Ziyosfera

Muhammad Uljaytuning Bokuga tashrifi

Элхоний ҳукмдори Муҳаммад Улжайту (1304–1316-йиллар) тасвирланган миниатюра.

Элхонийлар ҳукмдори Муҳаммад Улжайту (1304–1316) 1309-йилда ўз салтанати таркибига кирувчи Боку шаҳрига ташриф буюрди.[1] Унинг Ичкаришаҳардаги Жума масжиди деворига ўйиб ёзилган фармони (ёрлиғи) Боку халқини турли солиқлардан озод қилди.[2] Носир Бакувий 1306–1310-йилларга оид озарбайжон тилида мухаммас шаклида ёзилган шеърида Улжайтунинг Бокуга ташрифи ва у ерда амалга оширган ободонлаштириш ишлари ҳақида ҳикоя қилади.[3] Муҳаммад ибн Маҳмуд ўзининг „Нафаис ал-Фунун“ асарида султоннинг нефт бизнеси билан шуғулланувчи дарвиш билан учрашувини тасвирлаган.[1]

Тарихи

ХИВ аср бошларида Ширвоншоҳлар давлати ва унинг таркибига кирувчи Боку шаҳри Элхонийлар давлати таркибида эди. Мўғуллар ҳукмронлиги даврида Ширвондаги иқтисодий вазият оғир эди.[2] Оғир солиқларнинг жорий этилиши ва уларнинг қайта-қайта йиғиб олиниши, шунингдек, Олтин Ўрда билан бўлган урушлар иқтисодий вазиятни янада ёмонлаштирди. Аҳоли тоғлар ва ўрмонларга яширинишга мажбур бўлди, топилганлари эса қатлиом қилинди.[1]

Ушбу даврда Ширвондаги оғир аҳволни исботловчи манбалардан бири Қадимги Боку (Ичкаришаҳар) Жума масжидидаги битикдир. Ушбу битикка кўра, Муҳаммад Улжайту (ҳижрий 1304–1316) ўз ёрлиғи билан Боку халқини турли солиқлардан озод қилган.[2] Солиқ имтиёзлари эҳтимол Улжайтунинг Бокуга ташрифи пайтида берилган бўлиши мумкин.[1] Ўлжайту ёрлиғи берилган аниқ сана маълум бўлмаса-да, унинг Бокуга ташрифи тарихий манбалар билан тасдиқланган. Тахминларга кўра, бу 1309-йилда Аррондан қайтаётганда Гулистонда тўхташи билан боғлиқ. Битикдаги матн ёрлиқнинг тўлиқ қисми эмас, балки қисқартирилган бўлимидир; бироқ, ҳукмдор учинчи шахс номидан гапирадиган мўғул ёрлиқларидан фарқли ўлароқ, бу битик биринчи шахс номидан ёзилган.[1]

Элхонийлар даврида нефт қудуқлари маҳаллий тадбиркорлардан тортиб олиниб, ижарага берилган. Натижада ижарачилар конларни ҳам, у ерда ишлашга мажбур бўлган деҳқонларни ҳам шафқацизларча эксплуатация қилишган. Оқибатда нефт конларининг унумдорлиги пасайиб, ишлаб чиқаришга салбий таъсир кўрсатган. Шунинг учун Улжайтунинг ёрлиғи Бокуни нефт солиғидан ҳам озод қилди. Бундан кўзланган мақсад Боку ва Ширвоннинг ишлаб чиқариш кучларини қайта тиклаш эди.[4]

Муҳаммад ибн Маҳмуд ўзининг „Нафаис ал-Фунун“ асарида Султон Муҳаммад Улжайтунинг Бокуда дарвиш билан учрашишини қуйидагича тасвирлайди:


Дарвишлардан бири Боку чегараларида ўз нефт қудуғини қазир эди. У топган даромади билан кун кечирар ва ташриф буюрган меҳмонларни кутиб олар эди. Бир сафар султон Бокуга келганида, дарвиш одатдагидек унинг ҳузурига борди. Султон унга совға бермоқчи бўлди, лекин дарвиш совғани рад этиб, шундай деди: „Мен ўз даромадим билан таъминланган эканман, ортиқчасига эҳтиёжим йўқ“. Унинг жавоби султонга маъқул келди. Дарвишнинг даромади миқдорини билгач, султон тан берди: „...ҳақиқатан ҳам, ҳукмдорлик сеникидир...“[1]

Жума масжиди битиги

Жума масжиди минораси пойдеворидаги тош битиклар (Ичкаришаҳар)

Ичкаришаҳардаги Жума масжиди битиги ХИВ аср бошларига оид. Битикда Элхоний ҳукмдори Муҳаммад Ўлжайтунинг (ҳижрий 1304–1316) Боку ва Ширвоннинг қуйи табақаларини бир қатор оғир солиқлардан озод қилиш тўғрисидаги фармони (ёрлиғи) қайд этилган. Ғозонхон ислоҳотлари, шунингдек, Ўлжайтунинг айрим солиқларни бекор қилиш ҳақидаги қарори ва бошқа чоралар натижасида Ширвоншоҳлар давлатининг иқтисодий аҳволи яхшиланди.[2] Ўлжайту ёрлиғининг асосий мақсади иқтисодиёт ва савдо нуқтаи назаридан муҳим бўлган Боку шаҳри ва унинг ҳудуди аҳволини яхшилаш эди.[5] Ёрлиқ матнида Бокуда девон мавжудлиги ҳам тилга олинган. ХИИИ–ХИВ асрларда Бокуда Вазиралар кенгаши (Девон ал-Вузара) фаолият юритган.[6]

Битикда тилга олинган „қопчур“ мўғулча атама бўлиб, у ҳам ўтроқ, ҳам кўчманчи чорвадорлардан 1% миқдорида йиғиладиган солиқ эди. Нотўғри йиғиш натижасида у халқ орасида кўп азоб-уқубатларга сабаб бўлган. „Серане“ солиғи эса қуйи табақалардан (ўтроқ аҳолидан) тўловчининг динидан қатъи назар йиғиладиган жон солиғи бўлиб, у мўғуллар истилосидан кейин жорий қилинган эди. Нефт солиғи, эҳтимол, нефт қудуқларига эгалик қилувчи тадбиркорларга солинган. „Урфи“ деганда эса шариатда кўзда тутилмаган солиқлар тушунилган.[4]

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Аşурбəйли 2009, сс. 126–127.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Аşурбəйли 2006, сс. 205.
  3. ↑ Аşурбəйли 2009, сс. 128.
  4. ↑ 4,0 4,1 Аşурбəйли 2006, сс. 268–269.
  5. ↑ Аşурбəйли 2006, сс. 236–237.
  6. ↑ Аşурбəйли 2006, сс. 252.

Адабиётлар

  • Сара Ашурбейли. Ширвоншоҳлар давлати. Боку, „Аврасия Пресс“, 2006, 416 б.
  • Сара Ашурбейли. Боку шаҳри тарихи. Боку, „Апостропҳе“, 2009, 380 б.


Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Muhammad_Uljaytuning_Bokuga_tashrifi" dan olindi