Ziyosfera

Model tushunchasi

Молекуляр моделнинг турли атомларни ифодалайдиган рангли тўпламлари.


Модел — бу бир обект, шахс ёки тизимнинг маълумотлар билан таърифланган тасвиридир. Аслида ушбу атама 16-асрнинг охирида инглиз тилида архитектик режалар маъносини билдиради ва франсуз, италян тилларидан келиб чиққан бўлиб, охир-оқибат лотин тилининг модул, ўлчовидан келиб чиққан[1].

Моделллар жисмоний моделларга (масалан, кема модели ёки мода модели) ва абстракт моделларга (месалан, ҳаво прогнози ҳақида маълумот берувчи математик тенгламалар тўплами) бўлинади. Абстракт ва консептуал моделлар фан фалсафаси марказий қисмидир[2].

Илмий тадқиқотлар ва амалий фанларда модел назари билан чалғитилиш керак эмас: модел фақат ҳақиқатни яхшироқ тушуниш ёки дунёни башоратни ифодалашга ҳаракат қилса, назария ҳақиқатни тушунтириш деб эътироф этишилиши билан кўпроқ ифодаланади[3].

Хусусий вазиятларда Модел

Термин сифатида модел тушунчалари муайян соҳаларда „структурал дизайн ёки жойлашув“ маъносидан келиб чиққан:

  • Модел (санъат), масалан, Леонардо да Винчининг „Сўнгги кечки овқат“ таблосидаги Муқаддас Китобдаги Яҳудо тасвирланган.
  • Модел (шарқ) — бошқаларнинг нусха олиш учун намуна сифатида хизмат қиладиган шахс; кўпинча тижорат маҳсулотларини реклама қилиш ҳолатида рол модел сифатида; масалан, 1853-йилда биринчи мода модели, Мари Вернет Wортҳ, дизайнер Чарлз Фридерик Ворт рафиқаси[4][5].

Физик модел

Сувдаги Бортон. Глоуcестершире, Англия шаҳридаги тўққиз ўлчамли модел.

Физик модел бу бир обект, шахс ёки тизим кичик ёки катта жисмоний тасвири ҳисобланади. Моделлаштирилаётган обект кичик (масалан, атом) ёки катта (масалан, Қуёш тизими) ёки реал ўлчамда бўлиши мумкин (масалан, потенсиал мижозлар учун кийим-кечакларни кўрсатадиган мода модели).

Моделнинг геометрия соҳасида у ифодалайдиган обект кўпинча биридан масштаби ўзгартирилади. Баъзан бузиб кўрсатиш тизимли бўлади, масалан, тоғларнинг ҳудудини ошириш учун топография моделлашда горизонтал равишда қатъий ва вертикал равишда каттароқ қатъий шкаладан фойдаланилади.

Архитектура модели тузилма ичида ички муносабатларни ёки тузилманинг атроф-муҳитга ташқи муносабатларини кўриш имконини беради.

Инструментли физика моделлар муҳандислик дизайнида суюқлик оқимларини текширишнинг самарали усулидир. Жисмоний моделлар кўпинча ускуналар ва жараёнларнинг дизайнини оптималлаштириш учун ҳисоблаш суюқлик динамикаси моделлари билан бирлаштирилган. Булар ташқи оқимларни ўз ичига олади, масалан, бинолар, транспорт воситалари, одамлар ёки гидравлик тузилмалар атрофида ҳосил бўлади. Ушбу дизайн ҳаракатлари учун шамол ва сув туннелларини синовдан ўтказиш кўпинча қўл келади. Инструментлаштирилган жисмоний моделлар шунингдек, канал тизимлари, ифлосланишларни назорат қилиш ускуналари, озиқ-овқатни қайта ишлаш машиналари ва идишларини яратиш учун ички оқимларни текшириши мумкин. Ушбу ҳолатда оқимнинг батафсил ҳолатини кузатиш учун шаффоф оқим моделлари қўлланади. Ушбу моделлар геометрия ва муҳим кучлар асосида, масалан, Фроуде рақами ёки Рейнолдс рақами ўлчашдан фойдаланган ҳолда (қаранг Симилитуд) ўлчанади. Компютерлар даврига қадар Буюк Британия иқтисодиёти, масалан, солиқ кўтарилишларининг иш билан таъсирини тахмин қилиш учун МОНИАК гидравлик модели билан моделлаштирилган.

  • Water-powered model of the UK economy – MONIAC in the Science Museum, London
    Буюк Британиянинг сув билан билан та'минланган иқтисодиёт модели - Лондондаги Фан музейидаги МОНИАК.
  • Model of a war scene — Australian War Memorial, Canberra
    Уруш мавзусининг модели - КанберрадагиАвстралия уруш ёдгорлиги.
  • Guinea pig used as animal model for studying human leptospirosis
    Инсон лептоспирозтадқиқот ҳайвон модел сифатида ишлатиладиган модел.

Тушунчавий модел

Воҳит моделлари физика қонунларига асосланган дифференсиал тенгламалар ва сайёрани 3Д тўпламга бўлинадиган координата тизимидан фойдаланади.

Тушунчавий модел — бу тизимнинг назарий ифодасидир, масалан, ҳаво прогнози учун атмосфера ишини тасвирлашга ҳаракат қиладиган математик тенгламалар тўплами[6]. У модел тасвирлаган мавзуни тушунишга ёки симуляция қилишга ёрдам берадиган тушунчалардан иборат.

Абстракт ёки тушунчавий моделлар фан фалсафаси марказий қисмидир, чунки деярли ҳар бир илмий назария жисмоний ёки инсон сфераси қандайдир модел сифатида муҳими рол ўйнайди[7][8]. Баъзи маънода, жисмоний модел „ҳар доим баъзи тушунчавий моделнинг қайта кўриб чиқилиши; тушунчавий модел жисмоний моделнинг нусхаси сифатида аввалроқ тасаввур қилинади“, кейинчалик тасаввур қилинганидек қурилади[9]. Шундай қилиб, ушбу атама консептуаллаштириш ёки умумлаштириш жараёнидан кейин ҳосил бўладиган натижадаги моделларга ишора қилади[8].

Мисоллар

  • Дастурларни ишлаб чиқишда ёрдам бериш учун энтитетлар ва уларнинг муносабатларини келишган тарзда ифодалаш учун тушунчавий модел (компютер фанлари).
  • Иқтисодий модел, иқтисодий жараёнларни ифодалайдиган назарий қурилма.
  • Тил модели — бу табиий тилнинг эҳтимолий модели, нутқ тан олиш, тил ишлаб чиқариш ва ахборот олиш учун ишлатилади
    • Катта тил модели — бу яратувчи сунъий интеллект (СУН) учун ишлатиладиган сунъий нейрон тармоқлар, масалан, ЧатГПТ.
  • Математика модели, математик тушунчалар ва тилдан фойдаланган тизимнинг тавсифи
    • Статистика модели, одатда бир ёки бир нечта тасодифий ўзгарувчилар ва бошқа тасодифий бўлмаган ўзгарувчилар ўртасидаги. муносабатларни аниқлайдиган математик модел.
    • Модел (CГИ), махсус дастур орқали уч ўлчамли обектнинг ҳар қандай юзасининг математик ифодалари.
  • Тиббий модел, „барча шифокорлар олиб борадиганм муолажалар тўплами“.
  • Психологияда психологик модел ташқи ҳақиқатнинг ички ифодалари.
  • Модел (логика), аниқланган аксиомлар тўпламини қондирувчи чекланган операциялар тўплаб, у билан таърифланган муносабатлар тўплами.
  • Моделдан (МВC), фойдаланувчи интерфейсидан („кўриниш“) фарқ қиладиган дастурий таъминотнинг ахборотни ифодаловчи таркибий қисмини (моделдан-кўринишда-қўриқловчи дастурий таъминотнинг дизайни ҳолатида „назоратчи“ таркибий қисмидан боғланган).
  • Намунавий ҳужжат, марказлаштирилган тарзда ишлаб чиқилган қонун теълон қилиниши ва кўп мустақил қонун чиқарувчи органларда қабул қилиш учун таклиф этилади
  • Стандарт модел (қаршилик).

Умумий модел назариясига кўра моделларнинг хусусиятлари

Ҳерберт Стачовиак айтишича, модел камида учта хусусият билан тавсифланади:[10]

1. Харитани яратиш
Модел ҳар доим бир нарсанинг модел бўлади — у табиий ёки сунъий, мавжуд ёки тасаввур қилинган бир нечта асл нусханинги тасвири ёки асл нусхаси ўзи модел бўлиши мумкин.
2. Қисқартириш
Умуман олганда, модел асл нусхани тасвирлайдиган барча атрибутларни эмас, балки моделнинг яратувчиси ёки фойдаланувчиси учун тегишли бўлганларини ўз ичига олади.
3. Прагматизм
Модел асл нусхасига аниқлик билан мос эмас. У асл нусханинг ўрнига ишлайди
а) муайян мавзулар учун (кимлар учун?) (ким учун?)
б) муайян вақт давомийлигида (қачон?)
c) муайян вазият ёки жисмоний ҳаракатларга чекланган (қандай мақсадга)?

Масалан, йўл харитаси шаҳардаги ҳақиқий кўчаларнинг моделидир (харитаси), шаҳарда йўл топиш мақсадида пиёдалар ва транспорт ҳайдовчилари учун (прагматизм) йўл кўрсаткичлари ва йўл белгиларини тасвирлаш билан бирга кўчалар йўналишини кўрсатади.

Қўшимча хусусиятлар, масалан, кенгайтма ва ўлчамини ўзгартириш[11] ҳамда амал қилиш ҳуқуқи таклиф этилган[12]. Америкалик философ Майкл Вейсберг аниқ ва математик моделлар ўртасида фарқини тушунтиради ва компютер симуляцияларини (ҳисобот моделларини) ўзларининг моделлар синфларини фанга таклиф қилади[13]. 

Манбалар

  1. ↑ Охфорд Энглиш Диcтионарй, Охфорд Университй Пресс, қаралди: 1 Жулй 2023
  2. ↑ Мерриам-Wебстер, Мерриам-Wебстер'с Cоллегиате Диcтионарй, Мерриам-Wебстер, 2020-10-10да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2024-05-19.
  3. ↑ Wунсч, Г. (1994). "Тҳеориэс, моделс, анд дата". Демографиэ 36: 20–29. ПМИД 12346076. 
  4. ↑ „моделwоркер.cом“. 2007-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ Wалкер, Ҳарриэт (4 Май 2009). "Фабулоус фаcес оф фашион: А cентурй оф моделлинг". Тҳе Индепендент. Арчивед фром тҳе оригинал он 2011-05-28. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20110528025946/ҳттп://www.индепендент.cо.ук/лифе-стйле/фашион/феатурес/фабулоус-фаcес-оф-фашион-а--cентурй-оф-моделлинг-1678417.ҳтмл. Қаралди: 2017-09-05. Модел тушунчаси]]
  6. ↑ Фореcаст моделс, Мет Оффиcе.
  7. ↑ Мерриам-Wебстер, Мерриам-Wебстер'с Cоллегиате Диcтионарй, Мерриам-Wебстер, 2020-10-10да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2024-05-19.
  8. ↑ 8,0 8,1 Татомир, А. эт ал. (2018). "Cонcептуал модел девелопмент усинг а генериc Феатурес, Эвенц, анд Проcессес (ФЕП) датабасе фор ассессинг тҳе потентиал импаcт оф ҳйдраулиc фраcтуринг он гроундwатер ақуиферс". Адванcес ин Геосcиэнcес 45: 185–192. дои:10.5194/адгео-45-185-2018. 
  9. ↑ Ибраҳим А. Ҳаллоун, Моделинг Тҳеорй ин Сcиэнcе Эдуcатион (2007), п. 36.
  10. ↑ Ҳерберт Стачоwиак: Аллгемеине Моделлтҳеориэ, 1973, С. 131-133.
  11. ↑ Тҳалҳеим: Тоwардс а Тҳеорй оф Cонcептуал Моделлинг. Ин: Жоурнал оф Универсал Cомпутер Сcиэнcе, вол. 16, 2010, но. 20, С. 3120
  12. ↑ Диэтрич Дöрнер: Тҳоугҳт анд Десигн — Ресеарч Стратегиэс, Сингле-cасе Аппроач анд Метҳодс оф Валидатион. Ин: Э. Франкенбергер эт ал. (эдс.): Десигнерс. Тҳе Кей то Суccессфул Продуcт Девелопмент. Спрингер-Верлаг, Берлин эт ал. 1998, С. 3-11.
  13. ↑ М. Wеисберг: Симулатион анд Симиларитй — усинг моделс то ундерстанд тҳе wорлд. Охфорд Университй Пресс, Неw Ёрк 2013 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Model_tushunchasi" dan olindi