Motivatsiya
Мотивация — бу одамлар ва бошқа ҳайвонларнинг маълум бир вақтда хатти-ҳаракатни бошлаши, давом эттириши ёки тўхтатиши сабаби. Мотивацион ҳолатлар одатда агент ичида ҳаракат қилувчи, мақсадга йўналтирилган хатти-ҳаракатларга мойилликни яратадиган кучлар сифатида тушунилади. Кўпинча турли хил руҳий ҳолатлар бир-бири билан рақобатлашади ва фақат энг кучли ҳолат хатти-ҳаракатни белгилайди[1]. Бу шуни англатадики, биз бирор нарсани амалга оширмасдан туриб, бирор нарса қилишга ундашимиз мумкин. Мотивацияни таъминловчи парадигматик руҳий ҳолат — бу истак . Аммо бошқа турли ҳолатлар, масалан, нима қилиш кераклиги ёки ниятлари ҳақидаги эътиқодлар ҳам мотивацияни таъминлаши мумкин. Мотивация „мотив“ сўзидан олинган бўлиб, у кишининг эҳтиёжлари, истаклари ёки ундовларини билдиради. Мақсадга эришиш учун шахсларни ҳаракатга ундаш жараёнидир. Иш мақсадлари контекстида одамларнинг хатти-ҳаракатларини кучайтирадиган психологик элементлар пулга бўлган хоҳишни ўз ичига олиши мумкин.
Мажозий кўринишда мотивация эшак учун „сабзи“ дир. Мотивациядан ташқари, эшакни кўчириш усуллари Рағбатлантириш, вазиятни кўриш ва ҳаётни ташкил этиш, керакли ҳис-туйғулар ва ҳолатларни уйғотишдир.
МОТИВАТСИЙА ВА ТАНА МУНОСАБАТЛАРИНИНГ ЭТИСҲМАСЛИГИ
Мотивациянинг этишмаслиги одатда ҳис-туйғулар (сезгилар) билан яшайдиган ва тез-тез бошини (онгини) айлантирмайдиганлар томонидан азобланади. Улар одатда танага эргашмасликлари муҳим, уларнинг танаси летаргик бўлиб, эгилиб, йиғилмайди ва кинестетик таклифларнинг салбий оқимини яратади („ҳамма нарса суст, ҳеч нарса қизиқ эмас“). Бундай хира кўзлар ва эгилган елкалар фонида ҳар қандай интеллектуал конструкциялар, онгли оғзаки таклифлар ёки ақлли китобларни ўқиш беҳуда кетади: онгли муносабат онгсиз (танавий) муносабатлар кучидан олдин бузилади. Нима қилиш керак? Ўзингизга айтинг: „Танангизга ғамхўрлик қилинг“ ва „Бошингизни айлантиринг“. Кейин танани тўғрилаб, елкаларини тўғрилаб, кўзларни тўпланг — ва бошнинг назорати остида бизнесга тушинг. Ҳаммаси ишлайди!
Меҳнат шароитини яхшилаш.
Меҳнат шароитларини яхшилаш бугунги куннинг энг долзарб муаммосидир. Шахснинг ижтимоий этуклигининг янги даражаси меҳнат муҳитининг ноқулай шароитларини инкор этади. Меҳнат шароитлари нафақат эҳтиёж, балки маълум даромадли меҳнатни рағбатлантирувчи мотив сифатида ҳам маълум меҳнат унумдорлиги ва унинг самарадорлигининг омили ва натижаси бўлиши мумкин.
1) Иш жойидаги кераксиз нарсаларни йўқ қилинг
2) Тўғри нарсаларни тўғри тартибга солинг ва сақланг
3) Иш жойини доимо тоза ва озода тутинг
4) Иш жойининг ишлашга доимий тайёрлиги
5) Интизомни ўрганинг ва санаб ўтилган тамойилларга риоя қилади.
Мотивация. Ўзингизга ва бошқаларга мотивация бериш.
•Одамларда доимо қизиқиш ва иш, рол ёки мавзуга содиқ қолиш ёки мақсадга эришиш учун ҳаракат қилишни хоҳлайдиган истак ва кучни рағбатлантирадиган ички ва ташқи омиллар.
•Бирор бир мақсадга эришиш учун бўлган кучли хоҳиш ёки истак борми демак сизда озингизга бўлган ишонч ва ўзгаларга отказадиган тасир кучингиз ижобий. Сиз каршингиздаги инсонга бир сўз билан рухлантириб ўзига ишонч уйғота оласиз.
Мотивацияни ўзигизга мослаштиришда қуйдагиларга амал қилинг
•Ижобий бўлинг (фақат ҳар бир қилаёдган ишингизга ижобий ёндошинг)
•Ўзингизни рағбатлантиринг
•Ўзингиздан кучлироқ ва билмлироқ одамлар даврасида бўлинг
•Мақсадларингизга эришганингизни хаёлингизда тасаввур қилиб кўринг
•Ўзингизга ёқадиган ва қизиқарли бўлган иш билан шуғулланинг
•Умуман ҳаракат қилмагандан кўра бир бор уриниб кўрган яхшироқлигини ёдда тутинг
Бошқаларга мотивация бермоқчимисиз аввал озингиз шунга ишонинг
•Аввалом бор ўзингиз ютуқларга эришган бўлинг шунда одамлар сизга эргашади
•Обдон кузатинг, қайси одамга нима мотивация бера олишини аниқланг
•Улар ҳар қандай орзуга эриша олишларига уларни ишонтиринг
•Рағбатлантиринг
•Уларга етакчи (лидер) бўлиш имконини беринг
Билм, кучингиз ва яратилган шароитлардан унумли фойдаланинг! Ёдингизда тутинг сиз ўзингиз ва бошқаларга мотивация бера оласиз! Келажагинга ишон сен кучлисан.
Сизга мотивация нима учун керак?
Мотивлар тизими шахснинг ажралмас хусусиятидир. Бу ўзига хосликни шакллантирувчи омиллардан биридир. Мотивация бизнинг руҳий хусусиятларимиз билан боғлиқ (масалан, холерик одамлар жуда кўп ҳаракат қилишлари, иложи борича кўпроқ таассуротлар олишлари керак) ва жисмоний ҳолат (касал бўлганимизда деярли ҳеч нарсани хоҳламаймиз). Буни табиат томонидан қўйилиши тасодиф эмас.
Шаклланмаган мотивация одатий ҳолдир ва сиз у билан ишлашингиз керак бўлади, шунда одам тўсиқларни, шу жумладан дангасаликни энгиб ўтиши ва ўзини муваффақиятли деб билиши керак. Ўзини англаш ва ривожлантириш учун мотивларни, истакларни, қизиқишларни тинглашга арзийди. Бирор нарсани жуда қаттиқ истаган инсонлар бошқаларникидан каттароқ натижаларга эришишлари, бошқа барча нарсалар тенг бўлиши бежиз эмас. Халқ айтганидек: „Худо интилувчига фаришталарни беради“. Сиз ўзингизнинг интилишларингизни назорат қилишингиз мумкин ва керак. Агар ривожланиш тўхтаб қолса, ажойиб натижаларга эришиш мумкин. Кўпроқ нарсаларни кузатиб боринг. Ва қилган ҳар бир ишингиз қувонч келтирсин! Агар инсон ҳаётини унинг ривожланиш йўлидаги олдинга силжиши деб ҳисобласак, демак, ҳаёт бу янги чегараларни доимий равишда энгиб ўтиш, яхши натижаларга эришиш жараёни. Ва бу жараёнда этакчи роллардан бирини инсон бажарадиган барча ҳаракатлар ва ишларнинг маъноси масаласи ўйнайди. Инсон фаолияти ва хулқ-атворига нима таъсир қилади? Нега у умуман ҳеч нарса қилмаяпти? Унга нима туртки беради? Нима ундайди? Ахир, ҳар қандай ҳаракат (ва ҳатто ҳаракацизлик) деярли ҳар доим ўз мотивига эга. Шундай қилиб, биз бир-биримиз билан яхшироқ мулоқот қилишимиз учун, атрофимиздаги одамларни ва ўзимизни, бошқаларнинг ва ўз ҳаракатларимизни тушунишимиз осонроқ бўлиши учун биз мотивация нима эканлигини гаплашишимиз керак. Бу савол психология учун, масалан, унинг асослари ёки усуллари каби муҳимдир. Шу сабабли биз мотивация мавзусига алоҳида дарс бағишлаймиз, уни ўрганиш жараёнида мотивацияни шакллантириш жараёни, мотивация тизими, мотивация назариялари, унинг турлари (иш, ўрганиш, ўз-ўзини мотивация) билан танишамиз. Биз меҳнат ва ходимлар, талабалар, мактаб ўқувчилари ва ўзимиз меҳнат мотивациясини бошқариш усуллари тўғрисида билиб оламиз; Мотивацияни рағбатлантириш ва ошириш усуллари ҳақида батафсил тўхталамиз.
Таъриф
"Мотивация" одатда одамлар ёки ҳайвонларнинг маълум бир вақтда маълум бир хатти-ҳаракатни бошлаши, давом эттириши ёки тугатишини тушунтирадиган нарса сифатида аниқланади[2][3][4][5]. Мотивацион ҳолатлар турли даражадаги кучларда бўлади. Даража қанчалик баланд бўлса, давлатнинг хулқ-атворга таъсири шунчалик юқори бўлади[6]. Бу кўпинча мақсадли хатти-ҳаракатларга олиб келадиган агентнинг ичидан ҳаракат қиладиган кучлар билан боғлиқ[3][7]. Мотивацияни ички кучлар нуқтаи назаридан аниқлаш билан боғлиқ муаммолардан бири шундаки, уларни ўлчаш жуда қийин, шунинг учун эмпирик фикрлайдиган назариётчилар кўпинча кузатиладиган хатти-ҳаракатлар билан чамбарчас боғлиқ бўлган таърифларни афзал кўрадилар[8][7]. Ёндашувлардан бири мотивацияни ҳайвон хатти-ҳаракатларининг мослашувчанлиги нуқтаи назаридан аниқлашдир. Бу мослашувчанлик мақсадга йўналтирилган хатти-ҳаракатларни ўз ичига олади, бу ҳайвон янги тажрибалар орқали ўрганганида ўзгаради[9]. Масалан, каламушлар очликни қондириш учун мураккаб лабиринтлардан ўтишни ўрганишлари мумкин. Бошқа томондан, чивинларнинг овқатланиш ҳаракати бу маънода мослашувчан эмас. Шу нуқтаи назардан, биз каламушларга эмас, балки пашшаларга мотивацион ҳолатни белгилашимиз мумкин[9]. Аммо мослашувчан хатти-ҳаракатларсиз мотивация ҳолатлари борлиги таъкидланган. Тўлиқ фалаж бўлган одам, масалан, хатти-ҳаракатлар билан шуғуллана олмаса ҳам, мотивацияга эга бўлиши мумкин. Бу шуни англатадики, мослашувчанлик ҳали ҳам этарли мотивация белгиси бўлиши мумкин, аммо зарурий эмас[9]. Баъзи таърифлар инсон ва ҳайвонларнинг мотивацияси ўртасидаги узлуксизликни таъкидлайди, бошқалари эса бу иккиси ўртасидаги аниқ фарқни кўрсатади. Бунга кўпинча инсон агентлари сабабларга кўра ҳаракат қиладилар ва ҳайвонлар ўзларининг энг кучли хоҳишларига эргашса, ўзларини ўзлари ҳосил қилган ниятларга бағишлайдилар, деган фикрга асосланади[10][7]. Каузалистик таърифлар мотивация ва натижада пайдо бўладиган хатти-ҳаракатлар ўртасидаги сабабий боғлиқликни таъкидлайди. Бошқа томондан, сабабчи бўлмаган таърифлар мотивация хатти-ҳаракатни сабабий бўлмаган тарзда тушунтиради[6][9][11].
Контент назариялари
Мотивация мазмунини ифодаловчи назариялар: мотивацияни тадқиқ қилиш тарихидаги энг дастлабки назариялардан бири одамларни рағбатлантирадиган қандай нарсалардир. Контент назариялари мақсаднинг (эҳтиёжларнинг) қайси тоифалари одамларни рағбатлантиришга қаратилганлиги сабабли, контент назариялари эҳтиёж назариялари билан боғлиқ.
Маслоу (1954) беш иэрархик синфдан иборат эҳтиёжлар иэрархиясини ишлаб чиқди. Маслоунинг фикрига кўра, одамларни қондирилмаган эҳтиёжлар рағбатлантиради. Эҳтиёжлар асосий (энг паст-энг биринчи) дан энг мураккаб (энг юқори-энг охирги)гача санаб ўтилган:[12].
- Физиология (очлик, ташналик, уйқу ва бошқалар)
- Хавфсизлик / Хавфсизлик / Бошпана / Саломатлик
- Ижтимоий / Севги / Дўстлик
- Ўз-ўзини ҳурмат қилиш / Тан олиш / Муваффақият
- Ўз-ўзини намоён қилиш / тўлиқ потенциалга эришиш
Манбалар
- ↑ „Мотиватион: Стате, Траит, ор Ботҳ“, Мотиватион, Эффорт, анд тҳе Неурал Нетwорк Модел, 2020 — 93–101-бет. ДОИ:10.1007/978-3-030-58724-6_8. ИСБН 978-3-030-58724-6.
- ↑ „Мотиватион: ан овервиэw“, Энcйcлопедиа оф Псйчологй. Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион, 2000. ИСБН 978-1-55798-187-5.
- ↑ 3,0 3,1 „Мотиватион анд Мотиватион Тҳеорй“, Энcйcлопедиа оф Манагемент.
- ↑ „Мотиватион“, Энcйcлопедиа оф Эдуcатион.
- ↑ „Мотиватион“, Энcйcлопедиа оф Агинг.
- ↑ 6,0 6,1 "Мотиватион анд Агенcй: Преcис". Пҳилосопҳиcал Студиэс 123 (3): 243–247. 2005. дои:10.1007/с11098-004-4903-0. ҳттпс://пҳилпаперс.орг/реc/МЕЛМАА-6.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 „Мотиватион“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2021-йил 13-май.
- ↑ „7. Мотиватионал Стренгтҳ“, Мотиватион анд Агенcй. Охфорд Университй Пресс, 2003.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 „Интродуcтион“, Мотиватион анд Агенcй. Охфорд Университй Пресс, 2003.
- ↑ "Мотиватион ин Агенц". Ноûс 42 (2): 222–266. 2008. дои:10.1111/ж.1468-0068.2008.00679.х. ҳттпс://пҳилпаперс.орг/реc/МИЛМИА-2.
- ↑ „Аcтион“. Тҳе Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй. Метапҳйсиcс Ресеарч Лаб, Станфорд Университй (2016).
- ↑ „Тҳе Cонтент Тҳеориэс оф Мотиватион“. модуле 9791Ф Леадинг Органисатионс. Течниcал анд Фуртҳер Эдуcатион (ТАФЕ). 2018-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 21-октябр.