Muhammad ibn Jazariy

Муҳаммад ибн Жазарий (1350—1478) — тажвидшунос, қироацҳунос олим.

Муҳаммад ибн Жазарий
Шахсий маълумотлар
Дини	Ислом
Танилган соҳаси	тажвид,қироат

Қироат ва тажвид илмининг олими, қори ва муҳаддислар устози, ўз замонасидан тортиб то ҳозирги дав­ригача қироат ва тажвид илмининг шайхи бўлиб келаётган олимнинг тўлиқ исми — Ҳофиз Му­ҳаммад ибн Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Али ибн Юсуф Жазарий Дамашқий Шерозий Шофиъий бўлиб, Ибн Жазарий номи билан машҳур. Ибн Жазарий 25 рамазон 751/1350 йили 30-ноябр, жума куни Дамашқда таваллуд топган. Ибн Жазарий ўн тўрт ёшида Қуръонни ёд олган. Сўнг илм талаб қилишга юзланиб, қироат илмини Абу Муҳаммад Абдулваҳҳоб ибн Саллор ва Аҳмад ибн Иброҳим ибн Таҳҳондан таълим ола бошлаган. 768/1367 йили ҳаж сафарига боради ва Мадинаи Мунаввара имоми Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Солиҳ Хатиб ҳузур­ларида қироатларни тажвид асосида ўқиб берган­. Кейин Қоҳирага бориб, Фахр ибн Бухорий, Димётий каби алломалардан таълим олган. Искандарияга бориб, у ердаги олимларга қироат қилиб берган. Шу орада тафсир, ҳадис, фиқҳ, ақоид, балоғат, сарф ва наҳв каби илмларни сабоқ олиб, ўзлаштирган. Ҳадис ил­ми­­ни Имод ибн Касир ва Ироқийдан таълим олган. Фиқҳ илмини эса, Шайх Абдурраҳим Иснавий, Булқийний, Баҳо Сабкий каби фақиҳлардан, усул, маъоний ва баён илм­ла­рини Мисрда Шайх Зиёуд­дин Саъдуллоҳ Қазвиний ва бошқа­лар­дан ўзлаш­ти­рган. Вафо­ти­­дан олдин, 774/1373 йили шайхулислом, муҳаддис, муаррих Абулфидо Исмоил Ибн Касир, 779/1378 йили Шайх Зиёуддин, шу­нинг­­дек, 785/1384 йили шайхулислом Булқий­ний­лар у зотга фатво чиқариш­га рухсат беришган. Уммавийлар барпо этган жом’эда қироат илмини мукам­мал ўзлаштириб, ўша жойдаги машҳур қорилар­га раис бўлган ва кўпчиликка қироат илмини ўргатган. Дамашқ­да Қуръони каримга бағиш­лаб „Дору-л-Қуръони-л-карим“ номли мадраса бино қилган. 793/1391 йил­дан бошлаб Шом (Сурия)да бир неча йил қозилик қил­гани­дан сўнг, 798/1396 йили Рум (ҳозирги Туркия)га сафар қилиб, Бурса шаҳри­да Усмонийларнинг султони Боязид ибн Усмоннинг меҳмони бўлиб, шу ерда яшай бошлаган. Боязиднинг ҳурмат қилишининг бир сабаби шундаки, Ибн Жазарий Боязиднинг ҳузурига кираётган чоғида Дамашқда Қуръони каримни тиловат қилиб берган устозларидан бири Шайх Ҳожи номли олимга рўпара келиб қолади. Унинг иқтидорини билган Боязид, ҳурмат қилади, куниги юз дирҳам маблағ тайинлайди, бир неча от ва мулк тақдим этади. Боязид кўрсатган ҳурмат ва эҳтиромга жавобан имом у ер­да бир неча йил ис­ти­қо­мат қилиб, юрт аҳолисига қироат ва ҳадис илмидан таъ­лим берган. Ўша диёрда икки жилдли „Ан-нашр фи-л-қиро­оти-л-ашр“ („Ўн хил қироат ҳақида нашр“) номли асарини таълиф этган. 805/1403 йили Боязид Йилдирим билан Амир Темур ўртасида жанг бўлиб ўтганида, Боязид билан бирга Ибн Жазарий ҳам асрга тушади. Ибн Жазарийнинг иқтидорини билган Амир Темур у зотни Рум­дан Мова­роуннаҳр­ диёрига олиб келади. Кеш (ҳозирги Шаҳ­ри­сабз) шаҳри­да Соҳибқирон салтанати ости­да ҳаёт кечира­ди­. Кеш ва Самарқанд аҳолисининг бир жамо­а­си у зот­дан таҳсил олади. Амир Темур бу буюк имомга доимо ҳурмат эҳтиром кўрсатган. Кешда Абдулқодир ибн Тилла Румий, Ҳофиз Боязид Ке­ший ва Ҳофиз Маҳмуд ибн Муқрийлар ундан ўн хил қироат илмини ўрганиб, қироатлар шайх­лари унвонини олишган. Имом Муҳаммад Жазарий­ Румдан Самар­қандга келганида Соҳибқирон катта базм уюш­тира­ди­. Унга таклиф этилган амир ва зодагон­лар­га чап тараф­дан, олимларга эса, ўнг тарафдан жой ажратишни бую­ради. Имом Жазарийга эса уламо­лар­га ажратил­ган жойнинг олд қисмидан, аллома Сай­йид Шариф Журжо­нийдан юқо­ри­роқ­дан ўрин ҳозирлашга амр қилади­. Сабаби сўралганида, Со­ҳиб­­қи­­рон: „Китоб ва суннат билимдони бўлган зотни ҳурмат қилмай бўладими?!“, — дея жавоб берган экан. Ибн Жазарий Амир Темурнинг вафотидан сўнг, 807/1405 йили Мовароуннаҳрни тарк этиб, Хуросон­нинг Ҳирот шаҳрига сафар қилади. У ерда ҳам кўпчилик­ка ўн хил қироатдан дарс беради. Сўнг Яздинга қайтиб келган­ида, у ерлик аҳолининг ҳам бир гуруҳи у зот қўли­да қироат илмини мукаммал ўрганади. Ҳофизу-л-муқрийи-л-фозил Шам­сид­дин ибн Муҳаммад Даббоғ Бағдодий шулар жум­ла­сидандир. Кейин Исфаҳонга сафар қилади. У ерда ҳам аҳолининг кўпчилиги у зотдан сабоқ олади. 808/1406 йили Рамазон ойида Шероз шаҳрига боради. Шероз султони Бир Муҳаммад у зотни ўз диёрида олиб қолиш мақ­са­ди­да унга қозилик вазифасини топширади. Шун­дай қи­либ, у ерда ҳам бир оз муддат қолади. Бундан кўпчилик яхши фойдаланиб, у зотдан қироат илми­ни ўрга­нади. Ҳаж ибодатини адо этиш ниятида Басра орқали йўлга чиқади. Икки довон ошиб, Унайза шаҳрига этгач, Бани Лом аъро­бий­лари у зотни тутиб, бор нарсала­ри­ни тортиб олишади. Унайзага қайтиб, у ерда учта қироатга бағишлаб „Ад-дурра“ („Дур, марварид“) номли назмий асарини ёзади. Сўнг Аллоҳ таоло унга ҳаж ибодати амалини адо қилишни насиб этади. Ҳара­майн шарифайнда бир муддат истиқомат қилади. Шу муддат ичида ҳам кўпчилик у зотдан таълим олади. Қоҳира ва Яманга бир неча марта сафар қилади. Сафар давомида ўзи илм олиш билан бирга жуда кўп инсонларга қи­ро­ат, ҳадис ва бошқа илмлардан таълим беради. Ибн Жазарийнинг устозлари кўп бўлиб, энг машҳурла­ри ­­қуйи­да­гилардир: Шайх Аҳмад ибн Иброҳим Таҳҳон (1303—1381), Қози Аҳмад ибн Ҳусайн Ҳанафий (1292—1378), Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Соиғ (1305—1376), Абу Муҳаммад Абдулваҳҳоб ибн Саллор (1299—1380), Шайх Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Солиҳ (ХИВ аср), Ҳофиз Абулфидо ибн Касир (1302—1373), Шайхулислом Сирожиддин Булқийний (1324—1403) ва бош­қа­лар. Муҳаммад Жазарий замонасининг кўзга кўрин­­ган олим­ла­ридан таълим олиш билан бирга ўзи ҳам кўплаб шо­гирд етиштирган. Уларнинг энг машҳурлари қуйидаги­лар: ўғли аллома Абу Бакр Аҳмад ибн Муҳаммад, Шайх Маҳмуд ибн Ҳусайн ибн Сулаймон Шерозий, Шайх Абу Бакр ибн Мусбиҳ Ҳамавий, Шайх Абдуллоҳ ибн Қутб Байҳақий, Шайх Аҳмад ибн Маҳмуд ибн Аҳмад Хижозий, Шайх Хатиб Муъмин ибн Али Румий, Шайх Юсуф ибн Аҳмад Хабаший, Шайх Али ибн Иброҳим ибн Аҳмад Солиҳий ва бошқалар. Имом Жазарий илмий фаолияти даво­ми­да тафсир, ҳа­дис, фиқҳ, тарих ва араб тили грамматикаси каби турли фан­ларга до­ир этмишдан ортиқ илмий асарлар тасниф этган. Улар­нинг кўп­лари қироат ва тажвид илмига бағишлан­ган.

Асарлари

Бугунги кунда асарлари ичида нашр қилинганлари, қўлёзма нусхалари етиб келмаганлари бўлиб, энг машҳурлари қуйидагилар: Қуръон ва қироат илмига доир асарлари: „Усулул-л-қироат“ („Қироат усуллари“), „Тахби­ру-т-тайсир фи қироати-л-ашр“ ("Ўн хил қироатда энгиллатишни чиройли қилиш), „Ал-ақду-с-самин“ („Қимматбаҳо эчим“), „Фазоилу-л-Қуръон“ („Қуръоннинг фазилатлари“), „Ан-нашр фи-л-қироати-л-ашр“ („Ўн хил қироат ҳақида нашр“), „Тақрибу-н-нашр фи қироати-л-ашр“ („Ўн хил қироатда нашр тақриб қилиш“), „Ат-тамҳид фи илми-т-тажвид“ („Тажвид илмидаги энгиллатиш“), „Мунжиду-л-муқриъин ва муршиду-т-толибин“ („Тиловат қилувчилар (ўқувчилар)га қўлланма ва толибларга йўлланма“), „Ал-иълом фи аҳкоми-л-идғом“ („Идғом ҳукмлари ҳақида маълумот“), „Ал-ақду-с-самин фи алфози-л-Қуръони-л-мубин“ („Қуръони мубиннинг лафзлари ҳақидаги қимматбаҳо эчим“), „Туҳфату-л-ихвон фи-л-хулф байна-ш-шотибийя ва-л-унвон“ („Шотибия ва унвонлар ўртасидаги ихтилофи ҳақида биродарларнинг туҳфаси“), „Ат-тавжиҳот фи усули-л-қироат“ („Қироат усуллари ҳақида кўрсатмалар“), „Ал-иҳтидо ила маърифат-л-вақф ва-л-ибтидо“ („Вақф ва ибтидони билиш ҳақида тўғри йўл“), „Ҳидояту-л-барара фи татиммаи-л-ашара“ („Ўнни тугатишда меҳрибон бўлган ҳидоят“), „Ад-дурру-л-маъния фи-л-қироати-л-аиммати-с-салосати-л-марзийя“ („Рози бўлинган уч имомнинг қироати ҳақида манфаатли дур“), „Ниҳояту-л-барара“ („Меҳрибонлик ниҳояси“), „Ғояту-л-маҳара фи-з-зиёда ала-л-ашара“, („Ўн қироатга зиёда сифатида малаканинг ғояси“), „Ғояту-н-ниҳоя фи табақоти-л-қурро“ („Қорилар табақаси ҳақида ниҳоя ғояси“), „Ал-муқаддимату-л-Жазария“ („Жазарий муқаддимаси“). Ҳадис илмига доир асарлари: „Ал-бидоя фи улуми-р-ривоя“ („Ривоят илм­ларидаги бидоя (бошланиш)“), „Ал-ҳидоя фи улуми-р-ривоя“ („Ривоят илмлари борасида тўғри йўл“), „Муқаддима улуми-л-ҳадис“ („Ҳадис илмлари муқаддимаси“), „Ат-тавзиҳ фи шарҳи-л-масобиҳ“ („Ал-масобиҳ шарҳи ҳақида ойдинлик“), „Ал-ҳисну-л-ҳасин мин каломи Саййиди-л-мурсалин“ („Сай­йиду-л-мурсалийн каломидан ташкил топ­ган мустаҳкам қалъа“), „Ал-қасду-л-Аҳмад фи рижоли муснади Аҳмад“ („Муснади Аҳмад ровийлари ҳақида Аҳмаднинг мақсади“), „Ал-арбаъин ҳадисан“ („Қирқ ҳадис“), „Тазкирату-л-уламо фи усули-л-ҳадис“ („Ҳадис усули тўғрисида уламолар тазкираси“). Фиқҳ илмларига доир асарлари: „Ат-такрим фи-л-умрат мина-т-танъим“ („Умрада Танъимни (Маккадаги бир жойнинг номи) қадрлаш“), „Шарҳ минҳожи-л-усул“, („Мин­ҳожу-л-усул шарҳи“), „Ғояту-л-муно фи зиярати-л-Мино“ („Минони зиёрат этишдаги истакнинг ғояси“). Наҳв (араб тили грамматикаси)га доир асарлари: „Ал-жавҳара фи-н-наҳв“ („Наҳв илмидаги гавҳар“), „Ал-исоба фи лавозим китоба“ („Ёзувнинг лозим жиҳатлари ҳақида тўғрилик“), „Ал-иътирозу-л-мубдий“ („Асословчининг эътирози“). Тарихга доир асарлари: Мухтасар тарихи-л-ислом" („Ислом тарихи ҳақида мухтасар китоб“), „Зоту-ш-шифо фи сийра-ти-л-Мустафо“ („Мустафонинг сийратида шифо зоти“), „Ал-мавлуду-л-кабир“ („Катта мавлуд“), „Ат-таъриф би-л-мавлиди-ш-шариф“, („Мавлуди шарифнинг таърифи“) ва бошқа турли хил илмларга оид асарлар. Қўлёзма асарларининг кўпчилиги Саудия Арабистонинг Риёз шаҳридаги „Марказу-л-малик Файсал ли-л-буҳус ва-д-диросоти-л-исломийя“ кутубхонасида сақланмоқда. Қироат илмининг беқиёс олими Муҳаммад Жа­за­рий сер­маз­мун умрининг охирини Шероз­да ўтказган. У зот 833/1429 йили Рабиъул аввал ойининг бешинчи, жума ку­ни­нинг тонгида 82 ёшда вафот этган ва ўзи қурдир­ган „Дору-л-Қуръон“ мадрасасига дафн қилинган.

Адабиётлар

• Самарқандлик алломалар