Мобй-Диcк
„Мобй-Диcк; ор, Тҳе Wҳале“ (таржимаси „Моби Дик, ёхуд (Оқ) кит“) – америкалик ёзувчи Ҳерман Мелвилле ёзган роман. Илк бор 1851-йил чоп этилган. Асар Ишмаэл номидан ёзилган бўлиб, унда „Пеқуод“ кемаси капитани Аҳаб кеманинг олдинги сафарида оёғини тишлаб, узиб олган оқ кашалот – Мобй Диcкдан қасос олиш учун чиққан денгиз сафари ҳақида ҳикоя қилинади. Америка адабий ренессанси даврида ёзилган ушбу роман дастлаб тақризчилар томонидан турлича кутиб олинган, бозори касод бўлган, муаллиф 1891-йил вафот этган йилда нашрдан чиқмай қўйган бўлган. ХХ асрга келиб, хусусан, муаллиф таваллудига юз йил тўлганидан кейин „Мобй-Диcк“ Буюк Америка романи ўлароқ шуҳрат қозонган. Ёзувчи Wиллиам Фаулкнер романни ўзи ёзмаганидан афсусда эканини изҳор қилган[1], Д. Ҳ. Лаwренcе эса „дунёдаги энг ғалати ва энг ажойиб китоблардан бири“ дея олқишлаган[2]. Романнинг илк жумласи – „Менга Ишмаэл (Исмоил) деб мурожаат қил“ (инглизча: Cалл ме Ишмаэл) жаҳон адабиётидаги энг таниқли дебочалардан биридир[3].
 | |
| Муаллиф(лар) | Ҳерман Мелвилле |
|---|---|
| Мамлакат |
 АҚСҲ |
| Тил | инглизча |
| Жанр(лар)и | роман |
| Нашр этилган санаси |
1851-йил 18-октябр (Буюк Британия) 1851-йил 14-ноябр (АҚШ) |
| Нашриёт |
|
| Саҳифалар сони | 635 (Америкада босилган нашр) |
Мелвилле „Мобй-Диcк“ романини 1850-йил февралида ёза бошлаган ва 18 ойдан сўнг, яъни режалаштирганидан бир йил кўпроқ вақт ўтиб тамомлаган. Муаллиф асарни ёзишда 1841-йилдан 1844-йилгача оддий денгизчи ўлароқ, жумладан, кит овлаш кемасида олган тажрибаси ҳамда кит овлаш бўйича ёзилган кўп сонли адабиётларга таянган. Романдаги кашалот образига овчиларга чап бериб ном чиқарган Моча Диcк кити асос бўлган. Роман якуни эса „Эссех“ кит овлаш кемасининг 1820-йил ғарқ бўлишидан илҳомланиб ёзилган. Роман нафақат кит овлаш ва кит мойини олиш жараёнларининг батафсил ва реал тавсифларини, балки кемадаги келиб чиқиши ҳар хил бўлган экипаж аъзоларининг ҳаёти, АҚШдаги ижтимоий синф ва ижтимоий мақом, яхшилик ва ёмонлик ҳамда Худонинг мавжудлиги бўйича мулоҳазаларни ўз ичига олади.
Роман Шакеспеаре ва Тҳомас Cарлйле асарлари ҳамда Инжил таъсирида ёзилган. Мелвилле романда нафақат проза, балки қўшиқ, шеър, туркум, песа, солилоквий ҳамда апарт каби адабий воситалардан фойдаланган. Муаллиф 1850-йилнинг августида, яъни романнинг қарийб ярмини ёзиб бўлган пайтида Натҳаниэл Ҳаwтҳорне билан учрашган. Мелвилле Ҳаwтҳорненинг „Моссес фром ан Олд Мансе“ асаридан катта таассурот олиб, уни Шакеспеаре асарларига қиёслаган. Ушбу учрашув муаллифни „Мобй-Диcк“ романини қайта ишлаб, янада мукаммаллаштиришга ундагани тахмин қилинади. Пировардида роман „даҳосига бўлган ҳурмат белгиси ўлароқ“ Ҳаwтҳорнега бағишлаган.
Китоб илк бор уч жилдда 1851-йилнинг октябр ойида Лондонда „Тҳе Wҳале“ номи билан чоп этилган. Барқарорлашган „Мобй-Диcк; ор, Тҳе Wҳале“ номи билан эса ўша йилнинг ноябрида Ню-Ёркда бир жилдда нашр этилган. Лондондаги Ричард Бентлей нашриёти айрим мунозарага сабаб бўлиши мумкин бўлган парчаларни сензура қилган ёки ўзгартирган. Ню-Ёркда чоп этилишидан олдин Мелвилленинг ўзи ҳам якуний ўзгаришларни киритган, шу жумладан, асар номига. Бунга қарамасдан, ҳар икки нашрда кашалот номи чизиқчасиз „Мобй Диcк“ ўлароқ ёзилган. Британиядаги тақризчилар, умуман олганда, асарга ижобий баҳо берган. Айримлар асар худди кема билан ғарқ бўлган ҳикоячи томонидан сўзлаб берилгандек туюлганига эътироз билдирган, чунки Британия нашрида Ишмаэл омон қолгани ҳикоя қилинган эпилог бўлмаган. Америкалик тақризчилар эса асарга ўта салбий баҳо берган[4].
Манбалар
- ↑ Мелвилле, Ҳерман; Паркер, Ҳершел; Ҳайфорд, Ҳаррисон. Мобй-Диcк, 2нд (инглизча), Неw Ёрк: Нортон, 2002 — 640-бет. ИСБН 978-0-393-97283-2.
- ↑ Лаwренcе, Давид Ҳерберт. Студиэс ин Cлассиc Америcан Литературе, 12. Друcк д. Аусг. 1977 (инглизча), Лондон: Пенгуин — 168-бет. ИСБН 978-0-14-018377-1.
- ↑ Буэлл, Лаwренcе. Тҳе Дреам оф тҳе Греат Америcан Новел (инглизча). Cамбридге, Массачусетц ; Лондон, Энгланд: Тҳе Белкнап Пресс оф Ҳарвард Университй Пресс, 2014 — 362-бет. ИСБН 978-0-674-05115-7.
- ↑ Мелвилле, Ҳерман; Мелвилле, Ҳерман. Тҳе Cонфиденcе-Ман: Ҳис Масқуэраде, Нортҳwестерн-Неwберрй (инглизча), Эванстон: Чиcаго: Нортҳwестерн Университй Пресс. ИСБН 0-8101-0324-9.