Moturidiylik

Мотуридийлик (арабча: الماتريدية‎‎ — ал-матуридийя) — сунний каламнинг асосий ё'налишларидан бири бўлиб, Х аср бошларида Абу Мансур ал-Мотуриди томонидан асос солинган. Ушбу ақида мактаби Ҳанафия мазҳабига э'тиқод қилувчилар орасида кенг тарқалган.

Тарихи

Мотуридийлик Х асрда Самарқандда (ҳозирги О'збекистон) му'тазилийлар ва жаҳмийлар та’сирига қарши шаклланган. Абу Мансур ал-Мотуриди "Китаб ат-Таwҳид" асарида ақидавий масалаларни ақл ва ваҳий асосида изоҳлаб берди. Кейинчалик бу та'лимотни Абу ал-Муин ан-Насафий ва Нажмиддин Умар ан-Насафий каби олимлар ривожлантирдилар.

Мотуридийлик Усмонлилар империяси даврида давлат ақидаси сифатида кенг ёйилди.

Қур'он ва ҳадис асослари

Мотуридий ақидаси Қур’он ва саҳиҳ ҳадисларга таянади:

• Қур’он, Шўро сураси, 11-оят: "Унга ўхшаш ҳеч нарса йўқ. У эшитувчи ва кўрувчидир."
• Қур’он, Бақара сураси, 256-оят: "Динда мажбурлик йўқ."
• Ҳадис (Саҳиҳ Муслим, №8): "Имон — Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига ва тақдирга, яхшиси ҳам, ёмони ҳам Аллоҳдандир, деб э’тиқод қилишдир."

Асосий ғоялар

Аллоҳнинг сифатлари

Мотуридийлар Аллоҳнинг сифатларини инкор қилмайдилар, лекин антропоморфизм (инсон шаклига ўхшатиш)дан пок деб биладилар.

Ихтиёр ва тақдир

"Касб" назариясига кўра, инсон эркин ҳаракат қилади, бироқ Аллоҳнинг иродаси устун туради.

Ақлнинг ўрни

Ақл ақидавий масалаларда муҳим восита бўлса-да, ғайб (яширин) масалаларни тўлиқ англай олмайди.

Машҳур вакиллари

• Абу ал-Муин ан-Насафий (вафоти 1115)
• Нажмиддин Умар ан-Насафий (вафоти 1142)
• Муҳаммад Зоҳид ал-Кавсарī (вафоти 1952)
• Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф (вафоти 2015)

Ҳозирги ҳолати

Бугунги кунда Мотуридийлик Марказий Осиё, Туркия, Покистон, Ҳиндистон ва Россияда кенг ёйилган. Кўплаб диний мактаб ва олийгоҳларда бу та’лимот ўқитилади.

Манбалар

• Абу Мансур ал-Мотуриди. "Китаб ат-Таwҳид". Қоҳира: Дар ас-Салам, 2005. ИСБН 9789773422404.
• Абу ал-Муин ан-Насафий. "Табсират ал-Адилла". Қоҳира: Дар ал-Кутуб ал-‘Илмийя, 2011. ИСБН 9782745149464.
• Нажмиддин Умар ан-Насафий. "ал-Ақида ан-Насафийя". Қоҳира: Дар ас-Салам, 2008. ИСБН 9773771555.
• Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. "Ақида ат-Таҳаwийя шарҳи". Тошкент: Ҳилол Нашриёти, 2011. ИСБН 9789943250623.