Ziyosfera

Mosulning qulashi

Мосулнинг қулаши – 2014-йилнинг 4-10-июн кунлари, дастлаб Абу Абдулраҳмон ал-Билавий бошчилигидаги „Исломий давлат“ исёнчилари Мосулни генерал-лейтенант Маҳди ал-Ғарравий бошчилигидаги Ироқ армиясидан эгаллаб олганида юз берди.

Мосулнинг қулаши
Ироқ урушининг бир қисми
Iroq-Shom islomiy davlatining mosuldagi hujumiga uchragan humviy
Саналар 2014-йил 4-10-июн
Уруш ери Ироқ
Натижа ИСҲИД г'алабаси
Рақиблар
Ироқ ҳукумати
  • Ироқ армиясининг 2-дивизияси
  • Ироқ армиясининг 3-дивизияси
  • Хусусий ҳарбий компания
  • Уйг'ониш кенгаши ташкилоти
  • Хусусий милиция
 ИСҲИД
  • ИСҲИД жангчилари
Қўмондонлар
Лейтенент генерал Маҳди ар-Гарави Муҳаммад Саид Абдулраҳман ал Мавла

Абу Абдураҳмон ал-Билави

Кучлар
60,000 киши
  • 30,000 аскар
  • 30,000 федерал полициячи
 800-1,500 аскар
Йўқотишлар
2,500+ киши о'лган

4,000 маҳбус озод қилинган

дизертирлар қочган

105 киши о'лган
Умумий йўқотишлар
6,605 киши о'лган

500,000 тинч аҳоли Мосулни тарк этган

4-июн куни исёнчилар Мосулни эгаллашга киришдилар. Ироқ армияси расман 30 000 аскар ва яна 30 000 федерал полицияга эга бўлиб, шаҳарда 1500 аъзолик ҳужумчи кучга қарши турарди. Ироқ кучларининг ҳақиқий сони ўлган аскарлари туфайли анча паст бўлиб, жанговар қобилиятини кескин пасайтирди[1]. Олти кунлик жанговар ва оммавий дезертирлардан сўнг Ироқ аскарлари чекинишга буйруқ олдилар. Мосул шаҳри, жумладан Мосул халқаро аэропорти ва у ерда жойлашган вертолётлар ҳаммаси ИШИД назорати остига ўтди. Тахминан 500 000 тинч аҳоли шаҳарни тарк этган.

Ироқ қуруқлик қўшинларининг собиқ қўмондони Али Ғайдан собиқ бош вазир Нури ал-Маликийни Мосул шаҳридан чиқиб кетиш буйруғини берганликда айблади[2].

Мосул бир неча йил ИШИД назорати остида қолди. Ироқ кучлари 2016-йил 17-октабрда шаҳарни қайтариб олиш учун ҳужум бошлади. Мосул жанги кейинги июл ойида унинг озод этилиши билан якунланди.

Тарих

2013-йил декабр ойидан бошлаб бутун Ироқ ғарбида жангарилар, Ироқ хавфсизлик кучлари ва „Ироқ-Шомдаги исломий давлат“ (ИШИД) ўртасида тўқнашувлар давом этмоқда. 2014-йил январ ойи бошида ИШИД жангарилари Фаллужа ва Ҳит шаҳарларини[3] муваффақиятли эгаллаб, Ал-Анбар губернаторлигининг катта қисмини ўз назоратига олди. Кейин Ироқ армияси минтақани қайтариб олиш мақсадида Анбарга ҳужум бошлади. Ироқ кучлари 2014-йил 5-июн куни Самаррани қайтариб олди[4], шунингдек, у ерда ИШИД кучларини заифлаштириш учун Фаллужани кучли ўққа тутди. Бироқ ИШИД қўшни Сурияда ҳудудий олға силжиб, уларга кўпроқ қурол-аслаҳа[5] олиш имконини берди ва ўз мавқеини сезиларли даражада мустаҳкамлади[6].

Июн ойи бошида, Ироқ армиясининг Анбар минтақасидаги юришидан сўнг, исёнчилар Ироқнинг марказий ва шимолий қисмларига юриш бошлади. Ироқ хавфсизлик кучлари 4-июн куни Мосул яқинида ИШИД ҳарбий қўмондони Абу Абдулраҳмон ал-Билавийни ўлдиришди. ИШИД Мосулни эгаллаб олган ҳарбий операцияни марҳум қўмондонининг тахаллусига ишора қилиб, „Билавий қасоси“ деб атади[7]. Амалиёт бошланишидан бир оз олдин исёнчилар Фаллужа ва Гарманинг катта қисмини, шунингдек, Ҳадиса, Журф Ал-Сахар, Ана, Қоим, Абу Ғрайб ва Анбар вилоятидаги бир қанча кичик аҳоли пунктларини назорат қилишган[8].

Мосулнинг қулаши

АҚШ армиясининг Мосулнинг қулаши диаграммаси

4-июн куни Ироқ полицияси генерал-лейтенант Маҳди Гаравий қўмондонлигида Ироқдаги Мосул[9] яқинида ИШИД ҳарбий етакчиси Абу Абдулраҳмон ал-Билавийни бурчакка қамаб қўйди. Ал-Билавий ўзини портлатиб юбордиМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме.

Эрталаб соат 02:30 да ИШИДнинг ҳар бир юк машинасида тўрт нафар жангчи бўлган пикап карвонлари шаҳар назорат-ўтказиш пунктларига ўқ узиш орқали Мосулга кирди. Мосулнинг биринчи мудофаа чизиғида 2500 аскар бор деб тахмин қилинган бўлса-да, Гаравининг айтишича, „аслида 500 га яқин эди“. Унинг таъкидлашича, шаҳардаги барча танклар Ироқ кучлари томонидан Ал-Анбар губернаторлигида қўлланилганлиги сабабли, шаҳарда ИШИД жангариларига қарши курашиш учун кам имконият қолган. Исёнчилар ҳужум пайтида баъзи Ироқ аскарларини осиб ўлдирган, ёқиб юборган ва хочга михлаганМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме.

6-июн куни ИШИД шаҳарнинг шимоли-ғарбий қисмига ҳужумини бошлади. Шаҳарда ИШИД кучлари 1,500 жангариларни ташкил этди, Ироқ кучлари нисбати 15 га 1 эди[10]. Мосул яқинидаги Муваффакияда иккита худкуш бомбардимончи машинани портлатиб, олти Шабак аскарини ўлдирди. Ҳужумлардан сўнг, жангчиларнинг аксарияти чўлга чекинишди ёки маҳаллий аҳоли орасига сингиб кетишди[11].

8-июн куни гуруҳ Жалавла шаҳридаги Курдистон ватанпарварлар иттифоқи партияси офисига қўш бомбали ҳужум уюштирди ва бу ҳужумда ўн саккиз киши ҳалок бўлди[12]. Уюштирилган суиқасдлар Мосулни етакчисиз қолдирди[13]. Гуруҳ, шунингдек, ал-Урайбий маҳалласидаги полиция идорасини бомбардимон қилди ва Дажла дарёсининг ғарбидаги ташландиқ бинога жойлашди ва уни ўттиз нафар СWАТ аъзоларининг штаб-квартирасига айлантирди.

9-июн куни ИШИД Тикритда қўлга олинган Ироқ хавфсизлик кучларининг 15 нафар аъзосини қатл қилди[14]. CБС Неwс телеканали берган хабарларга кўра, ИШИД жангарилари ўша куни пулемёт ва гранаталар билан қуролланган Ниневия вилояти штаб-квартирасига бостириб кирган[15]. Ўша вақтга келиб, Тўртинчи баталён ҳужумчиларга қарши курашган сўнгги маҳаллий полициячи бўлинмалардан бири эди. Қолган мудофаа кучлари қочиб кетган ёки мухолифатга қўшилган. Режалар ўқ-дорилар йўқлиги сабабли Гарави истеъфодаги генерал Холид ал-Обейдийнинг маслаҳати билан Ироқ ҳарбийларига чекинишни буюрдиМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме. Ўша кечада ИШИД ва сунний жангарилар Мосулга ҳужум қилиб, кечаси шиддатли жангларга сабаб бўлди. Ироқ армияси аскарлари шаҳар ҳужумга учраган пайтда уни тарк этиб, жангариларга 10-июн куни тушгача Мосулнинг катта қисмини назорат қилишларига имкон бердиМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад наме. Жангарилар кўплаб объектларни, жумладан, минтақадаги АҚШ ҳарбийлари учун марказ бўлиб хизмат қилган Мосул халқаро аэропортини эгаллаб олди[16]. Жангарилар Саладин губернаторлиги жанубидаги „бир қанча қишлоқлар“ ва ҳарбий авиабазадан ташқари аэропортда мавжуд бўлган вертолётларни қўлга олди[15]. Ироқ армияси „жангарилар ҳужуми олдида парчаланиб кетди“. Аскарлар қуролларини ташлаб, жанговар бўлмаган тинч аҳоли билан қўшилиб кетди[17].

2014-йил 10-июн куни исёнчилар ва Ироқ ҳарбийлари ўртасидаги тўрт кунлик тўқнашувлардан сўнг шаҳар ИШИД қўлига ўтди. Ўшанда гуруҳ Мосулдан Киркук томон олдинга ўтгани ҳақида хабарлар келганди. Шаҳарни эгаллаб олаётганда, гуруҳ 1000 га яқин маҳбусни озод қилди[18]. Ҳукумат бинолари устида ҳам қора байроқлар осиб қўйилди[19]

Оқибат

2015-йил майигача Сурия ва Ироқда ИШИД назорати ва фаолияти ҳудудлари

11-июн куни ИШИД исёнчилари Байжи нефтни қайта ишлаш заводига кириб, унинг асосий биноси ва полиция идорасини эгаллаб олди ва ёқиб юборишди. Тахминан 60 машинадан иборат гуруҳда шаҳарни кезган жангарилар Байжи қамоқхонасини ҳам назоратга олиб, ичидаги барча маҳбусларни озод қилган. Маҳаллий аҳолининг ОАВ вакилларига айтишича, ИШИД ўзларидан олдин бир гуруҳ маҳаллий гуруҳ бошлиқларини юбориб, нефт заводининг 250 нафар қўриқчисини чекинишга кўндиришга уринган. Шунингдек, ҳарбийлар ва полициячилар ҳудудни тарк этишлари ҳақида огоҳлантирилган[20][21]. Ал-Жазира ўша куни Ироқ армиясининг тўртинчи зирҳли дивизиясининг қўшимча кучлари шаҳарга етиб келганидан сўнг жангарилар Байжидан чекинганини даʻво қилган[22].

Ўша куни ИШИД аъзолари Туркиянинг Мосулдаги консуллигини ҳам эгаллаб, 49 нафар турк ходимини, жумладан Бош консул, уч бола ва Туркия махсус кучларининг бир нечта аъзоларини ўғирлаб кетишди. Хабарларга кўра, ўғирланганлар яқин атрофдаги жангарилар базасига етказилган ва улар ҳеч қандай зарар кўрмаган. Исмини ошкор этмаган турк расмийси ҳукумат ИШИД билан алоқада эканлигини тасдиқлади. Бош вазир Ражаб Тоййиб Эрдўған, Миллий разведка бошқармаси (МИТ) аъзолари ва Бош вазир ўринбосари Бешир Аталай билан вазиятни муҳокама қилиш учун фавқулодда йиғилиш ўтказди. 28 туркиялик юк машинаси ҳайдовчиси Мосулдаги электр стансиясига ёқилғи етказиб бераётганда жангарилар томонидан ўғирлаб кетилганидан бир кун ўтиб бу фавқулодда йиғилиш ўтказилди[23][24].

Мосул назоратини қўлга киритгандан сўнг, ИШИД кучлари 4000 га яқин Ироқ хавфсизлик кучлари маҳбусларини қатл қилдилар ва уларнинг жасадларини Ироқдаги ягона энг катта, яъни Хафса бўғозидаги оммавий қабрга ташладилар. Бу оммавий қабр кейинчалик Мосул жанги пайтида (2016-17) очилган[25].

Қўзғолончилар 11-июн куни кечқурун Тикритни тўлиқ назоратга олди. Маҳаллий расмийларнинг хабар беришича, шаҳар атрофида назорат-ўтказиш пунктлари ўрнатилган ва камида 300 маҳбус шаҳар қамоқхоналаридан озод қилинган, уларнинг кўпчилиги терроризмда айбланиб жазони ўтаётган эди[22][26][27].

Мосулнинг қулаши ва унинг оқибатларига жавобан Ироқ ҳукумати тинч аҳолини қуроллантиришини ва парламенти фавқулодда ҳолат эълон қилишини айтди. Ҳукумат, шунингдек, Ироқ халқи ва АҚШ армияси ўртасидаги ҳамкорликни ўз ичига олган армияни қайта ташкил этиш режаси ҳақида гапирди[18].

Жавоб

АҚШ Давлат департаменти хавотирдалигини ва вазият „ўта жиддий“ эканини эʻлон қилди. Давлат департаменти матбуот котиби Жен Псаки, „Бу тобора кучайиб бораётган таҳдид барча жамоалардаги ироқликларнинг ушбу умумий душманга қарши курашиш ва бу жангари гуруҳларни ёрдамчи гуруҳлардан ажратиб қўйиш учун биргаликда ишлашлари зарурлигини кўрсатади“[18].

Мосулдан келган Ироқ парламенти спикери Усама ал-Нужайфий „бўлган воқеа ҳар қандай ҳолатда ҳам фалокат“ деган эди. У, шунингдек, армиянинг шаҳардан чекиниш пайтидаги „бепарволигини“ танқид қилди[15]. Бош вазир Нури Камол ал-Маликий ҳам „Ироққа яқин ҳукуматлардан дўстлик ёрдами“ни сўради[17].

Мосуллик тадбиркор „шаҳар двигателсиз самолёт каби қулаб тушди“, деб изоҳ берди, „ИСҲИДчилар қуролларини ҳавога отишди, лекин ҳеч кимуларга қарата ўқ узмади“[18] деб вазиятни баён қилди. Бир офицер Рейтер агентлигига „улар [ИШИД жангарилари] бир неча сония ичида пайдо бўлади, зарба беради ва ғойиб бўлади“, деди[19].

Манбалар

  1. ↑ ал-Салҳй. „Ирақ форcес ребуилдинг тҳе троопс“ (эн). www.алжазеэра.cом. Қаралди: 2021-йил 20-август.
  2. ↑ „قائد عسكري سابق: المالكي أمر بسحب القوات من الموصل“ (ар). www.алжазеэра.нет. Қаралди: 2022-йил 22-январ.
  3. ↑ „Ирақ'с Фаллужаҳ фаллс то 'Қаэда-линкед' милитанц“. Даилй Стар (4-январ 2014-йил). 19-октабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-июн 2014-йил.
  4. ↑ „80 киллед ин Ирақ ас сеcуритй форcес ре-таке cитй оф Самарра“. Хинҳуа (5-июн 2014-йил).
  5. ↑ „Уне провинcе иракиэнне энтиèре аух маинс дес жиҳадистес“. Либератион. АФП (10-июн 2014-йил). 2014-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-июн 2014-йил.
  6. ↑ Фаҳим, Кареэм; Ал-Салҳй, Суадад. „Сунни Милитанц Дриве Ирақи Армй Оут оф Мосул“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (10-июн 2014-йил). Қаралди: 10-июн 2014-йил.
  7. ↑ „Ревеалед: тҳе Исламиc Стате 'cабинет', фром финанcе министер то суиcиде бомб деплоер“. Телеграпҳ (9-июл 2014-йил). Қаралди: 4-феврал 2015-йил.
  8. ↑ „Ирақ Упдате #42: Ал-Қаэда ин Ирақ Патролс Фаллужаҳ; Аимс фор Рамади, Мосул, Багҳдад“. Институте фор тҳе Студй оф Wар. Қаралди: 5-январ 2014-йил.
  9. ↑ „Ревеалед: тҳе Исламиc Стате 'cабинет', фром финанcе министер то суиcиде бомб деплоер“. Тҳе Телеграпҳ. Қаралди: 17-апрел 2015-йил.
  10. ↑ „Террор'с неw ҳеадқуартерс“. Эcономист. Қаралди: 17-апрел 2015-йил.
  11. ↑ „Инсургенц фигҳт Ирақи форcес ин cитй оф Мосул“. Реутерс. 2016-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июл.
  12. ↑ „Бомбинг оф ПУК ҲҚ ин Дияла леавес 18 деад“. Даилй Стар. 2014-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 12-июл.
  13. ↑ Фиве Ҳостагес, Тҳе Неw Ёркер
  14. ↑ „Ирақ cрисис: ИСИС милитанц пуш тоwардс Багҳдад -Жуне 13 ас ит ҳаппенед“. Тҳе Телеграпҳ. Қаралди: 17-апрел 2015-йил.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 „Ирақи cитй оф Мосул фаллс то жиҳадисц“. CБС Неwс. Қаралди: 17-апрел 2015-йил.
  16. ↑ Слй, Лиз; Рамадан, Аҳмед. „Инсургенц сеизе Ирақи cитй оф Мосул ас троопс флеэ“. Тҳе Wашингтон Пост (10-июн 2014-йил). Қаралди: 10-июн 2014-йил.
  17. ↑ 17,0 17,1 „Сунни Милитанц Дриве Ирақи Армй Оут оф Мосул“. Неw Ёрк Тимес. Қаралди: 17-апрел 2015-йил.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 „Исис инсургенц сеизе cонтрол оф Ирақи cитй оф Мосул“. Тҳе Гуардиан. Қаралди: 17-апрел 2015-йил.
  19. ↑ 19,0 19,1 „Мосул фаллс то милитанц, Ирақи форcес флеэ нортҳерн cитй“. Реутерс. Қаралди: 17-апрел 2015-йил.
  20. ↑ „Ҳалф а миллион флеэ унрест ин Ирақ'с Мосул“. Ал Жазеэра (11-июн 2014-йил). Қаралди: 11-июн 2014-йил.
  21. ↑ „Ал-Қаэда сплинтер гроуп cаптурес Ирақи оил рефинерй тоwн“. CБC Неwс (11-июн 2014-йил). Қаралди: 11-июн 2014-йил.
  22. ↑ 22,0 22,1 „Ирақи cитй оф Тикрит фаллс то ИСИЛ фигҳтерс“. Ал Жазеэра (11-июн 2014-йил). Қаралди: 11-июн 2014-йил.
  23. ↑ „ИСИЛ фигҳтерс сеизе 48 Туркс ат cонсулате ин Ирақ'с Мосул“. Тодай'с Заман (11-июн 2014-йил). 16-июн 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-июн 2014-йил.
  24. ↑ „ИСИЛ киднапс Туркиш cонсул, спеcиал форcес, чилдрен ин нортҳерн Ирақи ҳоцпот“. Ҳурриет Даилй Неwс (11-июн 2014-йил).
  25. ↑ Ҳоррор оф Мосул wҳере синкҳоле беcаме масс граве фор 4,000 оф Исил’с виcтимс
  26. ↑ „Инсургенц оверрун парц оф Ирақи cитй оф Тикрит“. Труст.орг. Реутерс (11-июн 2014-йил). 2014-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-июн 2014-йил.
  27. ↑ „Ирақ'с Тикрит фаллс то милитанц: полиcе“. Даилй Стар Лебанон (11-июн 2014-йил). Қаралди: 11-июн 2014-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mosulning_qulashi" dan olindi