Mumtoz Muftiy

Мумтоз Муфтий; ممتاز مفتی
Таваллуди	11-сентябр 1905.; Батала, Панжоб, Британия Ҳиндистони
Вафоти	27-октябр 1995 (ёши 90 да).; Исломобод, Покистон
Касби	ёзувчи
Фуқаролиги	покистонлик
Йўналиш	адабиёт, фалсафа, психология, социализм
Жанр	бадиий адабиёт ёзувчиси
Мукофотлари	Ситора-и Имтиёз, 1986 ; Мунши Премчанд мукофоти, 1989
Веб-сайти
	мумтазмуфтеэ.cом

Мумтоз Ҳусайн, кенгроқ танилган тахаллуси Мумтоз Муфтий (урдуча: ممتاز مفتی‎‎; 1905-йил 11-сентабр – 1995-йил 27-октабр) – Покистондан чиққан ёзувчи^[1].

Дастлаб диний скептик бўлиб, Фрейд, Ҳавелоcк Эллис, Алфред Адлер ва Фёдор Достоевский каби муаллифлар таъсирида бўлган, кейинчалик эса тасаввуф орқали исломга қайтган^[2].

Танқидчи Носир Аббос Найяр унинг ёзиш услубини психологик реализм деб таърифлаган^[3].

Ҳаёти ва таълими

Мумтоз Муфтий асл исм-шарифи Мумтоз Ҳусайн бўлиб, Батала, Панжобда (ҳозирги Ҳиндистон ҳудуди) туғилган. У Муфтий Муҳаммад Ҳусайннинг биринчи турмуш ўртоғи Суғра Хонимдан бўлган ўғли эди. У панжоб оиласига мансуб бўлиб, бу оила Бобурийлар давлати даврида диний уламо ва ҳуқуқшунос (муфтий) сифатида фаолият юритган, аммо бу унвонни Синхлар давлати даврида йўқотган^[4].

У дастлабки таълимини Мианвали, Амрицар ва Дера Ғози Хон каби Панжобнинг турли шаҳарларида олди, 1929-йилда эса Лоҳордаги Исломиа коллежини фалсафа ва иқтисод бўйича тамомлади. Талабалик даврида у қўшиқ айтиш ва актёрлик каби машғулотларда иштирок этган, сиёсийлашган, хусусан, Хирофат ҳаракатида фаол бўлган^[4].

Касбий фаолияти

Бўлинишдан аввал у ўз фаолиятини мактаб ўқитувчиси сифатида бошлаган, кейин эса Британия ҳокимияти даврида давлат хизмати тизимида ишлаган. Шундан сўнг у Алл Индиа Радиога штат рассоми (санъат ходими) сифатида ишга кирган, бироқ Бомбей кино саноатидан таклиф олгач, бу ишни тарк этган^[4].

1947-йилги бўлинишдан кўп ўтмай, у оиласи билан Покистонга ҳижрат қилди^[5]. Покистонда дастлаб у Истақлал журналида котиб-таҳрирчи (суб-муҳаррир) бўлиб ишлади, 1949-йилда эса Покистон ҳарбий ҳаво кучларида психоаналитик сифатида иш бошлади ва 1950-йилда Радио Озод Кашмирга қўшилди, айнан шу босқич унинг диний жиҳатдан янада эътиқодли бўлишига таъсир кўрсатди^[4].

Ёзувчилик фаолияти

Мумтоз Муфтий 1947-йилдан аввал, мактаб ўқитувчиси бўлиб ишлаётган кезларида, урду тилида ҳикоялар ёза бошлаган.

Унинг биринчи асари психологияга оид Улжҳао номли мақола бўлиб, биринчи нашр этилган бадиий асари эса Жҳуки Жҳуки Анхен бўлган, у 1932-йилда ўша даврнинг машҳур адабий журнали Адби Дунияда чоп этилган^[4].

Адабий фаолиятининг бошида у бошқа адабий танқидчилар томонидан либерал қарашларга эга, андозаларга бўйсунмайдиган ёзувчи сифатида талқин қилинган, унинг психолог Сигмунд Фреуд таъсирида экани сезилиб турган^[1]. Покистоннинг машҳур ёзувчиси Ашфоқ Аҳмад унинг яқин дўстларидан бири эди. Ашфоқ Аҳмаднинг сўзларига кўра, Муфтий 1947-йилгача швед ёзувчиси яратган унча машҳур бўлмаган адабиётни ўқиган. Муфтий дастлаб Британия Ҳиндистонини 1947-йилда бўлиш режасини ёқтирмаган, бироқ кейинчалик ўз фикрини ўзгартириб, ватанпарвар покистонликка айланган. Ҳаётининг кейинги даврида у ислом ва унинг тамойилларини фаол ҳимоя қилган^[1].

Унинг либерализмдан тасаввуфга ўтиши ҳамкасби, ёзувчи Қудратуллоҳ Шаҳобдан олган илҳомига боғлиқ эди. Қарашларидаги барча ўзгаришларга қарамай, у ўз индивидуаллигини сақлаб қолган ва жамиятдаги консерватив қатламлар ёқтирмайдиган мавзуларда ҳам ёзишда давом этган^[1].

Унинг ҳаёти икки даврга бўлинишини ўз таржимаи ҳолларида – Али Пур Ка Аэли (1961) ва Алах Нагрида – кўриш мумкин. Кейинги автобиографиясидаги муқаддималарда қайд этилишича, Али Пур Ка Аэли (علی پور کا ایلی) ўз замонининг ижтимоий тақиқларига қарши чиққан ошиқ ҳаётининг ҳикояси бўлса, Алах Нагри эса Қудратуллоҳ Шаҳобнинг тасаввуфий дунёқарашидан кучли таъсирланган бир садоқатли банданинг ҳаётини тасвирлайди^[6].

Талааш („Изланиш“) Мумтоз Муфтийнинг охирги китоби бўлиб, у Қуръон таълимотларининг асл руҳини ёритиб бергани айтилади^[7]^[1].

Мукофотлари ва эътирофи

1986: Ситора-и Имтиёз (мукаммаллик юлдузи) мукофоти – Покистон президенти томонидан берилган^[5]^[8].
1989: Мунши Премчанд мукофоти (Ҳиндистоннинг адабий мукофоти)^[8].

Мероси

Унинг ўғли, адабиёцҳунос Укси Муфтий 1995-йил октабрида отаси вафотидан сўнг Мумтоз Муфтий жамғармасини тузди. Бу жамғарма Покистоннинг турли шаҳарларида Мумтоз Муфтийнинг вафот этган кунини ёд этиш тадбирларини ўтказиб келади. Унинг дўстлари ва мухлислари қаторида Ашфоқ Аҳмад, Бано Қудсиа ва Аҳмад Башир каби ижодкорлар ушбу тадбирларда маърузачи сифатида қатнашган^[1]. Яна бир машҳур ёзувчи Кишвар Наҳид китобларидан бирига ёзган тақризида Мумтоз Муфтийда инсоний заифликлар кўп бўлганини қайд этган, аммо уни билимдон танқидчи сифатида ҳам эътироф этган^[1]. Покистоннинг Мўлтон шаҳрида унинг номи билан аталган бир кўча мавжуд^[1].

Китоблари

Ҳикоялар тўпламлари

Геҳма Геҳми, 1949, 256 бет
Асмараин, 1952, 327 бет
Гҳубаре, 1954, 220 бет
Гҳуря Гҳар, 1965, 312 бет
Раугҳани Путле, 1984, 244 бет
Муфтияне, 1989, 1526 бет (йиғма ҳикоялар)
Каҳи На Жаэ, 1992, 178 бет
Чуп, 1993, 269 бет
Самаи Ка Бандҳан, 1993, 192 бет
Талаш, 1996, 278 бет (охирги китоби, мавзуси – ислом)

Драма

Низам Саққаҳ, 1953, 169 бет

Автобиографик романлари

Алипур Ка Эли, 1961, 1188 бет (таржимаи ҳолининг биринчи қисми)
Алакҳ Нагри, 1992, 996 бет (таржимаи ҳолининг иккинчи қисми)

Саёҳатномалари

Ҳинд Ятра, 1982, 359 бет (Ҳиндистонга саёҳат)
Лаббаик, 1993, 320 бет (1968-йилда амалга оширилган ҳаж сафарига доир асар)

Мақолалари

Пияз Ке Чилке, 1968, 184 бет (адабий танқид ва покистонлик миллатчилик ҳақидаги қарашлар)
Аукҳе Лог, 1986, 311 бет (машҳур покистонлик ёзувчилар ҳақидаги таассуротлар)
Аукҳе Авалре, 1995, 258 бет (машҳур покистонлик ёзувчиларнинг биографик чизгилари)

Манбалар

↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 Реcаллинг Мумтаз Муфти: ЛАҲОРЕ ЛИТЕРАРЙ СCЕНЕ, Даwн (неwспапер), Публишед 10 Новембер 2001, Ретриэвед 4 Септембер 2017
↑ НОН-ФИCТИОН: А пилгрим’с прогресс: Фром сcептиcисм то мйстиcисм, Даwн (неwспапер), Публишед 29 Оcтобер 2011, Ретриэвед 8 Жануарй 2021
↑ Тҳе проблем оф популар литературе, Тҳе Неwс он Сундай, Публишед 9 Фебруарй 2020, Ретриэвед 8 Жануарй 2021
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 ^4,4 Ароге, С., & Анжум, Т. (2022). „А Жоурней Wитҳин: Тҳе Суфи Трансформатион ин Мумтаз Муфти’с Wритингс.“ Жоурнал Оф Тҳе Пунжаб Университй Ҳисториcал Соcиэтй, 35 (01).
↑ ^5,0 ^5,1 Биограпҳй оф Мумтаз Муфти он урдуадаб4у.cом wебсите, Ретриэвед 4 Септембер 2017
↑ Биограпҳй оф Мумтаз Муфти он гоодреадс.cом wебсите, Ретриэвед 4 Септембер 2017
↑ Мумтаз Муфти интервиэwинг фолк сингер Туфаил Ниази ат Лок Вирса, Исламабад эвент он ЁуТубе, Публишед 5 Април 2013, Ретриэвед 4 Септембер 2017
↑ ^8,0 ^8,1 Профиле оф Мумтаз Муфти он самаа.тв wебсите, Публишед 27 Оcтобер 2011, Ретриэвед 4 Септембер 2017

[Dawn-1] 1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 Реcаллинг Мумтаз Муфти: ЛАҲОРЕ ЛИТЕРАРЙ СCЕНЕ, Даwн (неwспапер), Публишед 10 Новембер 2001, Ретриэвед 4 Септембер 2017

[2] НОН-ФИCТИОН: А пилгрим’с прогресс: Фром сcептиcисм то мйстиcисм, Даwн (неwспапер), Публишед 29 Оcтобер 2011, Ретриэвед 8 Жануарй 2021

[3] Тҳе проблем оф популар литературе, Тҳе Неwс он Сундай, Публишед 9 Фебруарй 2020, Ретриэвед 8 Жануарй 2021

[:0-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 ^4,4 Ароге, С., & Анжум, Т. (2022). „А Жоурней Wитҳин: Тҳе Суфи Трансформатион ин Мумтаз Муфти’с Wритингс.“ Жоурнал Оф Тҳе Пунжаб Университй Ҳисториcал Соcиэтй, 35 (01).

[urduadab-5] 5,0 ^5,1 Биограпҳй оф Мумтаз Муфти он урдуадаб4у.cом wебсите, Ретриэвед 4 Септембер 2017

[goodreads-6] Биограпҳй оф Мумтаз Муфти он гоодреадс.cом wебсите, Ретриэвед 4 Септембер 2017

[7] Мумтаз Муфти интервиэwинг фолк сингер Туфаил Ниази ат Лок Вирса, Исламабад эвент он ЁуТубе, Публишед 5 Април 2013, Ретриэвед 4 Септембер 2017

[samaa-8] 8,0 ^8,1 Профиле оф Мумтаз Муфти он самаа.тв wебсите, Публишед 27 Оcтобер 2011, Ретриэвед 4 Септембер 2017

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]