Ziyosfera

Moryana

Моряна — славян мифологик қаҳрамони, аёл руҳи. Рус эътиқодига кўра — денгиз қиролининг қизи[1][2] ва денгиздан қуруқликка эсадиган худди шу номдаги совуқ ва қаттиқ шамолнинг тимсоли[3]; Денгизчилар, шунингдек, умумий сув париларининг денгиз хилма-хиллиги деб ҳам аталган[4][5][6] В. И. Дал ўт ўчирувчилар ва шамол тегирмонлари билан бир қаторда эслатиб ўтади (бошқа манбаларда ерликларни қўшимча равишда таснифлайди[7]), бу уларни ўрта асрлар Европа кимёси[8] элеменалия билан боғлайди. Гарчи Моряна қиёфаси жуда ноаниқ бўлса ва у ўзига ҳос феълга эга бўлиши ва руҳларнинг „оиласи“ ни ифодалаши мумкин бўлса-да, у билан боғлиқ деярли ҳар қандай эътиқодга хос бўлган бир нечта умумий хусусиятлар мавжуд: денгиз сувларидан келиб чиқиши, улкан ўсиши, узун сочлари ва об-ҳавога таъсири.

А. М. Ремизов Морянани денгиз худоси ва шамоллар бекаси деб атайди[9]; у ўзининг „Денгиз-уммонга“ эртак сиклида ҳам айтиб ўтади. В. А. Прохоров ўзининг „Россия антиқалари“[10] асарида Морянанинг илоҳий мақоми ҳақида ҳам гапиради.

Унинг исми Марена номи билан уйғунлиги сабабли, Моряна исми билан танилган ва ўлим худоси деб аталган.

Мифологик образ

Русларнинг Морян ҳақидаги эътиқодлари кўп эмас. Улардан энг кенг тарқалганига кўра, у куннинг кўп қисмида балиқ қиёфасига кириб, делфинлар билан ўйнаб, денгиз тубида сузиб юрган ёки олтин қалпоқда ўтириб сувда юрган. У қуруқликка фақат сокин оқшомларда чиқди, тўлқинларда чайқалиб, денгиз тошларини сачратиб, тортиб олади. Денгиз қироли ғазабланиб, бўрон кўтарилгач, Моряна уни тинчлантиради ва бўрон ҳам пасаяди[1][2]. Моряна кўзни қамаштирувчи гўзалликка эга эди[2]. В. А. Прохоровнинг ёзишича, бутпарастлар Морянани маъбуда, шунингдек, Қуёшнинг маҳбуби деб ҳисоблаган; қадимги рус эртакларидан бирида у денгиз маликаси Анастасия номи билан тилга олинган. Ушбу эртакда Иван Царевич Қуёш ва унинг онаси ўртасидаги суҳбатни эшитиб қолиб, вақт давомида Қуёш Анастасия унга сув сепганда, унинг юзи „камтарлик қизариши“ билан қопланишини айтади[10].

Бошқа бир эътиқодга кўра, Моряна жуда қаттиққўл, оқ кийинган, алвасти дев аёл. У Волга қирғоғининг жануби-шарқий шамолларни бошқаради, шунинг учун Каспий денгизидаги денгизчилар учун катта хавф туғдиради. Морянанинг асосий рақиби Чол — йиртиқ шляпа, шимоли-ғарбий шамолнинг хўжайини, деярли ҳар доим унга ютқазади; улар дуэлда тўқнашганда, сув тўлқинлари устун бўлиб осмонга кўтарилади ва буралиб, кемаларни чўктиради[3].

Жоке-морянс, шунингдек, улкан ўлчамдаги қизлар сифатида тасвирланган. Улар қирғоқ бўйидаги қояларга яширинишади ва яқин атрофда кема пайдо бўлиши билан улар пайдо бўлиб, уни силкитади, шунда у қулаб тушади. Баъзан улар одамларга ҳужум қилиб, уларни сув остида судраб боришга ҳаракат қилишади ва денгизчилардан ўзларини ҳимоя қилишнинг ягона йўли — денгиз кўпикига ўхшаш сочларини иложи борича тортиб олишдир. Бўрон пайтида айниқса фаол бўлади[5].

Морянлар Тонг[2], Момақалдироқ маъбудаси[2], Маря Моревна[1] ва Марина Лазореванинг тасвирларига яқин.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Женскиэ персонажи славянской мифологии“ (на основе Кононенко А. А., Кононенко С. А. „Персонажи славянской мифологии“, Виноградова Л. Н. „Славянская народная демонология: проблеми сравнителного изучения“)
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Вагурина 1998.
  3. ↑ 3,0 3,1 Кононенко 2013.
  4. ↑ Афанасьев 1994.
  5. ↑ 5,0 5,1 Разновидности русалок (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-11-13 санасида архивланган) (Моя библиотека)
  6. ↑ Легенди и предания. Водяница (Русская история)
  7. ↑ Ветрян, ветран (Словар русского язика ХВИИ в.)
  8. ↑ Даль 1880.
  9. ↑ Ремизов 2004.
  10. ↑ 10,0 10,1 Прохоров 1872.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Moryana" dan olindi