Ziyosfera

Muhyi Gulshaniy

Муҳйи Муҳаммад Гулшаний ибн Фатҳ-Аллаҳ ибн Абу Талиб, кенг танилган номи билан Муҳйи Гулшаний[а] (тахминан 1528-йилда туғилган – 1606/1607-йилдан кейин вафот этган) Ўғуз турклари[1]дан бўлган олим ва муаллиф бўлиб, у Усмонли империясида яшаб ижод қилган. У турк ва форс тилларида ёзган. Форс тилини мукаммал билгани туфайли, ГулшаниЙ ўз давридаги турклар орасида Аcем-и Кüçüк номи билан танилган[б][2]. У шунингдек турклар орасида Аcем Фетҳиоглу, Муҳйи ЧелебиЙ ва Дарвиш Муҳйи номлари билан ҳам маълум бўлган[3]. Адабий меросидан ташқари, ГулшаниЙ Балаибалан деб аталадиган сунъий тилнинг муаллифи бўлиши ҳам мумкин[2].

Ҳаёти

Гулшаний Адрианополда (ҳозирги Эдирна) асл келиб чиқиши Шероз ва Қазвинлик бўлган, аммо ўша пайтда бу шаҳарлар Оқ Қоюнлилар ҳукмронлиги остида турган бир оилада туғилган[2][3]. Муҳйийнинг бобоси Абу Толиб Эроннинг Узун Ҳасан (1453–1478) ҳукмронлиги даврида яшаган ва шоҳ Исмоил И (ҳ. 1501–1524) томонидан Оқ Қоюнли давлатининг забт этилиши чоғида ҳалок бўлган[3]. Сафавийларнинг юксалиши сабаб бўлган сиёсий беқарорлик оқибатида Абу Толибнинг ўғли Фатҳуллаҳ (Фатҳуллоҳ Эфенди) Усмонли давлатига кўчиб ўтиб, Адрианополда жойлашди[3]. У Адрианополда уйланиб, Адрианопол, Қоҳира ва Константинопол (ҳозирги Истанбул) шаҳарларини ўз ичига олган илмий ва сўфий ижтимоий тармоғига қўшилди[3].

Муҳйи Адрианополдаги Учшерефели ва Боязид мадрасаларида таҳсил олди[3]. 1546-йилда у ўқишини якунлаш учун Константинополга кўчиб, Саҳн-и Семан мадрасасида ўқишни давом эттирди[3]. У ерда у замондош олимлар – Абуссууд Афанди ва Гелиболулу Сурурий (1562-йилда вафот этган) каби шахслардан дарс олди[3]. 1552-йилда у Мисрнинг маҳаллий усмонли маъмуриятида хизмат қилган акаси Муҳаммад (Меҳмед)га қўшилиш учун Қоҳирага кўчди[2]. Гулшаний Мисрда қозининг ўринбосари бўлди ва шайх Иброҳим Гулшаний (Гулшаний тариқатининг асосчиси)нинг ўғли ва вориси Аҳмад Каёлий (Аҳмад-и Ҳаёлий; 1569/1570-йилларда вафот этган)нинг шогирди бўлди[2][4]. У умрининг охиригача Мисрда яшаб, Қоҳирадаги Гулшаний тариқатининг бош хонақоҳининг мутаваллиси (турбедар) сифатида хизмат қилди[2].

Усмонли империясида Гулшанийнинг оиласи Этмекчизаделер номи билан танилган эди[3]. Муҳйи Гулшаний шайх Иброҳим Гулшанийнинг қизига уйланган[2].

Адабий мероси

Гулшаний ўзи юзта асар ёзганини даъво қилган бўлса-да, шулардан фақат 43 таси бизгача етиб келган[2]. Унинг форс тилидаги асарларига Кетаб-э маъаб ва Кетаб-э ҳаққ ал-яқин киради. У асосан форсча шеърларни, шунингдек бир қисми турк тилида бўлган девон ҳам ёзган[2]. Унинг Алфия-е Муҳйи асари форс ва турк тилларидаги ғазаллар тўпламидан иборат[c][2]. Унинг Масадер-э алсена-е арбаъа асари тўрт тилли луғат бўлиб, унда форс тили асосий тил сифатида олинган ва сўзларга турк, араб ва Балибилен (ўзи яратган сунъий тил) тилларида муқобиллар берилган[2]. Гулшанийнинг бизгача етиб келган асарларидан 34 таси турк тилида бўлиб, улар орасига Лоғат ва қавоъэд-э Балибилен, Манақеб-э Иброҳим Гулшаний ва Нафаҳат ал-ашар киради[2].

Изоҳлар

  1. ↑ "Муҳйî-и Гüлşэнî" деб ҳам ёзилади.
  2. ↑ Ажам-э Кучек деб ҳам ёзилади. Маъноси "Кичик форс" (батафсил маълумот учун Ажам мақоласига қаранг).
  3. ↑ Бу асар баъзан хато равишда унинг ўғлига нисбат берилган[2].

Манбалар

  1. ↑ Оливиэри, Симона; Ланcиони, Гиулиано (2020). "Балаибалан: Ан Артифиcиал Исламиc Лангуаге?". Эурасиан Студиэс 18 (1): 45. дои:10.1163/24685623-12340083. 
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 Язиcи 2002, с. 113.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Эмре 2017, с. 16.
  4. ↑ Эмре 2017, с. 18.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Muhyi_Gulshaniy" dan olindi