Ziyosfera

Monyohe (Sotho)

Монёҳе — сото халқи (Басото) фолклоридаги персонаж бўлиб, у кўпинча ғайритабиий кучга эга бўлган ва инсон қиёфасидаги аёлга уйланадиган илон ёки аждарҳо қиёфасидаги мавжудот сифатида тасвирланади[1]. Монёҳе ҳақидаги эртаклар Жанубий Африканинг Лесото ва атрофидаги ҳудудларда кенг тарқалган.

Танланган эртаклар

Ушбу эртаклар Эдуард Жакотте (Éдоуард Жаcоттет) томонидан тўпланган ва нашр этилган.

Монёҳе (1-версия)

Биринчи талқинда, қабилабоши Масилонинг синглиси Сенкепенг турмушга чиқишни истамайди. Улар ёмғир ёғаётган ва дарёлар тўлиб оқаётган бир пайтда йўлга чиқишади. Масило ва унинг одамлари дарёни осонликча кечиб ўтишади, аммо қандайдир сирли куч Сенкепенгни орқага итаради ва у дарёдан ўта олмайди. Акаси ва синглиси айрилишади. Сенкепенг Мотикоэ дарёси бўйида „спаржа уюми“ ичига яширинади. Уни Мамонёҳе (Монёҳенинг онаси) исмли аёл топиб олади ва ўғлига хотин топганидан хурсанд бўлади.

Аёл қизни ўз уйига олиб боради ва ўғли Монёҳе учун пиширилган таомларни унинг хонасига олиб боришни буюради. Сенкепенг хонага кирганида фақат суякларни кўради ва таомни бир зумда еб битирган кўринмас мавжудот кимлигига ҳайрон қолади. Кечаси у Монёҳенинг думи унга тегаётганини ҳис қилади, лекин уни кўра олмайди. Охир-оқибат Сенкепенг қочиб кетади. Монёҳе уни қувиб етади, бироқ қишлоқ аҳли илонни пичоқлар билан ўлдиришади. Мамонёҳе ўғлининг ўлимидан қаттиқ қайғуради ва унинг қолдиқларини қора ҳўкиз терисига ўраб сувга ташлайди. Сувдан Монёҳе энди илон эмас, балки келишган йигит қиёфасида чиқади ва Сенкепенг билан турмуш қуради[2][3].

Малиане ва сув илони

Ушбу эртак „Малиане ва сув илони“ деб ҳам аталади. Малиане қабилабошининг қизи бўлиб, у сеҳрли йўл билан Монёҳе яшайдиган жойга боради. Йўлда у гапирадиган сичқон ва майиб кампирнинг синовларидан ўтади (майиб кампирнинг яраларини ялайди, бу эса унинг қалби поклигини билдиради). Монёҳенинг қишлоғига етиб боргач, у кўринмас илон-эрига хизмат қилади.

Малианенинг синглиси ҳам шундай бойлик орттиришни истаб йўлга чиқади, лекин сичқон ва кампирга ёрдам бермайди. Натижада Монёҳе уни жазолайди. Синглиси қочиб кетади, илон эса уни қувиб қишлоққа келади. Қишлоқдаги булоқ қуриб қолади. Бир „табиб“ қора ҳўкиз сўйиб, махсус расм-русум ўтказади ва Монёҳени илон терисидан озод қилади. Монёҳе инсон қиёфасига киради, сув яна оқа бошлайди ва у ҳар икки сингилни ўз қишлоғига олиб кетади[4].

Таҳлил

Эртак тури

Монёҳе ҳақидаги эртаклар халқаро АТУ тизими бўйича АТУ 425А („Ҳайвон-куёв“) ва АТУ 425C („Соҳибжамол ва маҳлуқ“) турларига яқин ҳисобланади[5]. Африкашунос олима Сигрид Шмидт ушбу эртакларни 443Б („Қирол Линдвурм“) тури билан боғлайди ва бу тур Жанубий Африкада жуда кенг тарқалганини таъкидлайди[6].

Символизм ва мотивлар

Тадқиқотчи Колин Мюррейнинг фикрича, илон образи (кўпинча Монёҳе деб аталади) унумдорлик, сув манбалари ва аёлларнинг насл қолдириш кучи билан боғлиқдир[7]. Сото мифологиясида Монёҳе „Сув илони“ (Ноҳа эа Меци) ролини ўйнайди ва қурғоқчилик пайтида сув берувчи ғайритабиий куч саналади[8]. У кўпинча зиддиятли персонаж: бир томондан одамларни ютувчи даҳшатли махлуқ, иккинчи томондан эса қабилага сув ва барака келтирувчи шаҳзода сифатида намоён бўлади.

Вариантлар

Инсон ва илон ўртасидаги никоҳ мавзуси Саҳрои Кабирдан жанубдаги Африкада жуда кенг тарқалган. Шунга ўхшаш вариантлар Хоса ва Зулу фолклорида ҳам учрайди[9]. Масалан, профессор Минниэ Постма тўплаган вариантда Монёҳенинг туғилиши бефарзанд ота-онанинг табибга мурожаат қилиши билан боғланади; у инсон эмас, балки сув илони терисида туғилади ва фақат севги ҳамда қурбонлик орқали ўзининг асл инсоний қиёфасини қайтариб олади[10].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Слоне, Д. Жасон, анд Морт, Жоэл Г. Морт. „ОН ТҲЕ ЭПИСТЕМОЛОГИCАЛ МАГИC ОФ ЭТҲНОГРАПҲИC АНАЛЙСИС“. Ин: Метҳод & Тҳеорй ин тҳе Студй оф Религион 16, но. 2 (2004): 152.
  2. ↑ Жаcоттет, Эдоуард. Cонтес популаирес дес Бассоутос: Африқуэ ду Суд. Парис: Эрнест Лероух. 1895. пп. 214-225.
  3. ↑ Счеуб, Ҳаролд. Африcан Талес. Тҳе Университй оф Wисcонсин Пресс, 2005. пп. 188-192.
  4. ↑ Постма, Минниэ. Талес фром тҳе Басотҳо. Университй оф Техас Пресс. 1974. пп. 71-77.
  5. ↑ Ҳеарне, Бецй. Беаутй анд тҳе беаст: висионс анд ревисионс оф ан олд тале. Университй оф Чиcаго Пресс, 1989. пп. 9-11.
  6. ↑ Счмидт, Сигрид. „Намибисче Волксерзäҳлунген“. Ин: БАБ Wоркинг Паперс. н. 8. 2008. пп. 10-12.
  7. ↑ Муррай, Cолин. „Сотҳо фертилитй сймболисм“. Ин: Африcан Студиэс, 39:1, 1980. пп. 68-69.
  8. ↑ Ракоцоане, Франcис C. Л. „Траcес оф Снаке Wоршип ин Басотҳо Cултуре“. Ин: Жоурнал фор тҳе Студй оф Религион 21, но. 1 (2008): 65-67.
  9. ↑ Жаcоттет, Éдоуард. Тҳе треасурй оф Ба-суто лоре. Лондон, 1908. пп. 126-127.
  10. ↑ Постма, Минниэ. Талес фром тҳе Басотҳо. Университй оф Техас Пресс. 1974. пп. 58-70. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Monyohe_(Sotho)" dan olindi