Ziyosfera

Mujassamlangan bilim

Мужассамланган билим (инглизча: Эмбодиэд cогнитион — бу онгни жисмоний тана билан муносабатларида ҳисобга олиш кераклигини назарда тутадиган назария бўлиб, у ўз навбатида атроф-муҳит билан ўзаро таъсирлашади[1] .

Мужассамланган билиш — ижтимоий ва когнитив психологиянинг бир тармоғи бўлиб, у ижтимоий ўзаро таъсир, идрок этиш, тасвирлаш, хотира, диққат, мавҳум фикрлаш жараёнлари, шу жумладан рамзий тизимларни қайта ишлаш (тил, математика), муаммоларни ҳал қилиш ва қарор қабул қилиш каби масалаларни қамраб олади.


Мужассамлашган билиш назариясига кўра, ҳиссий-ҳаракат тажрибаси ва хатти-ҳаракати, ҳиссиётлари ва қарор қабул қилиш ўртасида мураккаб боғлиқлик мавжуд. Мия жисмоний омиллар билан биргаликда ишлайди ва ҳислар онгсиз ва онгли фикрлаш билан боғлиқ[2] . Мисол учун, агар тадқиқот иштирокчиси оғзига қалам тутиб, одам табассум қилганда ишлайдиган мушакларни жалб қилса, у ёқимсиз гаплардан кўра ёқимли гапларни тезроқ қабул қилади. Агар қалам бурун ва юқори лаб ўртасида бўлса, шу жумладан, қовоғимизни буришганда ҳаракат қиладиган мушаклар ҳам бўлса, унда тескари таъсир кузатилади.

Мужассамлашган идрок назарияси кўпроқ когнитив олимлар томонидан қабул қилинган ягона изчил тушунчадан кўра кўпроқ тахминлар тўпламидир. Мужассамлашган билиш назариясининг асосий қоидалари „Мужассамлашган билишнинг олтита кўриниши“ асарида баён этилган:

  1. Билим атроф-муҳитдан келиб чиқади. Бу вазифага мос келадиган реаксияларни келтириб чиқарадиган ташқи огоҳлантиришлар таъсири остида юзага келади.
  2. Идрок вақт босими остида ишлайди. Биз ҳаракатни амалга ошириш учун ажратилган вақтни чеклаш билан шуғулланишимиз керак.
  3. Когнитив юкни камайтириш учун биз когнитив ишларнинг бир қисмини атроф-муҳитга ўтказамиз. Маълумотномалар, луғатлар, компютер файллари ва бошқалар. — буларнинг барчасини кераксиз маълумотларни эслаб қолишдан қочишга ёрдам берадиган когнитив мослашувлар деб ҳисоблаш мумкин ва шунинг учун когнитив жараёнларнинг бир қисми.
  4. Атроф-муҳит когнитив тизимнинг бир қисмидир. Билиш жараёнларини тушуниш учун вазиятни ҳам, ундаги билиш суб’эктини ҳам ўрганиш керак (қаранг. шунингдек, ситуацион контекст, жисмоний механизмлар ва жисмоний дунё қонунлари томонидан шартлилиги контекстида билишнинг ажралмас модели[3]).
  5. Билимнинг вазифаси мақсадларга эришишга хизмат қилишдир. Биз когнитив жараёнларни маълум бир вазиятга мос келадиган хатти-ҳаракатларга таъсири нуқтаи назаридан ўрганишимиз керак.
  6. Идрок, ҳатто атроф-муҳитдан ажратилган бўлса ҳам (масалан, хотира ёки тасаввур иши пайтида) ҳали ҳам воқеликни идрок этиш / воқелик билан ўзаро таъсир қилиш каби сенсорли маълумотларни қайта ишлаш ва восита бошқаруви механизмларига асосланади.

Семантиканинг когнитив тадқиқотлари учун, масалан, охирги тамойил (офлайн фикрлаш ва тана механизмлари ўртасидаги боғлиқлик — идрок, восита тизими) айниқса муҳимдир, чунки у инсон онгида семантик тизимни ташкил этишда янги истиқболни очади. Кўриб чиқиш мумкин: агар лингвистик семантика жисмоний тажрибага асосланган ҳолда индивидуал онгда шаклланса ва сақланса, демак, семантикани тана тажрибаси нуқтаи назаридан тизимли равишда тавсифлаш мумкин ва бундай тавсиф экологик асослилик ва ички изчилликни талаб қилиши мумкин.

Тарихи

Мужассамлашган билиш бўйича тадқиқотлар 1980-йиллардан бери олиб борилган бўлса-да, бу йўналиш 1990-йилларда иккита асарнинг нашр этилиши туфайли машҳурликка эришди:

  • Мужассамланган ақл: когнитив фан ва инсон тажрибаси, Ф. Варлей, Э. Томпсон ва Э. Роче, бу ерда организмнинг ташқи дунё билан ўзаро таъсири тажрибасида билишнинг илдизи ҳақидаги ғоя ифодаланган;
  • „Танадаги фалсафа“ Ж. Лакофф ва М. Жонсон, унинг муаллифлари инсон танаси ва унинг атроф-муҳит билан ўзаро таъсири инсон тилидаги метафораларнинг асосий манбаи эканлигини кўрсатди[4].

Билим назарияларининг тимсолга бўлган муносабатига кўра таснифи

Семантикани мужассамлашган билиш нуқтаи назаридан ўрганишга турли хил ёндашувлар „Ёшга кириш: семантиканинг тимсоли ва неврологияси“ тақриз ишида келтирилган[5]. Кўриб чиқиш муаллифлари ҳиссий ва восита тизимлари ва концептуал тизим ўртасидаги боғлиқлик қандай аниқланганига қараб, деб аталадиган нарсадан узлуксизликни қуришга ёндашувларни баҳам кўрадилар. Белгиларнинг маъносини қайта ишлашда ушбу маълумотни мажбурий фаоллаштириш, унинг тушуниш жараёнларидаги асосий роли тўғрисидаги баёнотга амодал ёндашув (семантик ишлов беришда сенсорли ва восита маълумотларининг ролини рад этиш):

1. Амодал (амодал, гавдаланмаган) назариялар: сезги ва ҳаракат ахборотларининг семантик тасвирдаги роли инкор этилади. Семантик маълумотлар тўлиқ рамзий хусусиятга эга, семантик об’эктлар тақдим этиладиган формат ва ҳақиқатда улар мурожаат қиладиган об’эктлар ўртасидаги боғлиқликнинг ўзбошимчалиги таъкидланади. Асосий эътибор семантиканинг тизимли ташкил этилишини ўрганишга қаратилган (Левелт, 1993, Ландауэр, Думаис, 1997[6]).

2. Иккиламчи тимсол ((сеcондарй эмбодимент) назариялари : семантик тасвирларни амодал деб ҳисобланган, лекин тасодифий бўлмаган (яъни, э. тизимли) семантик тасвирлар ва тажрибанинг сенсоримотор элементлари ўртасидаги боғлиқлик. Ушбу боғланишлар амодал семантик тасвирлар ҳиссиётлар орқали ҳиссий-мотор тажрибаларидан келиб чиққанлиги сабабли пайдо бўлади (Паттерсон ва бошқ., 2007[7]; Рогерс ва бошқ., 2004[8]) ёки концептуал тасаввурлар уни амалга ошириш учун табиат мисолларини келтириб чиқаради. (Маҳон, Cарамазза, 2008[9]), ёки семантик тасвирларни ташкил этувчи индивидуал хусусиятлар сенсоримотор тажриба билан бир хил „дўконда“ жойлашганлиги сабабли (Қуиллиан, 1968). Барча ҳолатларда семантик тизим сенсоримотор тизимдан функционал жиҳатдан мустақил деб ҳисобланади, гарчи у бевосита у билан боғлиқ. Экспериментал тадқиқотларда кўрсатилган концептуал ва сенсоримотор тизимларнинг ўзаро таъсири улар ўртасида ассоциатив алоқалар мавжудлиги билан изоҳланади, яъни. э. тизимлар орасидаги муносабат билвосита, ихтиёрий деб қаралади.

3. Мужассамлашган билиш назариясининг заиф варианти (wеак эмбодимент): бу назариялар гуруҳи концептуал тизимни қисман сенсомотор ахборотга асосланган деб ҳисоблайди. Концептуал ишлов бериш жараёнида сенсоримотор маълумотларнинг ҳар қандай фаоллашуви муҳим ҳодиса, яъни тегишли семантик тузилмаларнинг ифодаланиши ҳисобланади. Хусусиятларнинг турли модалликлар доирасида бирлашиши интеграл тасвирларни ҳосил қилади, концептуал тизимнинг фаоллашиши сенсоримоторнинг фаоллашишига олиб келади ва аксинча, улар орасидаги боғлиқлик ўзаро йўналтирилган характерга эга. Ушбу йўналиш доирасида, шунингдек, миянинг конвергент зоналари ғояси ишлаб чиқилмоқда, бунда сенсоримотор тизим орқали олинган индивидуал модал ўзига хос сезгилар об’эктларнинг ажралмас тасвирларини ифодаловчи юқори даражадаги фаоллаштириш нақшларига бирлаштирилади. Шундай қилиб, вакилликларга юқори (конвергент зоналар) ва пастки (алоҳида хусусиятларнинг вакиллари) ҳодисалар киради (Симмонс ва Барсалоу, 2003; Виглиоccо ва бошқалар, 2004).

Мужассамланган билимларни танқид қилиш

Бредфорд З.Майхон ва Алфонсо Карамаззо мужассамлашган билиш гипотезасига олиб келадиган онг (онг) иши ҳақидаги классик ғояларни қайта кўриб чиқиш руҳи мамнуният билан қабул қилинади, бироқ назариянинг айрим қоидалари баъзан эмпирик томонидан қўллаб-қувватланмайди, деб ёзади[10].

Манбалар

  1. ↑ Горизонты когнитивной психологии 2012.
  2. ↑ Тальма Лобель 2014.
  3. ↑ Андрий Мячйков, Чристопҳ Счеэперс, Мартин Ҳ. Фисчер, Клаус Кесслер. ТЕСТ: а тропиc, эмбодиэд, анд ситуатед тҳеорй оф cогнитион // Топиcс ин Cогнитиве Сcиэнcе. — 2014-07. — Т. 6, вып. 3. — С. 442–460. — ИССН 1756-8765. — ДОИ:10.1111/топс.12024.
  4. ↑ „Когнитивная наука в ХХИ веке: организм, социум, култура“ М. В. Фаликман[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
  5. ↑ {{{заглавие}}}.
  6. ↑ Тҳомас К. Ландауэр, Сусан Т. Думаис. А солутион то Плато'с проблем: Тҳе латент семантиc аналйсис тҳеорй оф аcқуиситион, индуcтион, анд репресентатион оф кноwледге. // Псйчологиcал Ревиэw. — 1997. — Т. 104, вып. 2. — С. 211–240. — ИССН 0033-295Х&ф=1003&т=1&в1=&ф=4&т=2&в2=&ф=21&т=3&в3=&ф=1016&т=3&в4=&ф=1016&т=3&в5=&бф=4&б=&д=0&йс=&е=&лнг=&фт=&мт=&дт=&вол=&пт=&исс=&пс=&пе=&тр=&тро=&cc=&и=1&в=таггед&с=0&сс=0&ст=0&и18н=ру&рлф=&псз=20&бс=20&cе=ҳЖфуйпеэ8ЖззуфеГмИмЙЙИпЗКРЖеэОээWГЖИЗРрРРрдмтдеээ88НЖЖЖЖпеээфТЖ3пеКЖЖ3УWWПтзззззззззззззззззбззвззпй5ззжззззззззззззззззззззззззззззззззтзззззззбзззззззззззззззззззззззззззвззззззейТжкДнйҲзТууэКЗеПз9деcйззЛзззЛ*.c8.НзрГЖЖвуфеээээЖҳеэйзжеэээЖҳ*пеэээКЖЖЖЖЖЖЖЖЖЖмжҲвОЖЖЖЖЖЖЖЖЖфеээиээээСЖЖЖЖЖСЖЖЖ3ТеИЖЖЖЖ3..Э.УЭАcйҳхД.эээээузззЛЖЖЖЖ5.э8ЖЖЖҳеэээээээээээеэК3ЖЖЖЖЖЖЖЖ*с7дефеээээээээээээээээээээээээСЖЖЖЖЖЖЖЖЗИЖЖззз1..6ЛЖЖЖЖЖЖтЖЖЗ4....ЭК*&дебуг=фалсе 1939-1471, 0033-295Х. — ДОИ:10.1037/0033-295х.104.2.211.
  7. ↑ {{{заглавие}}}. Архивировано 19-август 2019-йил.
  8. ↑ {{{заглавие}}}.
  9. ↑ {{{заглавие}}}. Архивировано 8-июл 2013-йил.
  10. ↑ „Маҳон Б. З., Cарамазза А. А cритиcал лоок ат тҳе эмбодиэд cогнитион ҳйпотҳесис анд а неw пропосал фор гроундинг cонcептуал cонтент //Жоурнал оф пҳйсиологй-Парис. – 2008. – Т. 102. – №. 1. – С. 59-70.“. 19-апрел 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-октабр 2015-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mujassamlangan_bilim" dan olindi