Ziyosfera

Moʻminlarning onalari

Муҳаммад пайғамбарнинг аёллари ёки мўминларнинг оналари (арабча: أمهات المؤمنين‎‎ ‎ – Муҳаммад пайғамбарга турмушга чиққан аёллар.

Таниқли тарихчи Ал- Масудий ўзининг „Муружуз-заҳаб“[1] китобида Муҳаммаднинг 15 та хотинлари борлигини таъкидлайди. Ваттнинг таъкидлашича, кўплаб қабилалар Муҳаммад билан қариндошлик даъво қилган, шунинг учун хотинлар рўйхатини жуда бўрттириб кўрсатишган бўлиши мумкин. У зот бор-йўғи ўн битта хотин (Хадича р.а билан) исмини айтади, бу эса анъанавий ғояларга яқинроқдир (иккита канизакнинг номини ҳам беради)[2] Муҳаммад Қуръон келишидан олдин уларнинг ҳаммасига уйланган, у ерда тўрт нафардан ортиқ бўлиш тақиқланган эди.. Ойша онамиздан бошқа барча хотинлар ундан олдин турмушга чиққанлар, яни бокира эмас эдилар. Барча хотинлар „мўминларнинг (ёки ҳақиқий имонлиларнинг) онаси“ мақомига эга эдилар.

Хадича бинти Хувайлид

Хадича бинти Хувайлид (арабча: خديجة بنت خويلد‎‎ 555 – 619) – Муҳаммаднинг биринчи хотини, содиқларнинг онаси. У Макканинг Қурайш қабиласидан эди. Биринчи турмуш ўртоғи Атик ибн Азиздан қиз кўрган. Ўлимидан сўнг Тамим қабиласидан Абу Ҳолага турмуш қуриб, ундан бир ўғил ва икки қиз туғди. Абу Ҳола вафотидан кейин Муҳаммадга турмушга чиқди.

Хадича обрўли ва фазилатли аёл эди. У савдо-сотиқ билан шуғулланган ва бунинг учун у ўз номидан Сурияда савдо операцияларини амалга оширган одамларни ёллаган. Унинг савдо вакилларидан бири Муҳаммад эди, бир куни Хадичанинг хизматкори Майсара билан бирга чиқиб, унга катта фойда келтирди. Майсара унга Муҳаммад алайҳиссаломнинг ростгўйлиги, ақли расолиги ва бошқа фазилатлари ҳақида маълумот берди, шундан сўнг Хадича ўзининг вакили, дугонаси Нафиса бинти Мунаббиҳ орқали Муҳаммадга турмуш қуришни таклиф қилди. Бу таклифни қабул қилди/Ўшанда Хадича 40, Муҳаммад 25 ёшда эди. Бу никоҳдан ўғил ал-Қосим, қизлари Зайнаб, Руқайя, Умму Кулсум, Фотима ва ўғил Абдуллоҳ туғилди.

Хадича Муҳаммад САВ пайғамбар эканликларига биринчи бўлиб ишонган. У ҳар доим эрини ҳамма нарсада қўллаб-қувватлаган ва Муҳаммад уни энг яхши аёл деб атаган. Умрларининг охиригача Хадичани яхши хотирасида сақладилар ва унинг вафотигача у зотнинг ёлғиз хотини бўлиб қолди.

Сауда бинти Зама

Сауда бинти Зама ибн Қайис ибн Абд Шамс (арабча: سودة بنت زمعة‎‎ номаълум, Макка – номаълум, Мадина) – Муҳаммаднинг иккинчи хотини, содиқларнинг онаси унвонига эга. Муҳаммадга Саудга 53 ёшларида, Хадича вафотидан кейин ва Мадинага кўчирилгандан сўнг уйланганлар. У биринчи мусулмонлардан бири ас-Сакрон ибн Амрнинг беваси эди. Унинг отаси Қурайш қабиласидан эди. Сауда бинт Зама Эфиопияга кўчиб келган биринчи аёл эди. Биринчи эри Макка мушриклари томонидан зулмга учраган амакиваччаси Сакрон ибн Амр эди. Маккага қайтгандан кейин Сакран вафот этди. Сауда ва Сақроннинг 637 йилда Жалула жангида шаҳид бўлиб вафот этган ўғли бор эди.

Муҳаммад пайғамбарлигининг ўнинчи йилида, Хадича вафотидан бир неча йил ўтиб, Шаввол ойида Саудга уйландилар. У Муҳаммаддан катта эди [3]. Сауда тақводор аёл эди. Муҳаммад вафотидан кейин Сауда хайрия ишларига пул сарфлаган. Мадинада халифа Умар ҳукмронлигининг охирида вафот этди.

Оиша бинти Абу Бакр

Оиша бинти Абу Бакр энг яқин ҳамроҳи Абу Бакрнинг қизидир. Оиша зукколиги билан ажралиб турарди ва Хадичадан кейин хотинлар орасида энг севимлиси деб номланди. У 615-йилда мусулмонларнинг Эфиопияга кўчиши пайтида отасига ҳамроҳ бўлган. 622-йилда у Муҳаммадга турмушга чиқади. Ойша жуда кўп ҳадисларни, шу жумладан Муҳаммаднинг оилавий ҳаётига оид ҳадисларни этказган. Бу Муҳаммад ўз уйи деворларида нима қилгани ва айтгани ҳақидаги маълумотдир, аксарият ҳолларда бунга фақат унинг оила аъзолари гувоҳ бўлиши мумкин эди. Баъзи ислом манбаларига кўра, Оиша Муҳаммадга 6 ёшида турмушга берилган ва никоҳ бошланганда у тўққиз ёшда эди. Бироқ, бошқа манбаларга кўра, у тўй пайтида аллақачон ўн ёшда эди.

Баъзи тарихий йилномалардан маълумотлар ҳам бор, унга кўра у ўн беш ёки ҳатто ўн етти ёшда бўлган. Мусулмон манбалари ва тадқиқотларида Оиша онамизнинг турли ёшлари учрайди. Шу билан бирга, Ибн Ҳишом ва бошқа баъзи тарихчиларнинг маълумотларига кўра, Оиша (розияллоҳу анҳо) исломни биринчи бўлиб қабул қилганлар қаторида бўлган, яъни никоҳ пайтида у 15 ёшда бўлган[4]. Қолаверса, айрим тарихчи ва тадқиқотчилар Муҳаммаддан олдин Жубайр ибн Мутим унаштирилгани ва у 17 ёшдан ошганига оид далиллар келтиради. Шунингдек, кўплаб тарихий йилномаларда ҳижрий 73 йилда 100 ёшида вафот этган Ойша онамизнинг синглиси Асмо ҳақида маълумотлар берилган. Демак, ҳижрат даврида (Муҳаммаднинг Маккадан Мадинага ҳижрати) у 27 ёшда эди. Шу билан бирга, Ойша ўзидан 10 ёш кичик эканлиги маълум. Ва бу, ўз навбатида, Муҳаммадга турмушга чиққан пайтда у 17 ёшда бўлганлигини англатади[5].

Халифа Усмон ўлдирилгач, у халифанинг қотилларини зудлик билан жазолашни талаб қилганлар қаторида эди. Янги халифа Али ибн Абу Толиб терговга шошилмади ва халифаликдаги вазиятнинг барҳам топишини кутишни афзал кўрди. Бу Оиша розияллоҳу анҳонинг қариндошлари Талҳа ва аз-Зубайр бошчилигидаги аскарларни қўзғолонга кўтаришига сабаб бўлди. Кенг тарқалган нотўғри тушунча. Ойша ва унинг тарафдорлари халифа деб тан олишдан бош тортдилар. Аслида уларнинг мақсади Усмоннинг қотилларига „тенг мукофот“ бериш эди. Ойша тарафдорлари Басрадаги жиноятнинг 600 га яқин иштирокчисини қатл қилиб, адолатни ўзлари амалга ошира бошладилар. Қўзғолончилар дастлаб Куфани эгаллаб, кейин Басрага йўл олишди, у ерда 656 – йилда туялар жанги бўлиб, Оиша тарафдорлари мағлубиятга учради. Ойшанинг ўзи Маккага ҳибсга олинган, у ерда озод қилинган ва кейин вафот этган. Бошқа барча маҳбуслар ҳам Алининг буйруғи билан озод қилинди.

Ҳафса бинти Умар

Ҳафса бинти Умар ҳамроҳи Умарнинг қизи. У Муҳаммаднинг пайғамбарлиги бошланишидан тахминан беш йил олдин туғилган ва отаси билан Маккада исломни қабул қилган. Ҳафс зулмидан қочиб, эри Хунаис ибн Хузаф билан бирга аввал Ҳабашистонга, кейин Мадинага ҳижрат қилади. Ҳунайлар Бадр ва Уҳуд жангларида қатнашдилар. Уҳуд жангида оғир яраланиб вафот этади. Ҳафса бева қолгач, отаси Умар уни Усмон ибн Аффонга, сўнгра Абу Бакр Сиддиқга никоҳлаб бермоқчи бўлди. Уларнинг бирортасига рози бўлмаган Умар Муҳаммадга мурожаат қилди ва у зот ўзим Ҳафсга уйланаман, қизи Умму Кулсумни Усмонга бераман, деб жавоб берди. Муҳаммад ва Ҳафса ўртасидаги никоҳ ҳижрий 3-йилда бўлган. Бу вақтда Муҳаммад Оиша бинти Абу Бакр ва Сауда бинти Замага уйланган эдилар. Ҳафса ўзининг тақводорлиги, кўп вақтини Аллоҳга ибодат билан ўтказганлиги ва шу билан бирга иродалилиги билан ажралиб турарди. Ҳафса ривоят қилган 60 га яқин ҳадис маълум. Шунингдек, у халифа Абу Бакр даврида тўпланган Қур’оннинг биринчи нусхасини сақлаб қолди, кейин халифа Усмоннинг илтимосига биноан унга берилди ва кўпайтирилди. Ҳафса 60 ёшида Мадинада вафот этган.

Зайнаб бинти Хузайма

Зайнаб бинти Хузайма (арабча: زينب بنت خزيمة‎‎ 595 – 626) – Муҳаммаднинг уйланганидан уч ой ўтгач вафот этган хотини. Зайнаб бинти Хузайма Амир ибн Саса қабиласидан эди. Эҳтиёжмандларга кўрсатган раҳм-шафқати ва эътибори учун у Умму Масакин (камбағалларнинг онаси) лақабини олди. Биринчи эри Туфайл ибн Ҳорис эди. Туфайлдан ажрашгач, Зайнаб Бадр жангида вафот этган Убайда ибн Ҳорисга турмушга чиқди. Ҳижрий 3-йилда Амир ибн Саса қабиласи Муҳаммад алайҳиссалом вакилларини ўлдиради, шу сабабли бу қабила мусулмонлар билан муносабатлари кескин ёмонлашади. Муҳаммад қон тўкилмаслиги учун бу қабила вакили бўлган Зайнаб бинти Хузаймага уйланишга қарор қилдилар. Уларнинг никоҳи ҳижрий 4-йилда бўлган. Тўйдан бир неча ой ўтиб Зайнаб вафот этди. У солиҳ ва тақводор аёл бўлиб, кўп вақтини намоз билан ўтказар эди..

Зайнаб бинти Жаҳш

Зайнаб бинти Жаҳш Муҳаммаднинг саҳобаси Зайд ибн Ҳориснинг собиқ рафиқаси. Зайнаб бинти Жаҳш биринчи мусулмон аёллардан бири эди. У Муҳаммаднинг башорати бошланишидан тахминан 20 йил олдин туғилган. Туғилганда унинг исми Барра эди, лекин Муҳаммад унга янги исм – Зайнаб қўйди. Турмушга чиқмаган қиз бўлган Зайнаб биринчилардан бўлиб Мадинага кўчиб ўтди. Муҳаммад уни озод қилинган Зайд ибн Ҳорисага турмушга бероқчи бўлдилар ва шу билан жоҳилият давридаги одатларни бекор қилди, унга кўра озод аёл аввалги қулга турмушга чиқа олмайди. Зайнаб ва унинг акалари бу никоҳга қарши эдилар, аммо Аҳзоб сурасининг 36- ояти нозил бўлгач, у бу никоҳга рози бўлди. Унинг Зайд ибн Ҳориса билан никоҳи бахциз бўлди ва Зайд хотини билан ажрашишга қарор қилди. Муҳаммаднинг барча насиҳатларига қарамай, бир йилдан сўнг ажрашишди.

Муҳаммад бу никоҳнинг бузилишидан жуда хафа бўлди. Вазиятни ўнглаб, Зайнабга уйланмоқчи бўлдилар, лекин асраб олган ўғлининг собиқ хотинига уйланишни ман қилган жоҳилият даври одатлари бунга тўсқинлик қилди. Бироқ ўша пайтда бу одатни бекор қилувчи, шу билан бирга асраб олинган болаларга ўз васийларининг номини қўйишни тақиқловчи оятлар нозил қилинган. Шундан сўнг, ҳижрий 5-йилда Муҳаммад Зайнаб бинти Жаҳшга уйланди. Зайнаб меҳнаткаш, фазилатли ва тақводор аёл эди. У кўп вақтини намоз ва рўза билан ўтказди. Зайнаб бинти Жаҳш 53 ёшида Мадинада вафот этди. У Муҳаммаднинг вафотидан кейин вафот этган биринчи хотини эди.

Жувайрия бинти ал-Ҳорис

Жувайрия бинти ал-Ҳорис Бану Мусталик қабиласининг бошлиғи Ҳорис ибн Дирорнинг қизи. Ҳижрий 5-йилда мусулмонлар Мусталик қабиласини мағлуб этиб, Жувайрия қўлга олинди. Унинг отаси Муҳаммад алайҳиссаломнинг ҳузурларига келиб, уни озод қилишни сўраб, туялар кўринишида фидя тўлашга мажбур бўлди. Жувайрия озод бўлгач, Муҳаммадунинг отаси ва бошқа яқин шериклари билан гаплашиб, натижада улар исломни қабул қилдилар. Шундан сўнг Муҳаммад Ҳорис ибн Дирордан Жувайрияни никоҳлаб беришни сўрадилар. Никоҳдан кейин мусулмонлар 100 га яқин Мусталикийлар оиласини асирга озод қилдилар.

Сафия бинти Ҳуяй

Сафия бинти Ҳуяй ибн Ахтаб (арабча: صفية بنت حيي بن أخطب‎‎ 610, Мадина – 670, Мадина) – Муҳаммаднинг хотини, Бану Нодир қабиласининг бошлиғи Ҳуяйя ибн Ахтабнинг қизи ва Муҳаммад ва мусулмонларнинг ашаддий душмани бўлиб, ансорлар ва муҳожирлар ўртасида жанжал қилиш имкониятини қўлдан бой бермай, Қурайш билан иттифоқ тузди. Сафия ёшлигида жуда гўзал бўлган, у яшаган Мадинада ҳам унга турмушга чиқмоқчи бўлганлар кўп бўлган. Унинг биринчи эри қабиласининг машҳур шоири Саллам бин Мишкам ал-Қурайза эди, бироқ уларнинг никоҳи узоқ давом этмади.

Мадинанинг яҳудий қабилалари (Бану Қайнуқа, Бану Нодир ва Бану Қурайза) мусулмонлар билан тузган шартномаларини бузгач, ҳайдаб чиқарилди ва Бану Нодир Хайбарга жойлашди. Мадинадан ҳайдалгандан кейин Сафиянинг отаси Муҳаммад билан адоватини тўхтатмади ва бир марта араб қабилалари билан Мадинага ҳужум қилишга келишиб олди, аммо мусулмонлар бу фитнадан хабар топдилар ва Хайбарга кўчиб ўтишга қарор қилдилар. Хайбар жангида Сафиянинг отаси ва эри ҳалок бўлди, Сафиянинг ўзи эса қабиласининг бошқа вакиллари билан бирга асирга олинади. Асирга олинган Сафияни кўрган Муҳаммад уни ўзига канизак қилиб олади, кейин эса уни қулликдан озод қилади. Озодликка чиққанидан кейин унга динини сақлаб, хоҳлаган жойига бориш ёки Муҳаммад билан билан қолишга қарор қилди. Муҳаммаднинг Сафияга уйланишлари муносабати билан уларнинг олдига меҳмонлар келиб, ўзлари билан таом олиб келишди[6].Сафия Муҳаммадга уйланганда ёши 17 ёшда эди. Усмон ибн Аффон ҳукмронлигининг охирида бошланган ғалаёнларда Сафия халифанинг ёнига ўтиб, уни ҳимоя қилишга ҳаракат қилади. Сафия бинти Ҳуяй ҳижрий 50-йилда вафот этди ва Мадинадаги Жаннатул-Бақий қабристонига дафн қилинди.

Рамла бинти Абу Суфён

Умму Ҳабиба Рамла бинт Абу Суфён Қурайшнинг нуфузли раҳбари Абу Суфён ибн Ҳарбнинг қизи. Ислом динини қабул қилишдан олдин, Рамла ота-боболарининг бутпарастлик эътиқодидан воз кечди ва ҳанифаликни тан олди. У исломни қабул қилишдан олдин насроний бўлган эри Убайдуллоҳ ибн Жаҳш билан бирга Исломни қабул қилган. Қурайш зулмидан қочиб, Эфиопияга ҳижрат қилишди ва у ерда Убайдулла бирдан диндан қайтди (ридда) ва яна насронийликни қабул қилди. Рамлани насронийликни қабул қилишга бўлган қатъий уринишларига қарамай, у Исломга содиқ қолди ва у билан ажрашди. Шундан сўнг у Маккага қайтиб кела олмади, чунки отаси Абу Суфён мусулмонларнинг ашаддий рақиби эди. Буларнинг барчасидан хабар топган Муҳаммад бу аёлнинг самимий эътиқодига ҳайратини билдирдилар. У зот ўз вакилини Ҳабашистонлик нажоший Нажоший ҳузурига юбориб, Рамлани унга уйланиш учун Мадинага юборишни илтимос қилди. Улар ҳижрий 7-йилда турмуш қуришди. Бу никоҳ Муҳаммадга Макка мушрикларининг етакчиси Абу Суфён билан ўртасидаги зиддиятни юмшатиш имконини берди. Рамла бинти Абу Суфён тақводор ва тақводор аёл эди. У 665 йилда, акаси Муовия даврида, 70 ёшида вафот этди. 65 дан ортиқ ҳадислар маълум бўлиб, улар ривоят қилган.

Умму Салама бинти Абу Умая

Умму Салама бинти Абу Умайя Муҳаммаднинг хотини. Унинг асл исми Ҳинд эди, лекин ҳамма уни Умму Салама деб билар эди. Отасининг исми Умайя Абу ибн ал-Муғира ал-Маҳзумий, онаси Атика бинти Амир эди. Умайя Абу ибн ал-Муғийра араблар орасида ўзининг сахийлигида камдан-кам одам бўлиб, бунинг учун уни ҳатто „саёҳатчининг хайрихоҳи“[7][8] деб ҳам аташган. Умму Салама ва унинг турмуш ўртоғи Абдуллоҳ ибн Абдуласад биринчи мусулмонлардан бўлиб, бунинг учун Қурайшлар ҳужумига учраб , Эфиопияга ҳижрат қилишга мажбур бўлдилар[7]. 625-йил 23-мартда Уҳуд жангида унинг эри Абдуллоҳ ибн Абдуласад олган яраларидан вафот этади.

Абдуллоҳ ибн Абдуласад Уҳуд жангида вафот этгач, у Аййин ал-Араб (арабларнинг беваси)[7] номи билан машҳур бўлди. У кичкина болалари билан ёлғиз қолди, аммо муҳожирлар ва ансорлардан ёрдам олди.. Аммо у Муҳаммаднинг турмуш қуриш таклифига рози бўлди. Умму Саламанинг учта фарзанди бор эди ва тўртинчи фарзанди Муҳаммад билан турмуш қургандан сўнг туғилди[9] Ҳижрий 62-йилда саксон тўрт ёшида Мадинада вафот этди ва Жаннатул Боқий қабристонига дафн қилинди. Умму Салама мўминларнинг сўнгги тирик онаси эди[7].

Райҳана бинти Зайд

Райҳана бинти Зайд бинти Амр (арабча: ريحانة بنت زيد بن عمرو‎‎ — Муҳаммаднинг хотинларидан бири. Унинг канизаклиги ҳақида хабарлар бор. Райҳана бинти Зайд яҳудийларнинг Қурайза қабиласидан эди. Унинг биринчи эри маълум бир Ҳакам эди. 626 йилда мусулмонларнинг Қурайза қабиласига қарши юришидан сўнг у асирга олиниб, Муҳаммаднинг ҳузурларига борди. У зот Райхонани ислом динини қабул қилишга таклиф қилдилар, лекин у рад этди. Бироз вақт ўтгач, у Исломни қабул қилганини эълон қилди ва шундан кейин Муҳаммад уни қўйиб юборди. Райҳона солиҳ ва тақволи аёл эди. У Муҳаммаднинг бошқа хотинларидан олдин вафот этди.

Маймуна бинти ал-Ҳорис

Маймуна бинти ал-Ҳорис (594-674) Муҳаммаднинг амакиси Аббоснинг собиқ келини эди. Унинг туғилган исми БаррМуҳаммад Аббоснинг маслаҳати билан ҳижрий 7-йилда унга уйланди. У унинг охирги хотини эди, шундан кейин у ҳеч кимга турмушга чиқмади. Маймуна солиҳ ва тақволи аёл эди. У зотнинг 70 га яқин ҳадислари маълум.

Мария ал-Қибтия

Мария ал-Қибтия (арабча: مارية القبطية‎‎ номаълум, Миср – 637, Мадина) – Муҳаммаднинг канизаги, унга 628 йилда Миср ҳукмдори Мукаукис томонидан совға қилинган[10]

Марямнинг отаси обрўли копт насронийларидан бири бўлган, онаси эса Римлик эди. Ҳижрий 6-йилда (627-628)) МуҳаммадХатиб ибн Абу Балтни Миср ҳукмдори Мукаукисга мактуб билан юборди, унда у зот янги эътиқод пайдо бўлганлиги ҳақида хабар бериб, унга қўшилишга таклиф қилди. Мактубга жавобан Мукаукис кўплаб совғаларни юборди, жумладан Мария ва унинг синглиси Сиринни ҳам. Мадинага йўлда қизлар Ислом динини қабул қилиб, мўмин мусулмон аёллар сифатида Мадинага кирдилар[11].

Марям Мадинага етиб келгач, „ал-Алия“ (ҳозирги ал-Авалий) деган жойга жойлаштирилди. Муҳаммадга турмушга чиқди. Икки йил ўтгач, Марям Муҳаммаднинг ўғлини туғди, унинг исмини Иброҳим қўйди. Туғилганидан 16 ой ўтгач, Иброҳим тўсатдан касал бўлиб, вафот этди. 637 йилда Мария ал-Кибтия вафот этди ва унинг жасади ал-Бақий қабристонига дафн қилинди[11].

Мўминларнинг оналари

Муҳаммад алайҳиссаломнинг барча хотинлари „мўминларнинг оналари“ унвони билан тақдирланган.

Манба

  1. ↑ "Муруджуз-захаб" т.2, стр. 282—283
  2. ↑ М. Уотт. Мухаммад в Медине. с. 436
  3. ↑ Энcйcлопаэдиа оф Ислам & 1960—2005.
  4. ↑ Şакир 1993.
  5. ↑ Бəрки А. Ҳ., Кəскиоğлу О. Хатəмüл-Əнбийя Мəҳəммəд ве ҳəятı. Анкара: 1993. С. 211
  6. ↑ Как заключит брак. Краткоэ описаниэ. – Дарул-Фикр. Ру
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Умм Саламаҳ, Умме Салама, Умме Салма, Мотҳер оф тҳе Белиэверс, Мотҳер оф тҳе Фаитҳфулс
  8. ↑ "Cомпанионс оф Тҳе Пропҳет", Вол. 1, Бй: Абдул Wаҳид Ҳамид
  9. ↑ „Марриаге то а 'паст': Паренц шоулд нот режеcт а пропосал wитҳоут а гоод реасонс — анд беинг а реверт wитҳ а паст ис нот ан аccептабле оне“. 2018-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-июн.
  10. ↑ Ибн Ишақ. Тҳе Лифе оф Муҳаммад — 653-бет. 
  11. ↑ 11,0 11,1 „Из серии «Матери правоверных». Мария - представительница коптов“. Журнал Аль-Ваъй (Сознание). 2013-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 30-март.

Адабиётлар

  • Али-заде А. А. Исламский энсиклопедический словар. – М. : Ансар, 2007. – ИСБН 978-5-98443-025-8. (CC БЙ-СА 3.0)
  • Ислам: энсиклопедический словар / Отв. ред. С. М. Прозоров. – М. : Наука, ГРВЛ, 1991. – 315 с. – 50 000 экз. – ИСБН 5-02-016941-2.
  • Энcйcлопаэдиа оф Ислам. 2 эд : [англ.] : ин 12 вол. / эд. бй П. Ж. Беарман, Тҳ. Бианқуис, C. Э. Босwортҳ, Э. ван Донзел, Б. Леwис, W. П. Ҳеинричс эт ал. – Леиден : Э. Ж. Брилл, 1960—2005. (платн.)
  • Şакир М. Ҳз. Адемден бугüне кадар İслам тариҳи. C. 2. İстанбул: Каҳраман яйıнларı, 1993. С.153.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mo%CA%BBminlarning_onalari" dan olindi