Muʼtamid sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi
| turi               = xalifa
| ismi               = Muʼtamid<br/>المعتمد
| title              = [[Xalifalar roʻyxati|Xalifa]]<br/>[[Moʻminlar amiri]]
| tasvir             = [[Fayl:Dinar of al-Mu'tamid, AH 271.jpg|280px]]
| izoh               = 884/5-yilda zarb qilingan Muʼtamidning [[Arab xalifaligi dinori|oltin dinor]]i. [[Muvaffaq]] va uning vaziri [[Said ibn Maxlad]] (Zul-Vizoratayn) ismlari yozilgan.
| succession         = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning 15-[[xalifa]]si
| reign              = 870-yil 16-iyun — 892-yil 14-oktyabr
| oʻtmishdoshi       = [[Muhtadiy]]
| davomchisi         = [[Muʼtazid]]
| spouse             = {{plainlist| 
* Xallafa  
* Nabt}}
| issue              = {{plainlist|
* [[Mufavvid]]
* Muhammad
* Abbos}}
| full name          = Abu’l Abbos Ahmad ibn Jaʼfar al-Mutavakkil al-Muʼtamid ala’lloh
| sulola             = [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiylar]]
| otasi              = [[Mutavakkil]]
| onasi              = Fityan
| tugʻilgan_sanasi   = {{circa|842}}-yil
| tugʻilgan_joyi     = [[Abbosiylar Samarrasi|Samarra]], Abbosiylar xalifaligi
| vafot_sanasi       = 892-yil 14-oktyabr ({{circa|50}} yoshda
| vafot_joyi         = Samarra, Abbosiylar xalifaligi
| dafn_etilgan_joy   = [[Samarra]]
| dini               = [[Islom]] ([[Sunniylik]])
}}

'''Abu’l Abbos Aḥmad ibn Jaʼfar''' ({{lang-ar|أبو العباس أحمد بن جعفر}}; {{circa|842}} — 892-yil 14-oktyabr), hukmdorlik nomi '''Muʼtamid alāllāh''' ({{lang|ar|المعتمد على الله}}, „Xudoga bogʻliq“) bilan mashhur, 870-yildan 892-yilgacha hukmronlik qilgan [[Abbosiylar xalifaligi]] [[xalifa]]si. Uning hukmronligi „[[Samarradagi anarxiya]]“ning tugashini va Abbosiylar mavqei tiklanishining boshlanishi bilan tarixda qolgan. Shunday boʻlsa-da, u faqat nomigagina xalifa boʻlgan, xolos. Hokimiyat harbiylar bilan mustahkam aloqada boʻlgan akasi [[Muvaffaq]] qoʻlida boʻlgan. 882-yil oxirida [[Ahmad ibn Tulun Abulabbos|Ahmad ibn Tulun]] nazoratidagi hududga qochishga muvaffaqiyatsiz urinishdan soʻng Muʼtamidning hokimiyati yanada cheklanib, akasi tomonidan uy qamogʻiga olingan. 891-yilda Muvaffaq vafot etgach, sodiq odamlar hokimiyatni xalifaga qaytarishga harakat qilishgan. Biroq, tezda Muvaffaqning oʻgʻli [[Muʼtazid]] ularni yengib, otasining vakolatlarini oʻz zimmasiga olgan. Muʼtamid 892-yilda vafot etgach, Muʼtazid xalifalik vakolatini oʻz zimmasiga olgan.

== Hayoti ==
[[Fayl:Abbasids Ninth Century.svg|thumb|right|280px|9-asr Abbosiy xalifalarning shajara daraxti]]

Boʻlajak Muʼtamid xalifa [[Mutavakkil]]ning ({{hukmronlik|847|861}}) Fityan ismli [[kufa]]lik choʻridan tugʻilgan oʻgʻli{{sfn|Kennedy|1993|p=765}}. Toʻliq ismi Ahmad ibn Abu Jaʼfar boʻlib, otasidan Abul Abbos, onasidan esa Ibn Fityan nomini olgan{{sfn|Waines|1992|pp=68 (note 244), 115}}. Muhtadiy [[Turkiy xalqlar|turkiy]] qoʻmondonlar [[Bayakbak]] va [[Yarjux]] tomonidan taxtdan agʻdarilganidan soʻng, harbiylar tomonidan keyingi xalifa etib saylanib, 870-yil 16 yoki 19-iyun kuni Muʼtamid AlaʼAlloh nomi bilan xalifa deb eʼlon qilingan. 21-iyun kuni Muhtadiy qatl etilgan{{sfn|Waines|1992|pp=93–99, 115}}.

=== Hukmronlik va Muvaffaq bilan oʻzaro munosabat ===
[[Fayl:قصر العاشق 01.JPG|thumb|right|280px|[[Qasr al-Oshiq]] saroyi 877—882-yillarda qurilgan va Muʼtamid davrida foydalanishga topshirilgan.]]

Muʼtamidning taxtga chiqishi 861-yilda Mutavakkilning oʻldirilishi bilan boshlangan „[[Samarradagi anarxiya]]“ gʻalayonlariga chek qoʻygan. Oʻsha davrda viloyatlardagi xalifalik hokimiyati qulashi natijasida markaziy hukumat [[Iroq]] hududidan tashqaridagi xalifalikning katta qismi ustidan samarali nazoratni yoʻqotgan. Gʻarbda [[Oʻrta asrlarda Misr|Misr]] [[Bilad ash-Shom|Suriya]] boʻyicha ham rejalari boʻlgan shuhratparast turkiy sarkarda [[Ahmad ibn Tulun]] nazorati ostiga oʻtgan. [[Katta Xuroson|Xuroson]] va Islom Sharqining koʻp qismi Abbosiylarning sodiq noibi [[Muhammad ibn Tohir]] oʻrniga tayinlangan [[Yaʼqub Ibn Lays As-Saffor|Yaʼqub ibn Lays]] boshchiligidagi [[Safforiylar davlati|Safforiylar]] tomonidan bosib olingan edi. [[Arabiston yarim oroli]]ning koʻp qismi xuddi shu tarzda mahalliy hukmdorlar qoʻlidan boy berilgan boʻlsa, [[Tabariston]]da radikal [[Zaydiylar|Zaydiy]] [[Shialik|shia]] sulolasi hokimiyatni qoʻlga olgan. Hatto Iroqda ham [[Zanjilar|Zanj]] [[Zanjilar qoʻzgʻoloni|qullar qoʻzgʻoloni]] boshlanib, tez orada [[Bagʻdod]]ga tahdid solgan, janubda esa [[Qarmatlar|qarmatiylar]] yangi xavf sifatida vujudga kelgan{{sfn|Mottahedeh|1975|pp=77–78}}{{sfn|Bonner|2010|pp=313–327}}{{sfn|Kennedy|2001|p=148}}. Bundan tashqari, Muʼtamidning saroydagi mavqei ham izdan chiqqan. Chunki avvalgi toʻntarishlar paytida haqiqiy hokimiyat elita turkiy qoʻshinlar va Muʼtamidning ukasi, xalifalik bosh qoʻmondoni sifatida xalifa hukumati va turklar oʻrtasida bosh vositachi boʻlgan Abu Ahmad Talha qoʻliga oʻtgan edi. 869-yilda xalifa [[Muʼtazz]] vafot etganida, hatto Bagʻdodda ham uning xalifa boʻlishi tarafdorlari gʻalayonlari boʻlib oʻtgan edi{{sfn|Kennedy|2001|pp=148–150}}{{sfn|Bonner|2010|pp=323–324}}.

Akasidan farqli oʻlaroq, Muʼtamidda siyosiy tajriba va qudrat, shuningdek, tayanishi mumkin boʻlgan kuchlar yoʻq edi{{sfn|Kennedy|1993|pp=765–766}}. Muhtadiy turklar tomonidan oʻldirilgan vaqtda Abu Ahmad [[Makka]]da boʻlgan. Darhol shimolga, Samarraga yoʻl olgan. U yerda [[Muso ibn Bugʻa]] bilan birgalikda Muʼtamidni amalda chetlab oʻtib, hukumat nazoratini oʻz zimmasiga olgan{{sfn|Kennedy|1993|p=801}}{{sfn|Kennedy|2001|p=149}}. Muʼtamid shu tariqa tezda oliy hukmdorga aylangan{{sfn|Kennedy|1993|p=766}}. Qisqa vaqt ichida Abu Ahmad xalifalik hukmronligi ostidagi yerlarning koʻp qismi, jumladan Gʻarbiy Arabiston, janubiy Iroq, Bagʻdod bilan birga va [[Fors viloyati|Fors]]ni qamrab olgan katta hududlarga noib etib tayinlangan. Oʻz hokimiyatini bildirish uchun xalifalar uslubidagi ''[[Muvaffaq|Muvaffaq bi-Alloh]]'' sharafli nomini qabul qilgan{{sfn|Kennedy|1993|p=801}}{{sfn|Kennedy|2001|p=149}}. Muʼtamid rasmiy hukmdor sifatida oʻz [[Vazir (Abbosiylar xalifaligi)|vazir]]larini tayinlash huquqini saqlab qolib, dastlab Mutavakkilga xizmat qilgan tajribali [[Ubaydulloh ibn Yahyo ibn Xoqon]]ni tanlagan. Xalifalik davrida xalifa oz boʻlsa-da huquqlarni saqlab qolgan, lekin 877-yil, vafotidan keyin ushbu vazirning oʻrniga Muvaffaqning kotibi [[Sulaymon ibn Vahb]] tayinlangan. Tez orada Ibn Vahb sharmanda bo‘lgach, o‘rniga [[Ismoil ibn Bulbul]] vazir etib tayinlangan. Biroq, hokimiyat amalda Muvaffaqning yangi kotibi [[Said ibn Maxlad]]ga tegishli boʻlib, bu holat 885-yilda uning sharmandali tarzda qulashigacha davom etgan. Shundan soʻng Ibn Bulbul Muʼtamid va Muvaffaqning yagona vaziri boʻlib qolgan{{sfn|Kennedy|2004|p=174}}.

875-yil 20-iyulda Muʼtamid davlatni boshqarish va vorislik masalasini rasmiy ravishda belgilab bergan. Unga koʻra, Muʼtamidning voyaga yetmagan oʻgʻli Jaʼfarga [[Mufavvid|Mufavvad illalloh]] sharafli nomi berilib, merosxoʻr etib tayinlangan. Merosxoʻr xalifalik hukmronligi ostidagi gʻarbiy viloyatlar [[Ifriqiya]], Misr, Suriya, [[Jazira (xalifalik viloyati)|Jazira]] va [[Mosul]], [[Arminiya|Armaniston]], [[Mihrajanqadhaq]] va [[Hulvon]] noibi etib tayinlangan. Muvaffaq ikkinchi merosxoʻr sifatida sharqiy viloyatlar noibi boʻlgan. Bu tartib Mufavvid hali voyaga yetmasdan turib, xalifa vafot etgunga qadar amalda boʻlgan. Amalda Mufavvad hech qachon haqiqiy hokimiyatga ega boʻlmagan. Muvaffaq Mufavvadning noibi etib tayinlangan ishonchli harbiy Muso ibn Bugʻa orqali gʻarbiy viloyatlar ustidan ham nazoratni amalga oshirishda davom etgan{{sfn|Kennedy|1993|p=766}}{{sfn|Waines|1992|pp=166–167}}{{sfn|Bonner|2010|pp=320–321}}. Muvaffaqning qudrati xalifalik barcha jabhalarda duch kelgan harbiy tahdidlar tufayli mustahkamlangan. Chunki u qoʻshin ustidan toʻliq nazorat oʻrnatgan{{sfn|Kennedy|1993|p=766}}. 876-yil aprelda Muvaffaq va Muso ibn Bugʻalar [[Dayr ul-Aqul jangi]]da Ya’qub ibn Laysning Bagʻdodni egallashga urinishini magʻlub etib, xalifalikni barbod boʻlishdan saqlab qolishgan{{sfn|Bonner|2010|p=316}}{{sfn|Bosworth|1975|pp=113–114}}. Safforiylarning qaytarilishi abbosiylarga janubdagi Zanj qoʻzgʻolonini bostirish uchun oʻz resurslarini jamlash imkonini bergan. Zanj qoʻzgʻolonchilari quyi Iroqning koʻp qismini egallashga muvaffaq boʻlib, Abbosiy qoʻshinlarini bir necha bor magʻlubiyatga uchratgan. 879-yilda Muvaffaqning oʻgʻli, boʻlajak xalifa [[Muʼtazid]]ga ({{hukmronlik|892|902}}) zanjilarga qarshi qoʻmondonlik topshirilgan, keyingi yil esa Muvaffaqning oʻzi bu yurishga boshchilik qilgan. Iroq janubidagi botqoqlarda boʻlib oʻtgan ketma-ket janglarda Abbosiy qoʻshinlari Zanjilarni 883-yil avgustda qulagan poytaxti Muxtara tomon siqib chiqargan{{sfn|Bonner|2010|pp=323–324}}{{sfn|Kennedy|2001|pp=153–156}}.

=== Ibn Tulun va Muʼtamidning Misrga qochib ketishga urinishi ===
[[Fayl:Dinar of Ahmad bin Tulun, AH 268.jpg|thumb|upright=1.2|alt=Obverse and reverse of round gold coin with Arabic inscriptions|881/2-yilda [[Fustat]]da Muʼtamid, Mufavvad va Misr hukmdori Ahmad ibn Tulun nomiga zarb qilingan oltin dinor.]]

Shu bilan birga, Muvaffaq ham Ahmad ibn Tulunning g‘arbiy viloyatlardagi ambitsiyalari bilan kurashishga majbur bo‘lgan. Ibn Tulun va Abbosiylar regenti 875/6-yilda Misrdan markaziy hukumatga katta miqdorda daromad o‘tkazish masalasida kelishmovchilikka uchragan. Ibn Tulun oʻz mavqeini saqlab qolish uchun xalifa va uning oʻta qudratli ukasi oʻrtasidagi raqobatga foydalanib, soliqlarning katta qismini Muvaffaq oʻrniga Mu’tamidga yuborgan. Shunday qilib, 2,2 million [[Arab xalifaligi dinori|oltin dinor]] xalifaga, 1,2 million dinor xalifaning ukasiga yuborilgan{{sfn|Bianquis|1998|p=95}}. Zanjga qarshi kurashda oʻzini viloyat daromadlarining asosiy qismiga haqli deb hisoblagan Muvaffaq Ibn Tulun va ukasi oʻrtasidagi rejalangan hiyla-nayranglardan gʻazablangan. Muvaffaq Muso ibn Bugʻani Misr noibi etib tayinlab, uni qoʻshin bilan Suriyaga joʻnatgan. Biroq mablagʻ yetishmovchiligi askarlarning Misrga yetib bormasdan muvaffaqiyatsizlikka uchrashiga olib kelgan{{sfn|Bianquis|1998|pp=95, 98–99}}{{sfn|Bonner|2010|pp=320–321}}. Ibn Tulun Muʼtamidni qoʻllab-quvvatlab, Muvaffaqqa qarshilik koʻrsatgan holda, 878-yilda „Amirul moʻminning xizmatkori“ (''[[mavla]] [[amir al-moʻminin]]'') unvonini olgan{{sfn|Bianquis|1998|p=95}}. 877/8-yilda Muʼtamid koʻmagi bilan Ibn Tulun butun Suriya va [[Kilikiya]] chegara hududini ([[Tugʻur]]) [[Vizantiya imperiyasi]]dan tortib olishga muvaffaq boʻlgan{{sfn|Bianquis|1998|p=95}}.

881-yilda Ibn Tulun qoʻl ostidagi zarbxonalarda chiqarilgan tangalarga xalifa va merosxoʻri Mufavvad nomi bilan birga oʻz nomini ham qoʻshtirgan{{sfn|Hassan|1960|p=279}}. 882-yilning kuzida Tuluniylar sarkardasi Luʼlu Abbosiylar tomoniga oʻtib, Tugʻur shaharlari Tuluniylar hukmronligini rad etib, Ibn Tulunni yana Suriyaga shaxsan borishga majbur qilgan{{sfn|Bianquis|1998|pp=100–101}}. Muʼtamid ushbu vaziyatdan Samarradagi qamoqdan qochib qutulish hamda kam sonli hamrohlari bilan Tuluniylar hududiga qochib oʻtish uchun foydalangan. Xalifa yuborgan elchilar [[Damashq]]qa Ibn Tulun huzuriga yetib kelgach, Misr hukmdori yurishni to‘xtatib, xalifani intiqlik bilan kuta boshlagan. Xalifani qabul qilish orqali Ibn Tulun nafaqat musulmon olamidagi qonuniy siyosiy hukmronlikning yagona manbaini nazorati ostiga olar, balki xalifani haddan tashqari qattiqqoʻl birodaridan „qutqaruvchi“ sifatida ham namoyon boʻla olar edi{{sfn|Bianquis|1998|p=101}}{{sfn|Hassan|1960|p=279}}. Ushbu voqealar jarayonida Said ibn Maxlad Mosul noibi [[Isʼhoq ibn Kundoj]]ni ogohlantirishga muvaffaq boʻlgan. Noib Muʼtamid va hamrohlarini [[Furot (daryo)|Furot]] boʻyidagi [[Hadisa]]da taʼqib qilib, magʻlub etgan. Muʼtamid Samarraga qaytarilib, (883-yil fevral), Javsaq saroyida uy qamogʻiga olingan. Xalifa may/iyun oylarida hatto janubga, [[Vosit]]ga koʻchirilib, u yerda Muvaffaq uni shaxsan nazorat qilish imkoniga ega boʻlishi mumkin edi. 884-yil mart oyidagina kuchsiz xalifaga Samarraga qaytish uchun ruxsat berilgan. Xalifa bu orada Ibn Tulunni qoralab, Is’hoq ibn Kundojni Suriya va Misr noibi etib tayinlashga majbur boʻlgan{{sfn|Kennedy|1993|p=766}}{{sfn|Bianquis|1998|p=101}}.

886/7-yilda xalifa [[Arman qirolligi|Armaniston]]ning uzoq yillik hukmdori [[Ashot I (Armaniston)|Ashot I]]ga ({{hukmronlik|862|890}}) „qirol“ unvonini bergan. Arman shohi Abbosiylar saroyiga oʻlpon toʻlash va xalifalik hukmronligini tan olishda davom etgan boʻlsa-da, qirol ham, turli kichik arman knyazlari ham amalda mustaqil monarxlar boʻlib olgan edi{{sfn|Canard|1960|p=637}}.

=== Mutazidning yuksalishi va oʻlimi ===
[[Fayl:Abbasid Caliphate 891-892.png|thumb|right|upright=1.9|Muʼtazid hukmronligining soʻnggi yilidagi Abbosiylar xalifaligi xaritasi. Toʻgʻridan-toʻgʻri Abbosiylar nazorati ostidagi hududlar toʻq yashil rangda, Abbosiylar hukmronligi zaif boʻlgan, lekin avtonom noib yoki isyonchilar nazorati ostidagi hududlar och yashil rangda.]]

889-yilda Muvaffaq oʻgʻli Abul Abbos bilan tushunarsiz sabablarga koʻra janjallashib qolib, uni qamoqqa tashlagan. Muvaffaq keyingi ikki yilni hozirgi gʻarbiy Eron hududidagi [[Jibal]]ga yurish qilish bilan oʻtkazgan. 891-yil may oyida Bagʻdodga qaytgan vaqtida oʻlimiga juda kam vaqt qolgan edi. Bag‘dod garnizon qo‘mondoni va vazir Ismoil ibn Bulbul Abul Abbosni qamoqda saqlash va hokimiyatni Muʼtamid qoʻliga oʻtkazish uchun fitna tuzgan. Shuning uchun ular xalifa va uning oʻgʻlini shaharga taklif qilib, rejani amalga oshirishgan. Biroq, Abul Abbosni chetlab oʻtishga urinish uning askarlar va oddiy odamlar orasida mashhurligi tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Askarlar Abul Abbosni ozod qilgan. Muvaffaq 2-iyunda vafot etgach, Abul Abbos darhol otasining oʻrnini egallagan{{sfn|Kennedy|2001|pp=152–153}}. Abul Abbos Muʼtazid billoh unvonini qabul qilib, merosxoʻrlik tizimida otasining xalifa va Mufavvaddan keyingi oʻrnini egallagan{{sfn|Kennedy|1993|p=766}}. Kuchsiz Mufavvad 892-yil 30-aprelda chetlatilib{{sfn|Fields|1987|p=176}}, Muʼtamid 892-yil 14-oktyabrda{{sfn|Fields|1987|p=178}} „aftidan, ichimlik va oziq-ovqatni koʻp isteʼmol qilish natijasida“ vafot etganidan soʻng ([[Hugh N. Kennedi]]), Muʼtazid xalifa sifatida hokimiyatni egallagan{{sfn|Kennedy|1993|p=766}}{{sfn|Bonner|2010|p=332}}.

Shuningdek, shialarning o‘ninchi imomi [[Ali al-Hodiy]] Muʼtamidning buyrug‘i bilan qatl qilingan.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Adabiyotlar ==

* {{The Cambridge History of Egypt | volume = 1 | chapter = Autonomous Egypt from Ibn Ṭūlūn to Kāfūr, 868–969 | first = Thierry | last = Bianquis | author-link = Thierry Bianquis | pages = 86–119 | chapter-url = {{Google books|y3FtXpB_tqMC|page=86|plainurl=y}} }}
* {{EI2 | last1 = Canard | first1 = Marius | authorlink1 = Marius Canard | title = Armīniya, II. History 2. — Armenia under Arab domination | volume = 1 | pages = 635–638 | url = https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0064 }}
* {{New Cambridge History of Islam | volume = 1 | last = Bonner | first = Michael | authorlink = Michael Bonner | chapter = The waning of empire, 861–945 | pages = 305–359}}
* {{The Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Bosworth | first = C. E. | authorlink = Clifford Edmund Bosworth | chapter = The Ṭāhirids and Ṣaffārids | chapter-url={{Google books|hvx9jq_2L3EC|page=90|plainurl=y}} | pages=90–135}}
* {{The History of al-Tabari | volume=37 | url=https://books.google.com/books?id=igltYwUE764C }}
* {{EI2 | volume=1 | title = Aḥmad b. Ṭūlūn | first = Zaky M. | last = Hassan | authorlink = | pages = 278–279 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ahmad-b-tulun-SIM_0398 }}
* {{EI2 | volume=7 | title=al-Muʿtamid ʿAlā ’llāh | first = Hugh N. | last = Kennedy | authorlink=Hugh N. Kennedy | pages = 765–766 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-mutamid-ala-llah-SIM_5649}}
* {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}}
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates | edition = Second}}
* {{The Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Mottahedeh | first = Roy | authorlink = Roy Mottahedeh | chapter = The ʿAbbāsid Caliphate in Iran | chapter-url={{Google books|hvx9jq_2L3EC|page=57|plainurl=y}} |pages=57–89}}
* {{The History of al-Tabari | volume=36 | url={{Google books|-ctgf6WSCPMC|plainurl=y}} }}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Abbosiylar sulolasi]]||844||892}}
{{s-rel|su}}
{{s-bef|before=[[Muhtadiy]]}}
{{s-ttl|title=[[Abbosiylar xalifaligi]] [[Abbosiy xalifalar roʻyxati|xalifa]]si|years=870-yil 16/19-iyun — 892-yil 14-oktyabr}}
{{s-aft|after=[[Muʼtazid]]}}
{{s-end}}

{{Abbosiylar}}

[[Turkum:840-yillarda tugʻilganlar]]
[[Turkum:892-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Tugʻilgan yili noaniqlar]]
[[Turkum:9-asr Arab kishilari]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligining asirlari va mahbuslari]]
[[Turkum:Abbosiy xalifalarning oʻgʻillari]]
[[Turkum:IX asr Abbosiylar xalifaligi]]