Кимёда маълум бир модда намунасидаги н (ёки ν{\дисплайстйле \ну}) модда миқдори ундаги дискрет атом миқёсидаги заррачалар сонисони Авогадро доимийси Н А нисбати билан аниқланади. ν=ННА{\дисплайстйле \ну=\фраc{Н}{Н_А}}. Заррачалар ёки обектлар вазиятга қараб молекулалар, атомлар, ионлар, электронлар ёки бошқа зарралар бўлиши мумкин ва улар аниқланиши керак (масалан, натрий хлорид миқдори нНаCл). Авогадро доимийси НА=6.022140 76×1023 мол-1сифатида аниқланган. Мол (белги: мол) — Халқаро бирликлар тизимидаги моддалар миқдори бирлиги бўлиб, (2019-йилдан бери) Авогадро константасини берилган қийматда белгилаш орқали аниқланади[1]. Баъзида модда миқдори кимёвий миқдор деб ҳам аталади.

== Модда миқдори ва унинг бирлиги молнинг Физикадаги роли == Тарихий жиҳатдан мол 12 грамм углерод-12 изотопидаги модда миқдори сифатида белгиланган. Натижада, бир мол кимёвий бирикманинг граммдаги массаси сон жиҳатдан (барча амалий мақсадлар учун) модданинг моляр массасига тенг бўлади. Масалан, битта сув молекуласи тахминан 18,015 м.а.б (масса атом бирлиги) массага эга. Шунингдек бир мол сувда 6.022140 76×1023 та сув молекуласи мавжуд ва умумий массаси тахминан 18,015 грамнини ташкил қилади.

Эслатма: масса атом бирлиги далтон билан ҳам ўлчанади (1 м.а.б=1 далтон).

Заррачаларнинг табиати

Ноаниқликка йўл қўймаслик учун модда миқдорини ҳар қандай ўлчашда заррачаларнинг табиати кўрсатилиши керак: шундай қилиб, 1 мол кислород молекулалари (О2) массаси тахминан 32 грамм, намунаси эса 1 мол кислород атомлари (О) тахминан 16 грамм массага эга.

Ҳосилавий катталиклар

Модда миқдорини бошқа катталиклар билан боғланишини ҳисоблаб қуйидаги янги ҳосилавий миқдорларни олиш мумкин.

Моляр миқдорлар (мол учун)

Намуна массасининг унинг миқдорига нисбати моляр масса бўлиб, унинг СИ бирлиги кг/мол (ёки, одатда, грамм) дир; Бу сув учун тахминан 18,015 г/мол ва темир учун 55,845 г/мол. Ҳажм бирлигидан бойдаланиб моляр ҳажмни ҳам олиш мумкин. Бу сув учун тахминан 17,962 миллилитр/мол ва хона ҳароратида темир учун 7,092 миллилитр/мол. Иссиқлик сиғимидан ҳам моляр иссиқлик сиғими олинади, бу сув учун тахминан 75,385 Ж/К/мол ва темир учун тахминан 25,10 Ж/К/мол.

Консентрация миқдори (литр учун мол)

Яна бир муҳим олинган миқдор — бу модда консентрациясининг миқдори (шунингдек, клиник кимёда концентрация ёки модда консентрацияси (миқдор концентрацияси ёки клиник кимёда модда концентрацияси деб ҳам аталади), бу эритма намунасидаги маълум бир модданинг миқдори сифатида аниқланади ва намуна ҳажмига бўлинади.

Ушбу миқдорнинг СИ бирлиги — литр (эритма) учун мол (модда). Шундай қилиб, масалан, натрий хлориднинг океан сувидаги консентрацияси одатда тахминан 0,599 мол/Л ни ташкил қилади.

Махраждаги ҳажм бирлиги эритувчининг эмас, балки эритманинг ҳажмидир. Шундай қилиб, масалан, бир литр стандарт ароқда тахминан 0,40 Л этанол (315 г, 6,85мол) ва 0,60 Л сув мавжуд. Шундай қилиб, этанол миқдори концентрацияси (6,85 этанол мол миқори)/(1 Л ароқ ҳажми) = 6,85 мол/Л га тенг бўлади. (6,85 этанол мол миқдори)/(0,60 Л сув ҳажми)=11,4 мол/Л деб ҳисоблаш хато ҳисобланади.

Кимёда „мол/Л“ бирлигини моляр сифатида ўқиш ва уни „М“ белгиси билан белгилаш одатий ҳолдир (иккаласи ҳам сонли қийматдан кейин). Шундай қилиб, масалан, ҳар бир литр „0,5 моляр“ ёки „0,5 М“ карбамид эритмаси (CҲ4Н2О) сувда шу молекуланинг 0,5 молини ўз ичига олади. Кенгайтмага кўра, консентрация миқдори одатда эритмадаги эрувчи модданинг молярлиги деб ҳам аталади. Бироқ, 2007-йил май ҳолатига кўра, бу атамалар ва белгилар ИУПАC томонидан қабул қилинмайди.

Бу миқдорни масса концентрацияси билан чалкаштирмаслик керак, яъни эриган модданинг массаси эритма ҳажмига бўлинади (океан сувидаги натрий хлорид учун тахминан 35 г/Л).

Миқдор нисбати (молярлик учун мол)

Концентрация миқдори ёки „молярлик“ ни „моляр концентрация“ дан ҳам фарқлаш керак, бу ўрганилаётган модданинг моллари (молекулалари) сони эритма намунасидаги умумий моллар (молекулалар) сонига бўлиниши керак. Бу катталикни тўғрироқ қилиб миқдор нисбати ҳам дейилади.

Тарих

Алкимёгарлар, айниқса дастлабки металлурглар, эҳтимол, модданинг миқдори ҳақида ўзлари учун етарли тушунчага эга эдилар. Аммо уларнинг рецептлар тўпламидан ташқари ғояни умумлаштириш тўғрисида сақланиб қолган қўл ёзмалар бизда мавжуд эмас. 1758-йилда Михаил Ломоносов материя миқдорининг ягона ўлчови масса эканлиги ҳақидаги ғояни шубҳа остига қўйди[2], лекин у бу фикрни фақат гравитация ҳақидаги назарияларига нисбатан қўллади. Модда миқдори тушунчасининг ривожланиши замонавий кимёнинг пайдо бўлиши билан тасодифий ва ҳаётий аҳамиятга эга эди.


Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Буреау Интернатионал дес Поидс эт Месурес (2019): Тҳе Интернатионал Сйстем оф Униц (СИ), 9тҳ эдитион, Энглиш версион, п. 134. Аваилабле ат тҳе БИПМ wебсите.
  2. ↑ Ломоносов, Микҳаил „Он тҳе Релатион оф тҳе Амоунт оф Материал анд Wеигҳт“, . Микҳаил Васил'эвич Ломоносов он тҳе Cорпусcулар Тҳеорй Леиcестер: . Cамбридге, МА: Ҳарвард Университй Пресс, 1970 — 224–33-бет.