Molekulyar kalit

Фотохром молекуллар калитда тескари айланиш сиклини очиш-ёпиш.

Иситиш ва ёруғлик таъсирида азобензолнинг сис-транс изомерланиши.

Молекуляр калит (инглизча: молеcулар сwитч)-икки ёки ундан ортиқ барқарор шаклларда мавжуд бўлган молекула. Малекулалар ўртасида ташқи таъсир натижасида тескари жараёнлар бўлиши мумкин. Иситиш, ёритиш, атроф-муҳитнинг кислоталилигини ўзгартириш, кимёвий моддалар таъсирини магнит ёки электр таъсири шулар жумласидандир.

Тавсиф

Ўтиш молекуласининг бирчи шаклдан иккинчи шаклга ўтиши хусусиятларнинг шиддатли ўзгариши билан бирга келади. Геометрик, электрон, оптик, электр ва бошқалар ҳам шулар жумласидандир. Молекуляр калитнинг энг оддий мисоли қилиб шуни айтишимиз мумкунки кислотали асос кўрсаткичи бўлиб, муҳитнинг кислотали ўзгарганида рангини тескари ўзгартиради. Фотохромли калитларда эса тескари фотокимёвий реаксия содир бўлади, масалан, систранс изомеризацияси ёки ҳалқани очиб ёпиш. Ушбу реакцияларнинг кўпчилиги қиздирилган ҳолатида ҳам бўлиши мумкин: масалан, қисм сифатида азобензолни ўз ичига олган молекулалар қиздирилганда геометрик шаклини тубдан ўзгартиришга қодир ҳисобланади. Ташқи таъсир натижасида ўтказгич молекуласининг хусусиятларини ҳар қандай ўзгариши ҳам маълум бир табиатдаги сигналнинг пайдо бўлишида сабабчи сифатида ифодаланади. Оптик, электр, биологик ва бошқалар ҳам шулар жумласидандир. Шу боис, молекуляр калитлар наноэлектроник қурилмаларнинг таркибий қисмларидан бири сифатида хизмат қилиши мумкин.

Адабиёт

• Лен Ж.-М. супрамолекуляр кимё. Тушунчалар ва истиқболлар. Новосибирск: Наука, 1998. Сек. 8.5.
• Стеэд Ж. W., Атwоод Ж. Л. супрамолекуляр кимё. Т. 2. – М .: Академкнига, 2007. Сек. 8.4.
• ^(ингл.) Фрайссе С., Cоудрет C., Лаунай Ж.-П. // ЕВРО. Ж. Инорг. Кимё. 2001. В. 7. Б. 1581-1590.