Mullo Isʼhoq
Мулло Исъҳоқ (Мулло Содиқ) (венг.: Молла Исзҳáк) Мулла Содиқ (венг.: Молла Сзадик; 1836 – 1892-йил 22-май) – Хивалик ўзбек[1], машҳур венгер шарқшуноси Арминиус Вамберининг ҳамкори[2].
| венг.: Молла Сзадик | |
|---|---|
| Фуқаролиги | Россия империяси |
| Касби | Таржимон |
Фаолияти
Мулла Исъҳоқ 1836-йилда Хива хонлигида туғилган[3]. У Қўнғирот қабиласидан бўлган ўзбек[4] эди[5]. Адабиётда уни кўпинча „татар“ (И. Голдсиер[6]) ёки „турк“ деб аташади ва Вамберининг ўзи уни „Исъҳоқ Чағатой“ (венг.: Изсáк Cсагатáж) деб атаган. Мулла Ишоқнинг она тили ўзбек эди.
Мулло Исъҳоқ мадрасада таҳсил олган ва 1863-йил июлда Вамберига шерик бўлиб, Самарқандга йўл олган зиёратчилар гуруҳига қўшилган. Истанбулда бўлганида, у Вамберий ортидан Будапештга боришга қарор қилди ва у й ерда венгер тилини ўрганди ва 1864-йилдан бошлаб Академия кутубхонасида кутубхоначининг ёрдамчиси сифатида иш бошлади. Вамбери Мулло Исъҳоқнинг янги шароитга қанчалик тез мослашиб кетганлигини ва венгер тилини ўрганганини пайқади. 1872—1878-йилларда Мулло Содиқ Венгрияда ва, эҳтимол, мамлакат ташқарисида ҳам юрган ва 1879 ва 1892-йилларда унинг исми яна академия амалдорлари орасида пайдо бўлган. Унинг венгер тилини билишини Ҳунник ва Венгрия халқларининг келиб чиқиши ҳақидаги афсонани шеърий қайта тиклаши, Жанос Аранйнинг мўжизавий кийик ҳақидаги афсонасини ўзбек тилига таржимаси кўрсатмоқда. У Вамберини ўзбек тилининг „жонли луғати“ сифатида ҳам қўллаб-қувватлади. Унинг оиласи бор эди ва ўз динини – Исломни сақлаб қолди[7].
Венгриядаги ҳаёт
Вамбери билан бирга Будапештга бориб, у ерда бир йил ичида венгер тилини ўрганган, ислом динини сақлаб қолган, лекин Европача услубда кийинган. Венгрияда Мулла Исъҳоқ Вамбери[8] билан уй хизматкори бўлиб яшаган. У 1864 йилда у кутубхоначи ёрдамчиси бўлиб ишлай бошлади. 1872-йилдан 1878-йилгача у Венгрия бўйлаб саёҳат қилди ва ҳатто ундан ташқари бошқа давлатларда ҳам бўлди.
1879—1892-йилларда Исъҳоқноми яна Венгрия Фанлар академияси расмийлари орасида пайдо бўлди. Унинг венгер тилини яхши билишига мисол сифатида, ҳунлар ва венгерларнинг келиб чиқиши ҳақидаги афсонани шеърий реконструксия қилган Янош Аранининг "Мо''жизавий буг'у афсонаси" асарини о'збек тилига таржима қилиш мумкин. Мулла Исъҳоқ Вамберига „тирик луғат“[9] сифатида хизмат қилган. Яна бир машҳур венгер шарқшунос олими Игназ Голдзиэр ҳам ўз тадқиқотларида унинг афзалликларини қайд этган. Венгрияда Мулла Исъҳоқ оила қуриб, фарзандли бўлган.
Вафоти
Умрининг охирларида у амфиземдан азият чекди ва худди шу номдаги кўл яқинидаги Валенсия шаҳрига кўчиб ўтди ва у ерда 1892-йил 22-майда вафот этди[3]. Мулла Исъҳоқ ҳеч қачон ислом динини тарк этмаган ва Вамберининг саъй-ҳаракатлари билан унга мусулмон жаноза намози ўқилган ва у Валенсиядаги Калвинистлар қабристонига дафн этилган[9].
Манбалар
- ↑ „ВАМБЕРИНИНГ ЙЎЛДОШИ МУЛЛА ИСҲОҚ“, Шарқ юлдузи. Ўзбекистон ССР ёзувчилар уюшмаси, 1981 — 223-бет.
- ↑ Вáмбéрй Áрмин
- ↑ 3,0 3,1 Алдер, Л., Далбй, Р.. Тҳе Дервиш оф Wиндсор Cастле: Тҳе Лифе оф Арминиус Вамберй. Бачман анд Турнер, 1979 — 267-бет.
- ↑ Голдзиҳер, И.. Тагебуч. Брилл, 1978 — 26-бет. ИСБН 9789004054493.
- ↑ Вáмбéрй, Á.. Вáмбéрй Áрмин вáзлатаи Кöзéп-Áзсиáбóл. Ужабб адалéкок аз охусмеллéки орсзáгок нéписмерети, тáрсадалми éс политикаи висзоняиҳоз. Пест: Рáтҳ Мóр, 1868 — 128—140-бет.
- ↑ „лангуагеҳат.cом : ТҲЕ ТАТАРМАН ОФ ВАМБЕРЙ“. 2021-йил 16-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-декабр.
- ↑ ҳттп://вамберй.мтак.ҳу/эн/04.ҳтм
- ↑ А. Вамбери. Очерки Средней Азии М., 1868, с.150
- ↑ 9,0 9,1 „Вамберй'с "Татарман"“ (эн). мтак.ҳу. Библиотека и информационный центр Венгерской академии наук. 2021-йил 21-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-декабр.
Адабиётлар
- Алдер, Л., Далбй, Р. Тҳе Дервиш оф Wиндсор Cастле: Тҳе Лифе оф Арминиус Вамберй. – Бачман анд Турнер, 1979. – П. 267. – 512 п.
- Голдзиҳер, И. Тагебуч. – Брилл, 1978. – С. 26. – 341 с. – ИСБН 9789004054493.
- Вáмбéрй, Á. Вáмбéрй Áрмин вáзлатаи Кöзéп-Áзсиáбóл. Ужабб адалéкок аз охусмеллéки орсзáгок нéписмерети, тáрсадалми éс политикаи висзоняиҳоз. – Пест: Рáтҳ Мóр, 1868.