Muhiddinbek

Муҳиддинбек, Мўйдинбек, Муҳиддинбек Каттабек Усмон Алиев (тахминан 1877, Олай воҳасидаги Навқат қишлоғи —1922.26.8, Ўш) — Фарғона водийсида совет режлмига қарши ҳаракат раҳбарларидан бири. Туркистон мухторияти ҳукуматини фаол қўллаб-қувватлаб, болшевикларга қарши курашнинг сарчашмасида турган. Катта Эргаш, Мадаминбек ва Шермуҳаммадбекнинт ўринбосарларидан бири (1918—22). Мингтепада Йўлчи, Усмон Понсод, Булоқбошида Янгибой, Аҳмад Полвон, Аравонда Шермат қирғиз, Ўзганда Жонибек қози каби қўрбошилар Муҳиддинбекнинг энг нуфузли сардорлари эди, ихтиёрида 4500 йигит бўлган. Унинг йигитлари 1918—21 йилларда қизил аскарларга зарбалар бериб, Ўш уездини душмандан муҳофаза қилишган. 1922-йил февралда унга қарши болшевиклар фаол жанг ҳаракатларини бошлади. Ўш уезди атрофида бир ой давом этган шиддатли жангларда Муҳиддинбек лашкари мағлубиятга учради. Муҳиддинбек ва унинг 7 та сафдоши Ўш шаҳридаги Азрет масжидида бўлган Инқилобий ҳарбий трибунал мажлисининг ҳукми билан отиб ўлдирилди.

Муҳиддинбек

Фаолияти

Инқилобдан олдин Муҳиддинбек талончилик ва қотиллик учун 5 йил оғир меҳнатга ҳукм қилинган ва икки марта Сибирга сургун қилинган. У қамоқдан қочиб, тоғларга яширинган, қўрбаши Усмоннинг тўдасига қўшилиб, тез орада ўзи ҳам қўрбоши бўлган.

1918-йил бошида у жанговар ва ҳаракатчан отряд тузиб, Фарғона водийсининг турли ҳудудларида фаолият юритган.

1918-йил охирида у Мадаминбек „қўшини“ таркибига қўшилиб, уни отряднинг бош қўмондони деб тан олди.

1920-йил март ойида Мадаминбек армияси билан бирга Совет ҳукумати томонига ўтган. Ишчи ва деҳқонлар Қизил Армиясининг „Интернатионал“ бригадасининг Кучуков полкига эскадрон командири этиб тайинланди.

1920-йил августда Аранд дарасида ўзининг муовини, шунингдек, собиқ қаршилик ҳаракати аъзоларидан Қорахўжани ўлдириб, совет тузумига содиқ қолган 12 жангчини отиб ташлади ва яна тоғларга йўл олди.

1920-йил охирида у ўзини — Ғазо амири Ляшкар Баши Муҳитдинбек (Олий Бош қўмондон Муҳитдинбек) деб эълон қилди. Мадаминбек вафотидан кейин Холхўжа билан бирга Фарғонадаги энг йирик қаршилик ҳаракати қўшинларига бошчилик қилган.

1921-йил 13-майда Ўшга кетаётган рус аскарларини мағлуб этган. Ўлжадан ташқари, Муҳиддинбек 70 га яқин (Қизил Армия аскарлари ва уларнинг оила аъзоларини) кишини асирга олди, кейинчалик улар қатл қилинди.

1921-йил сентабригача Муҳиддиннинг аскарлари мингдан ошди. 1921—1922-йилнинг биринчи ярмида унинг отрядлари ва у тузган „бошқарув“ (солиқчилар, қишлоқ оқсоқоллари) Фарғона водийсининг шарқий қисмини назорат қилган.

Унинг отрядлари Фарғона водийсининг кўпгина шаҳарларига, ҳатто Ўш ва Андижон каби йирик шаҳарларига ҳам тезкор босқинлар уюштирди.

1921-йил охири — 1922-йил бошида у Қизил Армия бўлинмалари билан мунтазам уруш олиб борди.

1922-йил март-май ойларида сулҳ тузиб, Қизил Армия қўмондонлиги билан Совет ҳокимиятини тан олиш ва таслим бўлиш бўйича музокараларни бошлади.

1922-йил май ойида кутилмаганда музокараларни тўхтатиб, яна ҳарбий ҳаракатларни бошлади.

1922-йилнинг 3-июлида унинг қўшини бостириб кириб, Ўшни талон-тарож қилади. Ўшдан чекиниш чоғида Қизил Армияқўшинлари томонидан қуршаб олинган ва 1922-йил 6-июлда қўлга олинган.

1922-йил июл ойининг охирида Муҳиддинбек Фарғона вилояти қўшинлари штаб комиссари Болотниковни ўлдириш ва қўзғолон тайёрлашда айбланиб, ОГПУ томонидан ҳибсга олинган ва Фарғона қамоқхонасига ташланган. Уни олиб кетиш учун Ўшга зирҳли машина ва отлиқ полк жалб қилинган.

1922-йил 21-26-сентябрда Туркистон фронти ҳарбий трибуналининг сайёр мажлиси (суд Ўшнинг Ҳазратобал майдонида бўлиб ўтган, суд раиси П. Кемерон) бўлиб ўтди. Туркистон Коммунистик партияси МК аъзолари А. Қодиров ва Н. Рустемов, давлат айбловчиси Туркистон Компартияси Марказий Комитети масъул котиби Н. Тюряқулов, ҳимоячи — Гумеров судда иштирок этди. Унинг штаб бошлиғи Янгибой Бабашбоэв, отряд бошлиқлари Соиб қори Тюряқулов, мулла Тўка Алиев, Ис’ҳоқ Нишонбоев, тўда аъзолари Қамчи Темирбоэв, шахсий қўриқчилари Умурзоқ Широхўжаев, Сотибай Матназаров ва бошқа тўрт нафар аскари ҳам судга тортилдилар. 150 нафар гувоҳ тингланди. Муҳиддинбек қонун бўйича РСФСР Жиноят кодексининг 58-, 76- ва 142-моддалари билан ўлим жазосига ҳукм қилинган. Судда у айбини тан олмаган, пушаймонлигини билдирмаган. Муҳиддинбек ҳукм эълон қилингандан сўнг дарҳол майдонга туташ кўчалардан бирида ўз армиясининг айбланган бошқа 7 қўмондони билан бирга отиб ташланди.

Яна қаранг

• Туркистонда совет режимига қарши қуролли ҳаракат

Адабиёт

• Туркестан в начале ХХ века; к истории истоков националной независимости, Т., 2000; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилик даврида], Т., 2000; Ражабов К,., Ҳайдаров М., Туркистон тарихи (1917-1924), Т., 2002; История Ўзбекистана (1917—1991), Т., 2002.