Muhammadxon Mridha masjidi
Муҳаммадхон Мридҳа масжиди – Бангладешнинг Дакка шаҳридаги Лалбагҳ қал’аси яқинида жойлашган тарихий масжид.
| Масжид | |
Муҳаммадхон Мридҳа масжиди
| |
 | |
| Кириш қисми | |
| Мамлакат |  Бангладеш
|
| Шаҳар | Дакка |
| Координаталар | 23°43′14″Н 90°23′07″Э / 23.7206°Н 90.3853°Э |
| Йўналиши | Ҳанафий/Сунний |
| Асосий сана: 1704-1705
| |
Тарихи
.jpg)
Масжид 1706-йилда Қоди Ибодулла кўрсатмаси билан Муҳаммадхон Мридҳа томонидан Атишхон маҳалласида қурилган. Масжиднинг тагхона ёки ер ости хоналари одатий бинолар даражасидан юқорироқда бўлгани учун масжид ўз атрофидагииншоотлардан баландроқ кўринади. Тагхона томи масжид жойлашган платформани ташкил қилади. Асосий масжид олдидаги кенг намозгоҳнинг ҳар томони очиқ бўлиб, ҳаво айланишига ва Мусуллиларни салқин сақлашга имкон беради[1].
Масжид биносининг шимоли-ғарбида мадраса ҳам қурилган. Унинг асосчиси Мавлоно Асадулла (вафоти 1709-йил) ўқувчиларга араб ва форс тилларида фиқҳ, фалсафа ва мантиқдан дарс берган. Мадраса фаолияти Бенгалия навоблари томонидан молиялаштирилган.
Архитектураси ва архитектори
Имом ва бир неча ишчилар жойлашадиган бош масжид учта гумбаздан иборат бўлиб, ХВИ асрда амалга оширилган меъморчилик намоёндаларидан бри ҳисобланади. Иккита асосий форс ёзуви мавжуд бўлиб, бири марказий арк йўли устида, иккинчиси эса марказий Миҳраб устидабитилган. Топилган мазкур ёзувга кўра, масжид Дакка губернатори ўринбосари Фаррух Сийёр даврида меъмор бўлган деб тахмин қилинувчи Хон Муҳаммад Мирзо томонидан қурилган. Қурилиш милодий 1704-1705-йилларда қози Ибодулла буюртмасига асосан амалга оширилган[2].
Платформа ер сатҳидан 16'-6'' дюйм баландликда жойлашган. Ертўла яшаш учун мўлжалланган гумбазли хоналардан иборат. Масжид биносига шарқдаги йигирма беш зинапоя орқали кириш мумкин. Ҳудуд бўйича масжид платформанинг фақат кичик бир қисмини эгаллайди.
Намоз зали
Намоз зали 48х24 ўлчамдаги тўртбурчак шаклида қурилган иншоот бўлиб, учта гумбаз билан ўралган, марказий қисми каттароқдир. Ён гумбазларнинг кичикроқ ўлчамларига воситачи пандантифлар ёрдамида эришилган. Минораларнинг бурчаклари қисқа ва ингичка бўлиб, парапетдан бироз юқорига кўтарилган, қовурғали копулалар билан қопланган. Масжид шимолида қўшимча мадраса ёки диний мактаб вазифасини ўтайдиган саёҳатчилар ва ташриф буюрувчилар учун фойдаланиладиган ҳужра ёки аркали зал ҳам мавжуд. Масжиднинг сатҳи парапет бўйлаб панно ва безак мерлонлари билан безатилган. Намозхонага кириш эшиги кўп бурчакли равоқлар ва иккала томонида ўрнатилган устунлар билан ўралган[3].
Ички кўриниши
Ички макон иккита латерал камар билан ўралган учта кўрфазга бўлинган. Ҳар бир кўрфазда тўртбурчаклар панели ичида кўп бурчакли арк билан белгиланган меҳроб мавжуд.
Боғи
Шарқий қисмида жойлашган боғда турли хил мавсумий гуллар ўстирилади, бу турфа хллик инсонлар кўзига йнгиллик бахш этади. Археология бўлими томонидан тайинланган боғбон боғни парвариш қилиш учун жавобгардир. Боғнинг шимолий қисмида бир вақтлар таҳорат суви (арабчада таҳорат) учун ишлатилган қудуқдан ҳозирда таҳорат олиш мақсадида фойдаланилмайди. Боғнинг жанубий томонида қадимийлик рамзи бўлган баланд, қари палма дарахти ўсади[4].
Жойлашуви ва эгалик қилиниши
Ушбу қадимий иншоотни Лалбоғ қал’аси ёнидан ўтувчи йўлда, 150 метр ғарбда туриб ҳам кўриш мумкин. Масжид, Дакка шаҳрининг меъморий обекти бўлишидан ташқари, масжид сифатида ҳам фойдаланилади. Масжиддан Мутавалли: „Гарчи масжид археологик ёдгорлик сифатида ҳукуматга тегишли ҳамда Маданият вазирлиги қошидаги Археология бўлими томонидан назорат қилинса-да, ҳукуматнинг аралашувида самимийлик ва шаффофлик йўқ“, дейди.
Қайта тикланиши ва норозиликлар
1913-йилда Ҳиндистон археологик тадқиқоти Мирзо масжидини тарихий ёдгорлик рўйхатига киритди; шу пайтгача у ўзгартиришларга дучор бўлган, уни аввалги асл шаклига қайтариш учун эса бузиб ташлаш керак эди. Масжид тасвири мавжуд бўлган энг қадимги фотосуратда ХИХ асрнинг бошида бу ерда тиклаш ишларига уринишидан олдинги вайрон бўлган иншоот тасвирланган. Шундан сўнг, ДОА ҳам, масжид қўмитаси ҳам даврий таъмирлаш ишларини олиб борди, уларнинг баъзилари бинонинг меъморий ва тарихий аҳамиятини эътиборсиз қолдирган. Шикастланган дренажларнинг ўрнини қоплаш ва кейинги ёмонлашувни тўхтатиш учун ҳокимият тепадаги терастадан (саҳн) ёмғир сувини тўкиш учун янги розеткаларни жойлаштирди; сув ва канализация хизматлари яхшиланди. Иншоот 1989-йилда АКТC ва БМТТД ҳомийлигида Даккада ўтказилган меъморий табиатни муҳофаза қилиш бўйича семинар рўйхатига мисол сифатида киритилганида меъморлар ва бошқа табиатни муҳофаза қилиш ишқибозларининг эътиборини тортган, мажмуа чегараларини торайтирувчи кўплаб бузилишларни бошидан кечирган[5].
Сақланиши
400 йиллик тарихга эга Дакка шаҳридаги бебаҳо мерос обектларини сақлаш ҳар доим эътибордан четда қолган ва бу жойларнинг вайрона ҳолатга келиб қолишига сабаб бўлган. Покистон ҳукмронлик даврида тарихий обидалар ва ёдгорликларни вайрон қилиш ўртача миқёсда бошланган бўлса-да, мустақилликка эришгандан сўнг бу ҳолат жадал тус олган. Ҳарбий бошқарув даврида маданий мерос обектлари даҳшатли даражада вайрон этилган. Табиатни муҳофаза қилувчи меъморларнинг фикрига кўра, эски биноларнинг фризлари ва бошқа безак хусусиятлари бир-бирига ўхшамайдиган ва ғалати кўринишга эга. Интервенсияда безак ишларининг тафсилотлари, уларнинг ўлчамлари ва нисбати йўқолган. Бангладеш Миллий Қурилиш кодекси (БНБC), 2006-йилдаги Метрополитан қурилиш қоидалари (2008-йилда қайта кўриб чиқилган) ва 1968-йилги Қадимий буюмлар тўғрисидаги қонун ҳукуматдан маданий мерос обектларини ҳимоя қилиш учун чора-тадбирлар кўришни ва доимий қўмита тузишни талаб қилса-да, ҳукумат бу масалани ижобий ҳал этмаган[6].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Ҳасан, Сед Маҳмудул. Муслим Монуменц оф Бангладеш. Дҳака: Анжуман Принтинг Пресс [Фирст публишед ин 1971], 1980 — 55-бет. ОCЛC 8430161.
- ↑ Ҳасан, Сед Маҳмудул. Даccа: Тҳе Cитй оф Мосқуэс. Дҳака: Исламиc Фоундатион, 1981 — 43-бет. ОCЛC 9084739.
- ↑ Аҳмед, Назимуддин. Дисcовер тҳе монуменц оф Бангладеш Сандай: . Дҳака: Университй Пресс Лимитед, 1984 — 178-бет. ОCЛC 13003928.
- ↑ Раҳман, Маҳбубур. Cитй оф ан арчитеcт. Дҳака: Делвистаа Публиcатион, 2011 — 284-бет. ИСБН 984332451Х.
- ↑ Раҳман, Маҳбубур. Cитй оф ан арчитеcт. Дҳака: Делвистаа Публиcатион, 2011 — 285-бет. ИСБН 984332451Х.
- ↑ Раҳман, Маҳбубур. Cитй оф ан арчитеcт. Дҳака: Делвистаа Публиcатион, 2011 — 189-бет. ИСБН 984332451Х.