберт Бойлнинг алданганлигини кўрсатди, чунки ташқаридан ҳаво кирмаса, куйган металл массаси бир хил бўлиб қолади.
Бу кимёвий реакцияда масса сақланиш қонуни бўлиб, бугунги кунда „кимёвий реакцияда реактивларнинг массаси маҳсулотларнинг массасига тенг“ деб номланади. Ломоносов Лавуазе билан биргаликда масса сақланиш қонунини кашф этган шахс сифатида қаралади.
Унинг таъкидлашича, барча материя корпускулалар — элементларнинг „тўплами“ бўлган молекулалар — атомлардан иборат. Олим ўзининг „Математик кимё элементлари“ (1741, тугалланмаган) диссертациясида қуйидаги таърифни беради: „Элемент жисмнинг бошқа кичикроқ ва ҳар хил жисмлардан иборат бўлмаган қисмидир… корпускула — бу жисмларнинг йиғиндисидир. бир кичик масса ҳосил қилувчи элементлар.“ Кейинги тадқиқотида (1748) у „элемент“ ўрнига „атом“ атамасини, „корпускула“ ўрнига „заррача“ (заррача) ёки „молекула“ атамасини ишлатади.
У иссиқликни ҳаракатнинг бир шакли деб ҳисоблади, ёруғликнинг тўлқин назариясини таклиф қилди, газларнинг кинетик назариясини шакллантиришга ҳисса қўшди ва материянинг сақланиш ғоясини қуйидаги сўзлар билан таъкидлади: „Табиатдаги барча ўзгаришлар шундайки, шунинг учун у Бир об’эктдан олинган нарса бошқасига қўшилиб кетади. Демак, агар бир жойда материя миқдори камайса, бошқа жойда кўпаяди. Бу универсал табиат қонуни ҳаракат қонунларини ҳам ўз ичига олади, чунки ўз кучи билан бошқаларни ҳаракатга келтирувчи жисм, аслида бошқа об’эктга кучини йўқотади“ (биринчи марта 1748-йил 5 июлда Леонҳард Эйлерга йўллаган мактубида ифодаланган, Ломоносовнинг „Жисмларнинг қаттиқлиги ва суюқлиги тўғрисида мулоҳаза юритиш“ диссертациясида ўзгартирилган ва нашр этилган, 1760).
Астрономия
Ломоносов 1761-йилда Санкт-Петербургдаги уйи ёнидаги кичик расадхонада Венера транзитини кузатиш чоғида биринчи бўлиб Венера атмосферасини кашф этган ва баҳолаган.
2012-йил 5 ва 6 июн кунлари бир гуруҳ астрономлар Ломоносов томонидан Венера атмосферасини антиқа рефрактерлар ёрдамида Венера транзити вақтида кашф этган экспериментал реконструксияни амалга оширдилар. Улар Ломоносов телескопи, агар Ломоносов 1761-йилги мақоласида таърифлаганидек, тегишли экспериментал усуллардан фойдаланилган бўлса, Қуёш дискидан кириш ёки чиқиш вақтида Венера атрофидаги ёруғлик ёйини аниқлаш вазифасига тўлиқ мос келади, деган хулосага келишди.
1762-йилда Ломоносов Россия Фанлар академияси форумига акс эттирувчи телескопнинг такомиллаштирилган дизайнини тақдим этди. Унинг телескопининг асосий ойнаси телескоп ўқига тўрт градуслик бурчак остида созланган. Бу тасвирни телескоп трубасининг ён томонига қаратди, бу ерда кузатувчи тасвирни блокировка қилмасдан кўзойнак билан кўриши мумкин эди. Бироқ, бу ихтиро 1827-йилгача нашр этилмаган, шунинг учун бу турдаги телескоп Уилям Герсчел томонидан яратилган шунга ўхшаш Ҳерсчели телескопи билан боғланган.
Кимё ва Геология
1759-йилда Ломоносов ўзининг ҳамкори академик Жозеф Адам Браун билан симобнинг музлашини қайд этган ва у билан дастлабки тажрибаларни ўтказган биринчи одам бўлди. Табиат мунтазам ва узлуксиз эволюцияга дучор бўлишига ишониб, у тупроқ, торф, кўмир, нефт ва амбернинг органик келиб чиқишини кўрсатди. 1745-йилда у 3000 дан ортиқ минераллар каталогини нашр этди ва 1760-йилда айсбергларнинг шаклланишини тушунтирди.
1763-йилда у „Ер қатламлари ҳақида“ — ўзининг энг муҳим геологик асарини нашр этди. Бу иш уни анъанавий равишда замонавий геология асосчиси сифатида қабул қилинган Жеймс Хаттондан олдинроқ қўяди. Ломоносов ўз тушунчаларини Ердаги жараёнларнинг вақт бўйича бирлиги ва сайёранинг ўтмишини ҳозирги пайтдан бошлаб тушунтириш зарурлигига асослади.
География
Ломоносовнинг айсберг шаклланишини кузатиши унинг географиядаги кашшоф ишига олиб келди. Ломоносов қитъаларнинг силжиши назариясига яқинлашди, Антарктиданинг мавжудлигини назарий жиҳатдан башорат қилди (у Жанубий океаннинг айсберглари фақат муз билан қопланган қуруқликда пайдо бўлиши мумкинлигини таъкидлади) ва денгиз асбобларини ихтиро қилди. йўналишлар ва масофаларни ёзиш ва ҳисоблаш осонроқ. 1764-йилда у (адмирал Василий Чичагов бошчилигида) Сибирнинг шимолий қирғоқлари бўйлаб сузиб ўтиб, Атлантика ва Тинч океанлари орасидаги Шимоли-шарқий йўлни топиш учун экспедиция ташкил қилди.
Муҳандислик
Коаксиял ротор ғояси Михаил Ломоносовдан келиб чиққан. 1754-йил июл ойида у коаксиял роторли кичик вертолёт моделини ишлаб чиқди ва уни Россия Фанлар академиясига намойиш этди.
Мозаика
Ломоносов қадимий мозаика санъатини қайта тиклашдан ғурурланарди. 1754-йилда Леонҳард Эйлерга ёзган мактубида у минераллар кимёсининг уларнинг рангига таъсири бўйича уч йиллик тажрибалари унинг мозаика санъати билан чуқур шуғулланишига олиб келганлигини ёзган. 1763-йилда у Италиядан ташқарида биринчи витрай мозаикаларини ишлаб чиқарадиган шиша заводини қурди. Ломоносовга тегишли қирқта мозаика мавжуд бўлиб, улардан фақат йигирма тўрттаси ҳозирги кунгача сақланиб қолган. Энг яхшилари орасида Буюк Пётр портрети ва Полтава жанги 4,8х6,4 метр (16 фут × 21 фут)
Грамматик, шоир, тарихчи
1755-йилда Ломоносов эски черков славян тилини халқ тили билан бирлаштириб, рус адабий тилини ислоҳ қилган грамматика ёзди. Ўзининг адабий назарияларини ривожлантириш учун у 20 дан ортиқ тантанали маросимларни, хусусан, „Худонинг улуғворлиги ҳақида кечки медитация“ ни ёзди. У ўзининг кейинги шеърларида ўзига хос назарияни қўллаган — нозик мавзулар Э, И, Й ва У олдинги унли товушларини ўз ичига олган сўзларга муҳтож эди, қўрқувни келтириб чиқарадиган нарсалар эса („ғазаб“, „ҳасад“, „оғриқ“ ва „қайғу“ каби)) орқа унли товушлари О, У ва Й бўлган сўзлар керак эди. Бу ҳозир товуш рамзийлиги деб аталадиган нарсанинг бир версияси эди.
1760-йилда Ломоносов „Россия тарихи“ни нашр этди. Қолаверса, у Буюк Пётр ҳақида Аэнеиддан илҳомланган буюк достон ёзишга ҳаракат қилган, бироқ уни охирига етказмай вафот этган.
Манбалар
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
- 1711-yilda tugʻilganlar
- 1765-yilda vafot etganlar
- 19-noyabrda tugʻilganlar
- 15-aprelda vafot etganlar
- Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
- Rossiya imperiyasida tugʻilganlar
- Rossiya imperiyasi shoirlari
- Rossiya imperiyasi kishilari
- Rossiya imperiyasi tarixchilari
- Rossiya imperiyasi yozuvchilari
- Rossiya imperiyasi rassomlari