Mixayl Protodyakonov
Михайл Михайлович Протодяконов (1874-йил 4-октабр, Оренбург, Россия империяси — 1930-йил 5-апрел, Тошкент, Ўзбекистон ССР) — рус ва совет коншунос олими, профессор, Ўрта Осиё университети (ЎОДУ) асосчиларидан бири.
Оренбург касб-ҳунар мактаби директори оиласида туғилган. Дастлаб Екатеринбургда, кейин Уфада гимназияда таҳсил олган. 1893-йилда Санкт-Петербург университетининг физика-математика факултетининг математика бўлимига ўқишга кирган, лекин иккинчи курсдан Санкт-Петербург кончилик институтига ўқишга кирган ва уни 1899-йилда тугатган.
1899-йилда институтни тугатгандан сўнг, М.М.Протодяконов социал-демократик тарғиботда қатнашгани ва „Ишчилар синфини озод қилиш учун кураш иттифоқи“ иши бўйича тергов олиб боргани учун ҳибсга олинган. 1899-йил охирида ҳибсдан озод қилинган, аммо 1904-йилгача полиция назорати остида қолган, бу унинг давлат хизматига кириши ёки илмий иш билан шуғулланиши имкониятини истисно қилган. 1904-йилгача Шимолий Кавказдаги Терск кон жамиятининг Садонский кумуш-қўрғошин конининг бошлиғи бўлиб ишлаган, у ерда конларнинг ишлашига раҳбарлик қилган ва гидротехник иншоотлар қурилишига раҳбарлик қилган.
1904-йилда „Шимолий Кавказнинг марказий қисмидаги тоғли дарёлар ва уларнинг энергиясидан фойдаланишнинг ба’зи хусусиятлари“ тўғрисида унинг биринчи жиддий илмий мақоласи „Кон журнали“ да нашр этилган.
1904-йилда М.М.Протодяконов профессор А.М.Терпигоревга Екатеринослав олий кончилик мактабининг кончилик сан’ати кафедраси ассистенти лавозимига тайинланган ва бир йилдан сўнг у чет элга илмий саёҳатга жўнаган. 1908-йилда М.М.Протодяконов Санкт-Петербург кончилик институтида „Тоғ жинсларининг кон та’минотиги босими“ мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган, шундан сўнг у штатдан ташқари лавозимга сайланган, кейин эса 1908-йилдан Екатеринослав олий кончилик мактабида оддий профессор бўлган.
1914-йилда умуртқа поғонаси сил касаллиги ва оёқларнинг ярим фалажлиги туфайли фаолиятини бутунлай тўхтатиб, дастлаб Қримда, сўнгра Ўрта Осиёда Тошкентда даволанади. 1918-йилда педагогик ва илмий фаолиятга қайтган, Ўрта Осиё университетида ўқитувчилик қилган, унинг ташкилотчиларидан бири бўлган, Ўрта Осиёда тоғ-кон ишларининг ташкилотчиси бўлган ва тош босими, кон та’миноти, вентиляция, тоғ-кон ишларини ме’ёрига солиш бўйича бир қатор капитал асарлар нашр этган.
1918-йилдан 1923-йилгача бўлимни бошқарган ва Олий хўжалик кенгаши маслаҳатчиси бўлган, 1926-йилдан Геология қўмитасининг Ўрта Осиё бўлимида ишлаган, Ўрта Осиё Давлат режалаштириш қўмитаси Президиумининг а’зоси ва „Средазугол“ трестининг маслаҳатчиси бўлган. 1928-йилда М.М.Протодяконов СССР кончилар иттифоқи муҳандислик-техника сексиясининг Ўрта Осиё бюроси раиси этиб сайланган. Шу билан бирга, 1925-йилдан бошлаб у Москва кончилик академиясида дарс берган.
Михаил Михайлович Протодяконов рафиқаси Зоя Николаевна Холмская, қизи Злата ва ўғли Миша билан.
1930-йилда Тошкентда вафот этган ва шаҳардаги Боткин қабристонига дафн этилган.
Оиласи
Ўғли Михаил Михайлович Протодяконов (Кичик Протодяконов) ҳам таниқли совет олими, фан доктори, профессор, Москвадаги илмий-тадқиқот институти директорининг ўринбосари бўлган.
Қизи, Злата Михайловна Протодяконова — геология-минералогия фанлари доктори, узоқ йиллар Тошкент политехника институти геология факултетида дарс берган, ушбу институтнинг минералогия кафедраси мудири бўлган.
Илмий ишлари
1908-1914-йилларда М.М.Протодяконов „Донецк ҳавзасининг тавсифи“ кўп жилдли капитал асарини яратишда иштирок этган, унда қуйидаги бўлимларни ёзган: „Шахталар ва кесишмаларнинг чўкиши“ ва „Шахталар ва кесишмаларнинг ўрнатилиши“.
1906-йилдан бошлаб „Екатеринослав Техник Жамиятининг эслатмалари“, „Екатеринослав Олий кончилик мактабининг хабарномаси“, „Горнозаводск варақаси“ ва „Тоғ-кон журнали“ каби ихтисослаштирилган илмий нашрларда шахта қопламаси ва тош босимини ҳисоблаш бўйича бир қатор ишларни нашр этган ва бу орқали у кончи олим сифатида шуҳрат қозонган. Янги услубий усулларнинг биринчи асосланиши унинг „Математикани кончилик сан’атига тадбиқ этишнинг ба’зи уринишлари ҳақида“ асарида берилган. Шунингдек, бу ғоялар унинг 1909-йилда „Тоғ-кон журнали“да худди шу ном остида чоп этилган диссертациясида ўз ифодасини топган. Тош босимининг ўзига хос назариясини илгари сурган ва биринчи марта тоғ жинслари босимини ҳисоблаш формуласини яратган. Умумлаштирилган шаклда бу назария унинг „Тоғ жинсларининг кон та’минотиги босими“ (1930) асарида берилган. Протодяконов томонидан таклиф қилинган Тоғ жинсларининг мустаҳкамлик коэффициэнти шкаласи тоғ жинсларини бурғуланиши, портлаши, чопилиши ва бошқалар билан баҳолашнинг биринчи ҳақиқий усули бўлган.
Тоғ-кон мутахассисларининг бир қатор конгрессларида Протодяконов „Тоғ жинсларининг мустаҳкамлиги тўғрисида“, „Кон қазувчининг иш самарадорлиги тўғрисида“, „Сочиладиган жисмларнинг босими тўғрисида“, „Тешикларни бурғилаш тўғрисида“ ма’рузалари билан чиққан. Таниқли мутахассис сифатида Донецк ҳавзасидаги конларни портловчи газ ва чанг билан боғлиқ ҳолда текшириш бўйича махсус комиссия ишида иштирок этган.
М.М.Протодяконовнинг асосий илмий ишлари тоғ жинсларининг босими, кон ишланмаларини маҳкамлаш, конларни вентиляция қилиш ва тоғ-кон саноатида техник тартибга солиш муаммоларига бағишланган. Протодяконовнинг конларни вентиляция қилиш соҳасидаги ишлари тоғ-кон саноатида хавфсизлик қоидаларини ишлаб чиқишда ишлатилган. Шунингдек, тоғ-кон ишларини ме’ёрлаштириш методологиясини яратган ва ушбу ишлар бўйича белгиланган қоидалар тузилган.