Ziyosfera

Muhtasib

Муҳтасиб (арабсҳада -محتسب (ҳисобдор - حسنة) о`загидан олинган бо'либ, назорат қилувчи) — ўрта аср мусулмон давлатларида ислом маросимлари, урф-одатлари ва шариат қонунларининг бажарилиши, одамларнинг жамоат жойларида юриштуриши устидан назорат қилувчи амалдор. Шариат тизимига хос мансабдор шахслар тоифасига кирган. Ўрта Осиёда улар раис ёки ‘амил ал-суқ, саҳиб ал-суқ'[1] деб аталган. Муҳтасиблар бозорлардаги нарх-наво ва ўлчов асбобларининг тўғрилиги устидан назорат қилиш, урф-одатларнинг бажарилишини кузатиш, диний вазифаларини бажармаган кишиларни жазолашга ҳукм чиқариш кабилар билан шуғулланган. Бухоро амирлигида Муҳтасиб шайх ул-ислом ва муфтийдан кейин учинчи мансаб ҳисобланган.

Терминология

Сами Ҳамарнеҳнинг со'зларига ко'ра, "диний терминологияда" ҳисба "о'з-о'зини та'минлаш ёки ҳаётда яхши иш учун мукофот излашни англатади". У ИХ аср бошларида бошқа маънога эга бўлиб, яхшиликка буюрувчи ва ёмонликдан қайтарувчи “мақсадини амалга оширишдан иборат бўлган диний мавқе ёки идора”[2].

Тарихи

Муҳтасибнинг ислом тарихида қанчалик кенг тарқалганлигига мисоллар келтириш мумкин: “Форсда мутасибнинг вазифаси ХВИ асргача деярли ўзгармаган ҳолда фаолият юритган, Мисрда эса Хедив давлатининг асосчиси Муҳаммад Али ҳукмронлигигача мавжуд бўлган. Бундан ташқари, 1855-йилда Усмонлилар империясида, 1925-йилда Сурия Республикасида қайта ташкил этилган”.[3]

Илк ислом даври

Ислом ан'аналарига ко'ра, Макка ва Мадинадаги бозорлар устидан юрисдикцияга эга бўлган биринчи шахслар Ислом пайг'амбари Муҳаммад соллаллоҳи алайҳи васаллам томонидан тайинланган. Макка фатҳ қилинганидан кейин (милодий 629) Мадинанинг суқ (арабча — бозор) устидан, кейинчалик, Рошид халифа ("То'г'ри ё'л-ё'риқли халифа") Умар ибн Хаттоб даврида Мадинанинг бозорида муҳтасиб вазифасида икки киши ишлаган. Улардан бири “Амил ‘ала Суқ” унвонини олган.[4] [5]

Умавийлар даврида то'ртта бозор инспекторлари, жумладан Ибн аз-Зубайр Макка бозорини, Ироқ ва Шарқ губернатори остидаги Восит бозорини Язид ИИ учун назорат қилганлар ҳақида хабарлар бор эди. Испаниядаги Умавийлар сулоласида бозор назоратчиси "Соҳиб ас-Суқ" деб аталган<рефБуcклей, Р.П. „Тҳе Муҳтасиб“. дои:10.1163/157005892Х00292. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам) реф>.

Ҳуқуқий жиҳат

Инсон ҳуқуқи бо'йича миллий институтлар даставвал Араб халифиалигида ташкил этилган. Умар ибн Хаттоб халифалигида муҳтасиб мансаби та'сис этилган бо'либ, унинг вазифаси давлат мансабдорлари фаолияти устидан фуқароларнинг ариза ва шикоятларини қабул қилиш ва ко`риб чиқишдан иборат бўлган. Шунингдек о`ша даврда Туркияда ҳам "Қади ал Қудрат" мансаби ташкил этилган ва унинг функсияси амалдорларнинг хатти-ҳаракати устидан фуқаролардан келиб тушган шикоятларни қабул қилиш ва ко'риб чиқиш вазифаси юклатилган.

Швеция қироли Карл ХИИ Туркияга расмий ташриф билан келганда "Қади ал Қудрат" мансаб тог`рисида эшитиб, ватанига қайтиб келганидан кейин Омбудсман масабини жорий этади.(1713-йил)[6]

Манбалар

  1. ↑ Моттаҳедеҳ, Рой; Стилт, Кристен (20 Аугуст 2021.). „"Публиc анд Привате ас Виэwед тҳроугҳ тҳе Wорк оф тҳе Муҳтасиб"“. . Соcиал Ресеарч: Ан Интернатионал Қуартерлй. дои:10.1353/сор.2003.0036. {{cите магазине}}: |қаралган сана= параметрига қиймат берилганда, |урл= параметрига ҳам қиймат берилиши лозим (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |аccесс-дате= ва |дате= (ёрдам)CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()
  2. ↑ Ҳамарнеҳ, Сами. „"Оригин анд Фунcтионс оф тҳе Ḥисбаҳ Сйстем ин Ислам анд иц Импаcт он тҳе Ҳеалтҳ Профессионс"“. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); |қаралган сана= параметрига қиймат берилганда, |урл= параметрига ҳам қиймат берилиши лозим (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |аccессдате= (ёрдам)
  3. ↑ Ҳамарнеҳ, Сами (3 Септембер 2021.). [ЖСТОР 20775086 „"Оригин анд Фунcтионс оф тҳе Ḥисбаҳ Сйстем ин Ислам анд иц Импаcт он тҳе Ҳеалтҳ Профессионс"“]. ПМИД 14212666. Қаралди: 22.03.2024. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); Чеcк |урл= валуэ (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |аccессдате= ва |дате= (ёрдам)
  4. ↑ Буcклей, Р.П. ((1992)). „Тҳе Муҳтасиб“. дои:10.1163/157005892Х00292. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); |қаралган сана= параметрига қиймат берилганда, |урл= параметрига ҳам қиймат берилиши лозим (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |аccессдате= ва |дате= (ёрдам)
  5. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  6. ↑ Инсон ҳуқуқи. Инсон ҳуқуқи бо`йича миллий институтларнинг жаҳон тажрибаси. Юридик адабиётлар публиш — 81-бет-бет.  



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Muhtasib" dan olindi