Muhammad Kardariy Bazzoziy sahifasining manbasini koʻrish

{{Orphan|date=avgust 2024}}

{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion           = [[Islom]]
| known_for          = [[Faqih]]
| birth_date         = [[1329-yil]]
| death_date         =[[1413-yil]]
}}
'''Muhammad Kardariy Bazzoziy'''(arabcha:محمد كرداري بزوزي — Muhammad Kardariy Bazzoziy — Toʻliq ismi: Muhammad ibn Muhammad ibn Shihob ibn Yusuf ibn Umar ibn Ahmad Kardariy Bazzoziy Xorazmiy (1329—1413)) — [[Faqih]].

== Hayoti ==
Muhammad Kardariy Bazzoziy [[hanafiy]] [[mazhab]]ining yirik [[faqih]] [[olim]]laridan biri boʻlib, [[vafot]] etgan joyi [[Kardar]] [[shahar]]iga nisbat berilgan.
Tarixiy maʼlumotlarga asoslanib aytish mumkinki, Kardarning shahar sifatida shakllanishida [[milod]]ning [[III asr]]iga kelib, Kardar kanalining mazkur hududga yetib kelishi asosiy omil boʻlgan. Shuningdek, mazkur kanal yaqinidagi „[[Baratqin]]“ qishlogʻi aholisini ham kardarliklar deb nomlaganlar. Masalan: Abdusattor Kardariy ham baratqinlik boʻlgan. Shaharning kanal yaqinida joylashishi [[dehqonchilik]], [[baliqchilik]] va [[chorvachilik]] sohalarining rivoj topganini anglatsa, uning [[Buyuk Ipak yoʻli]] hamda [[Xorazm vohasi]] tarkibida ekani esa Kardar shahri [[taraqqiyot]]ining davomiyligini anglatadi. Kardar madaniyati ikki bosqichga boʻlinadi: birinchi bosqich VI-[[VIII asr]]larga toʻgʻri kelib, Quyuq-[[qalʼa]], [[Gurganch]] va [[Toʻk-qalʼa]]ning quyi qismini oʻz ichiga qamrab oladi. Ikkinchi bosqich esa, IX-[[XI asr]]lar bilan bogʻliq boʻlib, Toʻk-qalʼaning yuqori qismi va Hayvon-qalʼani oʻz ichiga oladi.

== Faoliyati ==
[[Gʻarb]] [[adabiyot]]lari hamda [[arab]] tilidagi [[kitob]]larda Kardar soʻzi — „[[Kurdar]]“ shaklida beriladi. Kardarlik [[olim]]lar tasnif etgan qoʻlyozmalarda esa, uning „Kardar“ deb yuritilishi kuzatiladi. Ayni Kardar shakli koʻpchilik tomonidan qabul qilingan. Bizningcha, Kurdar shakli arab tilidagi „v“ harfining ikkinchi harf oʻrniga qoʻshib yozilishi natijasida kelib chiqqan. Bu joy nomi haqida Gʻarb olimlari ham asosan arab tilidagi manbalardan foydalanganlar.
Muhammad Kardariy Bazzoziyning „Bazzoziy“ (Bazzoz (arab.) — gazlama sotuvchi, gazlamachi maʼnolarini anglatadi) deb atalishiga qaraganda, [[gazlama]] [[tijorat]]i bilan shugʻullangan. Muhammad Kardariy Bazzoziy ilk tahsilini otasi [[Nosiruddin Kardariy]]dan olib, keyinchalik oʻz ilmini boshqa ustozlaridan yanada takomillashtirgan. Otasining toʻliq ismi: Muhammad ibn Shihob ibn Yusuf ibn Umar ibn Ahmad Nosiruddin Kardariy boʻlib, furuʼ, [[usul]], [[mantiq]] ilmlarini yaxshi bilgan va shu ilmlardan saboq bergan. Muhammad Kardariy Bazzoziy [[fiqh]] ilmini „''Al-kifoya fi sharhi-l-Hidoya''“ [[asar]]ining [[muallif]]i Sayyid Jaloliddin Kirmoniydan oʻrgangan.
Muhammad Kardariy ilm talabida [[Samarqand]], [[Buxoro]], [[Bolgariya]], [[Qrim]], [[Turkiya]] va [[Makka]] shaharlariga safar qilgan. Muhammad Kardariy Bazzoziy bir nechta asar yozgan boʻlib, ulardan eng mashhuri „[[Al-jomiʼu-l-vajiz]]“ („Muxtasar toʻplam“) asaridir. Mazkur asar [[xalq]] orasida „''Al-fatovou-l-Bazzoziya''“ („Bazzoziy fatvolari“) nomi bilan mashhur. Ushbu asarda fiqhiy masalalarni yechishda [[raʼy]], [[qiyos]], istihsondan foydalanish va ularni qoʻllash uslublari oʻz ifodasini topgan. Muhammad Kardariy Bazzoziyning „''Al-jomiʼu-l-vajiz''“ asari 1516-17-yillarda [[Turkiya]] orqali [[mashriq]] diyorlariga tarqalgan.
Mazkur asarning qoʻlyozma va toshbosma nusxalari TIU, [[Abu Rayhon Beruniy]] nomidagi SHQMda, Michigan un-ti [[kutubxona]]si, [[Yaman]], [[Rim]] [[qoʻlyozma]]lar [[fondi]], [[Iskandariya]], [[Sulaymoniya]], [[Boyazid]], [[Oksford]] universiteti, [[Quvayt]] kutubxonalarida saqlanmoqda.
Asarda [[islom]] huquqi tarixi, [[temuriy]]lar tarixiga oid qimmatli maʼlumotlar berilishi bilan birga, qator dolzarb masalalar haqida ham toʻxtalib oʻtilgan. Unda [[Abullays Samarqandiy]], [[Saraxsiy]], Muhammad ibn Hasan Shayboniy, Xurosoniy, Imom Nasafiy kabi faqihlar bilan birga Imom Shofiʼiy fikrlarining keltirilishi unda qiyosiy [[huquqshunos]]lik masalalari ham keng va batafsil yoritilganligini koʻrsatadi.
Asar „''Kitobu-t-tahora''“ („Tahorat kitobi“) bilan boshlanib, „''Kitobu-l-faroiz''“ („Meros kitobi“) bilan yakunlanadi.
Asarda nass bilan birga hanafiy mazhabidagi buyuk faqihlarning sara [[fatvo]]lari jamlangan boʻlib, mazkur fatvolar dolzarb va ishonchliligi bilan oʻz davrining muhim manbalaridan hisoblangan boʻlsa, unda keltirilgan muhim masalalar, tarixiy vaziyatlar bugungi kun uchun ahamiyatlidir. Shuningdek, asarda ilm, inson qalbi, ijtimoiy himoya, inson hayoti xavfsizligi, ijtimoiy [[adolat]], aqidaviy va bugungi kunimizgacha dolzarb boʻlib kelgan boshqa masalalar keltirilgan.
Bundan tashqari, Muhammad Kardariy Bazzoziyning „''Mano-qib imomi-l-Aʼzam Abi Hanifa''“, „''Mux-tasar fi bayon taʼrifati-l-ahkom''“, „''Adabu-l-qoziy''“ kabi asar islom dunyosi boʻylab tarqalgan. „''Manoqib imomi-l-Aʼzam Abi Hanifa''“ asari xalq orasida „''Manoqibi Kardariy''“ nomi bilan mashhur boʻlib, [[Abu Hanifa]] haqidagi manbalardan iborat juda mashhur va maqbul kitoblardan hisoblanadi. Koʻpgina mualliflar oʻzlarining kitoblarida, jumladan, yetuk arab olimi [[Imom Abu Zahro]] ushbu asarda Abu Hanifa haqida keltirilgan maʼlumotlardan foydalanganlar.
Kitob [[muqaddima]] va oʻn bir bobdan tashkil topgan. Muqaddimada [[sahobiy]]lar va [[tobiʼiyn]]lar haqida, birinchi bobda esa Abu Hanifa, ikkinchi bobda [[Imom Abu Yusuf]], uchinchi bobda [[Imom Muhammad]], toʻrtinchi bobda [[Abdulloh ibn Muborak]], beshinchi bobda [[Imom Zufar]], oltinchi bobda [[Dovud Toiy]], yettinchi bobda [[Vakiʼ ibn Jarroh]], sakkizinchi bobda [[Hafs ibn Gʻiyos]], toʻqqizinchi bobda [[Yahyo ibn Zakariyo]], oʻninchi bobda [[Hasad ibn Ziyod]], oʻn birinchi bobda [[Abu Hanifa]]ning boshqa shogirdlari haqida maʼlumotlar berilgan. Bu asar Turkiya va boshqa yerlarda juda mashhur boʻlgan. Asarning toshbosma nusxasi [[1903-yil]]i [[Haydarobod]] shahridagi „[[Doiratu-l-maʼorif]]“ [[nashriyot]]ida chop etilgan.
Muhammad Kardariy Bazzoziyning shogirdlari koʻp boʻlgan. Muhiddin Muhammad ibn Sulaymon Kofijiy, Ahmad ibn Fazl Xojitarxoniy, Ahmad ibn Muhammad ibn Arabshoh, Ahmad ibn Abdulloh, Sharafuddin ibn Kamollar shular jumlasidandir. Ular [[hanafiy]] [[mazhab]]i boʻyicha yetuk [[faqih]]lar boʻlib yetishib, shu mazhab rivojiga yuksak hissa qoʻshganlar.
Muhammad Kardariy Bazzoziy „''Al-kofiy''“, „''Al-hidoya''“, „''Mux-tasaru-l-Quduriy''“, „''Al-mufassal''“ kabi [[fiqhiy]] asaridan dars bergan. Bu esa, Muhammad Kardariy Bazzoziyning [[islom]] huquqshunosligidagi aniq huquqiy-meʼyoriy va ikkinchi darajali masalalarga oid yozilgan manbalarni farqlay olganligini koʻrsatadi.
Temuriylar davlati taraqqiyoti natijasida vujudga kelgan har tomonlama qulay sharoit olimlarning keng koʻlamda ijod etishlariga imkoniyat yaratgan. Buyuk olim, faqih Muhammad Kardariy Bazzoziyning hayoti va ilmiy faoliyati [[mustaqillik]] yillarida oʻrganila boshlandi, bu mavzuda ilmiy maqolalar [[Oʻzbekiston]] va xorijdagi ilmiy [[jurnal]]larda chop etildi. [[Alloma]]ning „''Al-jomiʼu-l-vajiz''“ asari boʻyicha [[tadqiqot]]lar olib borilmoqda.<ref>Yurtimiz allomalari. — B. 199-203.</ref>

== Asarlari ==
* „Al-jomiʼu-l-vajiz“,
* „Manoqib imomi-l-Aʼzam Abi Hanifa“,
* „Muxtasar fi bayon taʼrifati-l-ahkom“,
* „Adabu-l-qoziy“.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar]]
[[Turkum:Islom:Shaxslar]]