Muntasir
Абу Жаъфар Муҳаммад (арабча: أبو جعفر محمد; 837-йил ноябр — 862-йил 7-июн), ҳукмронлик номи Мунтасир биллоҳ (المنتصر بالله, „Ғалабасини Аллоҳ қўллаган“) номи билан машҳур, 861-йилдан 862-йилгача, Самаррадаги анархия даврида ҳукмронлик қилган Аббосийлар халифалиги халифаси. Мунтасир ва укаси Муътазз ўртасидаги ҳокимият учун кураш турли гуруҳлар томонидан қўллаб-қувватланиб, туркий лидерлар Мунтасирнинг отаси Мутаваккилни ўлдиришга тайёргарлик кўриши билан кураш ҳам авжига чиққан. 861-йилги суиқасддан сўнг Мунтасир туркийлар кўмаги билан халифаликни ўз зиммасига олган.
| Мунтасир биллоҳ المنتصر بالله | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Халифа Мўминлар амири | |||||
 862-йил Самаррада зарб этилган Мунтасир дирҳами | |||||
| Аббосийлар халифалигининг 11-халифаси | |||||
| Салтанат | 861-йил 11-декабр — 862-йил 7-июн | ||||
| Ўтмишдоши | Мутаваккил | ||||
| Давомчиси | Мустаъин | ||||
| Туғилиши |
837-йил ноябр Самарра, Аббосийлар халифалиги | ||||
| Вафоти |
862-йил 7-июн (24 ёшда) Самарра, Аббосийлар халифалиги | ||||
| Дафн этилган жой | |||||
| Фарзандлари | Жаъфар | ||||
| |||||
| Сулола | Аббосийлар | ||||
| Отаси | Мутаваккил | ||||
| Онаси | Ҳубшия | ||||
| Дини | Суннийлик (Ислом) | ||||
Унинг атиги олти ой давом этган ҳукмронлиги даврида сиёсатда ўзгаришлар юз берган. Жумладан, Али хонадонига нисбатан маъқулроқ позиция жорий қилиниб, Ҳасан ва Ҳусайн қабрларини зиёрат қилиш тақиқлари бекор қилинган. Мунтасир генерал Восиф ат-Туркий бошчилигида византияликларга қарши ҳарбий ҳаракатлар олиб борган. Бироқ 862-йил июнда халифанинг тўсатдан вафот этиши давлат раҳбарининг раҳбарнинг ўзгаришига олиб келиб, Мустаъин халифа этиб тайинланган. Ҳарбий юриш қисқа муддат давом этган. Восиф ҳукуматдаги ўзгаришлар туфайли Самаррага қайтишдан бироз олдин муваффақиятга эришган.
Ёшлик даври
Мунтасир Абу ал-Фадл Жаъфарнинг (бўлажак Аббосий халифаси Мутаваккил) тўнғич ўғли бўлган. Туғилган вақтда отаси ўн тўрт ёшда бўлган.Унга Муҳаммад дея исм қўйилган. Мунтасирнинг онаси юнон қул Ҳубшия бўлган[1].
849-йилда Мутаваккил уч ўғлини меросхўр этиб тайинлаган ва уларга халифалик вилоятларини бошқариш ҳамда даромадларини тақсимлаган. Энг каттаси Мунтасир биринчи ворис этиб тайинланиб, Миср ва Жазира ноиблигини қабул қилган ҳамда пойтахт Самаррадаги ижарадан тушган даромадларга эга бўлган. Муътаззга Хуросондаги ноиблик мулкларини назорат қилиш вазифаси юкланган. Сурия эса Муайядга топширилган[2].
Муҳаммад ибн Жарир ат-Табарийнинг маълумотларига кўра, Мунтасир ҳижрий 236-йилда (850—851) ҳаж зиёратига бошчилик қилган. Бундан бир йил олдин Мутаваккил уч ўғлини ўзига меросхўр этиб тайинлаган ва Мунтасирга алоҳида хаурхоҳлик билдиргандай эди. Бироқ, кейинчалик бу ҳолат ўзгаргандай бўлган ва Мунтасир отаси ўзига қарши ҳаракат қилишидан қўрққан. Шунинг учун ҳам Мунтасир биринчи ҳаракат қилишга қарор қилган. Мутаваккил 861-йил 10-декабр, чоршанба куни туркий аскар қўли билан ўлдирилган.
Мутаваккилнинг ўлдирилишида иштирок этиши
Мутаваккил 849/50-йилларда тўнғич ўғли Мунтасирни меросхўр этиб тайинлаган эди. Лекин аста-секин қарори иккинчи ўғли Му’тазз фойдасига ўзгарган. Халифанинг фикри ўзгаришига Фатҳ ибн Хоқон ва вазир Убайдуллоҳ ибн Яҳё ибн Хоқоннинг даъватлари сабаб бўлган. Бу рақобат сиёсий соҳага ҳам тарқалган. Чунки Муътаззнинг ворислиги масаласи анъанавий Аббосий элитаси доирасида қўллаб-қувватланган бўлиши мумкин. Мунтасир номзодини эса туркий ва Мағариба қўриқчи қўшинлари қўллаб-қувватлаган[3][4]. 861-йил кузнинг охирларида иш авжига чиққан. Октябр ойида Мутаваккил туркий генерал Восифнинг мулкларини мусодара қилиб, Фатҳга топширишни буюрган. Туркий раҳбарлар ўзини четлаштирилган ҳис қилгани сабабли халифага суиқасд уюштиришга киришган[5][6]. Мунтасир тез орада суиқасдга қўшилган ёки ҳеч бўлмаганда сўзсиз розилик берган. Чунки у кетма-кет хўрликларга учраган эди. Жумладан, 5-декабр куни Фатҳ ва Убайдуллоҳнинг тавсияси билан Рамазон ойининг охиридаги жума намозига имомлик қилиш Муътазз фойдасига ҳал қилинган. Орадан уч кун ўтиб, Мутаваккил ўзини ёмон ҳис қилиб, намозга Мунтасирни вакил қилиб танлаган вақтда вазиятга яна Убайдуллоҳ аралашиб, халифани шахсан боришга кўндирган. Бундан ҳам ёмони, тарихчи Табарийнинг сўзларига кўра, эртаси куни Мутаваккил тўнғич ўғлини кетма-кет ҳақорат қилиб, ўлдириш билан таҳдид қилган, ҳатто Фатҳ шаҳзоданинг юзига шапалоқ ҳам урган. Восиф ва бошқа туркий раҳбарлар 12-декабрда қамоққа олиниб, қатл қилинади деган миш-мишлар тарқалгач, фитначилар ҳаракат қилишга қарор қилган[4][7].
Табарийнинг ёзишича, туркий аёл Фатҳ ва Убайдуллоҳни фитна ҳақида олдиндан огоҳлантирган, аммо ҳеч ким буни амалга оширишга журъат эта олмаслигига ишончи комил бўлгани учун, бунга эътибор беришмаган[8][9]. 11-декабрга ўтар кечаси, ярим тундан бир соат ўтгач, турклар халифа ва Фатҳ кечки овқатни еётган хонага бостириб киришган. Фатҳ халифани ҳимоя қилмоқчи бўлганда ўлдирилган, кейин халифа ўлдирилган. Халифаликни ўз қўлига олган Мунтасир Фатҳ отасини ўлдиргани учун ўлдирилганини даъво қилган. Бироқ, қисқа вақт ичида халифанинг ўлими ҳақида расмий воқеа Мутаваккилнинг ичимликдан бўғилиши ҳақида ўзгартирилган[10][11].
Ҳукмронлик
Суиқасд содир этилган куннинг ўзида Мунтасир туркий фраксия кўмаги билан халифалик тахтига муаммосиз ўтирган. Кейин туркийлар гуруҳи Мунтасир устидан назорат ўрнатиб, унинг ака-укаларини меросхўрликдан четлатишган. Чунки меросхўрлар отасининг ўлимига алоқадорлик учун қасос олишларидан қўрқишган. Уларнинг ўрнига Мунтасир ўз ўғлини меросхўр қилиб тайинлаши керак эди. 862-йил 27-апрелда иккала ака-ука ҳам тахтдан воз кечиш тўғрисида ариза ёзган. Муътазз бироз тараддуддан кейин бунга қарор қилган.
Мунтасир 861-йил 11-декабрда отаси Мутаваккил туркий гвардия ходимлари томонидан ўлдирилганидан сўнг халифа бўлган[12]. У Мутаваккилни ўлдириш фитнасига алоқадорликда гумон қилинган бўлса-да, тезда пойтахт Самаррада ҳокимиятни ўз қўлига олишга муваффақ бўлди ва давлатнинг етакчи кишиларидан бай’ат олишга эришди[13]. Мунтасирнинг тўсатдан халифа бўлиши унинг тахтга чиқишидан сўнг ҳукуматда юқори лавозимларга эга бўлган бир қанча яқин шерикларига фойда келтирган. Улар орасида кейинчалик вазир бўлган котиби Аҳмад ибн ал-Хосиб ва Мутаваккилнинг ўлдирилишида иштирок этган туркий генерал Восиф ҳам бор эди[14].
Мунтасир отасидан фарқли равишда Али (шиа) хонадонини ҳурмат қилгани ҳамда Ҳасан ва Ҳусайн қабрларини зиёрат қилишга тақиқни бекор қилгани учун ҳам мақтовга сазовор бўлган. Восиқни Византияга босқин уюштириш учун жўнатган.
Византия билан уруш
Халифаликка эришганидан кўп ўтмай, Мунтасир Аббосийлар қўшинини Византияга қарши юборишга қарор қилган. Табарийнинг ёзишича, бу қарорга Аҳмад ибн ал-Хосиб сабаб бўлган. Вазир Восиф билан жанжаллашиб қолган эди ва уни пойтахтдан ташқарига чиқариш учун баҳона излаган. Аҳмад охир-оқибат бу режани амалга оширишнинг энг яхши йўли генерални ҳарбий юриш раҳбарлигига тайинлаш деб қарор қилган. У халифани ўз режасига ишонтира олган ва Мунтасир Восифга Византия чегарасига боришни буюрган[15].
Ҳарбий юриш учун тайёргарлик тугагандан сўнг, Восиф бошчилигидаги қўшин 862-йил бошида Византия чегарасига жўнаган. Чегара ҳудудининг Сурия томонига етиб келгач[16], қўшин Византия ҳудудига бостириб киришга тайёргарлик кўриш учун шу ерда қароргоҳ қурган[17].
Восиф Византияга қарши курашда муваффақиятга эришгунга қадар пойтахтда жиддий ўзгаришлар юз берган. Олти ойлик ҳукмронликдан сўнг, Мунтасир июн ойининг бошида касаллик ёки заҳарланишдан вафот этган. Халифанинг вафотидан кейин вазир Аҳмад ибн ал-Хосиб ва кичик гуруҳ таъсирли турк қўмондонлари учрашиб, Муста’инни халифа этиб тайинлашга қарор қилган. Ўз қарорларини Самарра ҳарбий бўлинмаларига тақдим этиб, охир-оқибат аскарларни ўзлари айтган номзодга содиқлик қасамёди қабул қилдиришга муваффақ бўлишган[18].
Мунтасирнинг ўлими ҳарбий юришнинг дарҳол тўхтатилишига сабаб бўлмади. Восиф халифанинг вафотидан хабар топгач, юришни давом эттиришга қарор қилиб, ўз кучларини Византия ҳудудига бошлаган. Қўшин Тарсус минтақасидаги Фарурийя[19] номли Византия қалъасига қарши ҳаракат бошлади[20]. Қал’а ҳимоячилари мағлубиятга учраб, қўрғон мусулмонлар қўлига ўтган[17].
Бироқ, охир-оқибат, Самаррадаги ҳукумат ўзгариши ҳарбий ҳаракатларни муддатидан олдин якунлашга сабаб бўлган. Мустаъиннинг тахтга чиқиши Восифни эътибордан четда қолдира олмаган. Янги халифани танлашда рол ўйнаш имкониятини қўлдан бой бергани сабабли, Восиф пойтахтдаги манфаатларини ҳимоя қила олишига ишонч ҳосил қилиши керак эди. Натижада у Византия ҳудудини тарк этишга қарор қилиб, 863-йилда Самаррага қайтиб келган[21].
Ўлими
Мунтасир ҳукмронлиги ярим йилдан камроқ давом этган. 862-йил 7-июн, якшанба куни 24 ёшида (қуёш йили бўйича) номаълум сабабларга кўра вафот этган. Халифанинг ўлимига сабаб бўлган касаллик ҳақида турли хил маълумотлар мавжуд. Жумладан, унга заҳарланган ханжар билан зарба берилиши натижасида кўп қон йўқотган. Табарий (222-3-бет) Мунтасир қабри ма’лум бўлган биринчи аббосий эканлигини, бу қабр унинг онаси, юнон чўриси томонидан ошкор қилингани ва аввалги халифалар ўз қабрлари таҳқирланишидан қўрқиб, сир сақлашни хоҳлашганини айтган. Жоэл Л. Краэмер ўзининг Табарийда таржимасининг 223-бетида қуйидагича қайд этган:
Айний ас-Сибтга (Жавзийда туғилган) таяниб айтилган Табарийнинг бу гапи ҳайратланарли. Чунки Аббосий халифаларининг мақбаралари аслида ма’лум. Масалан, ас-Саффоҳнинг қабри Анбардаги минбар остида, Масабадхонда Маҳдий, Тусда Ҳорун, Тарсусда Маъмун, Самаррада Муътасим, Восиқ ва Мутаваккил.
Ворислик масаласи
Халифа Мутаваккил (ҳ. 847–861) вафотидан кейин ўғилларига халифаликни мерос қилиш имконини берадиган ворислик режасини тузган. Унинг ўрнига биринчи тўнғич ўғли Мунтасир, сўнгра Му’тазз ва учинчи бўлиб Муайяд ўтириши керак эди[22]. Мунтасирнинг қисқа ҳукмронлиги даврида (ҳ. 861–862) турклар халифани Муътазз ва Муайядни ворисликдан четлатишга кўндирган. Мунтасир вафот этгач, туркий зобитлар бир жойга йиғилиб, ўлган халифанинг амакиваччаси Аҳмад ал-Мустаъинни тахтга чиқаришга қарор қилишган[23].
Яна қаранг
- Муҳтадий — Мунтасирнинг амакиси
- Муътамид — Мунтасирнинг укаси
- Муваффақ — Мунтасирнинг укаси
- Аҳмад ибн ал-Хосиб ал-Жаржароий — Мунтасирнинг вазири
Манбалар
- ↑ Кеннедй 2006, с. 173.
- ↑ Кеннедй 2004, с. 167.
- ↑ Гордон 2001, с. 82.
- ↑ 4,0 4,1 Кеннедй 2004, с. 169.
- ↑ Краэмер 1989, с. 171.
- ↑ Кеннедй 2004, сс. 168–169.
- ↑ Краэмер 1989, сс. 171–173, 176.
- ↑ Краэмер 1989, сс. хх, 181.
- ↑ Кеннедй 2006, с. 265.
- ↑ Краэмер 1989, сс. 171–182, 184, 195.
- ↑ Кеннедй 2006, сс. 264–267.
- ↑ Босwортҳ, "ал-Мунтасир," п. 583
- ↑ Кеннедй, 266-68
- ↑ Гордон, пп. 88-91
- ↑ Ал-Табари, в. 34: п. 204; Ибн ал-Атҳир, п. 111. Ал-Мас'уди, п. 300, статес тҳат ал-Мунтасир ордеред тҳе cампаигн то дисперсе тҳе Туркиш армй анд ремове тҳем фром Самарра.
- ↑ "Тҳугҳūр ал-Шāмийяҳ," тҳе Сйриан фронтиэр. Тҳе тҳугҳūр ор форwард фронтиэр зоне стретчед алонг тҳе нортҳерн регионс оф ботҳ Сйриа анд тҳе Жазира; Боннер, п. 17
- ↑ 17,0 17,1 Ал-Табари, в. 35: пп. 7-8; Ибн ал-Атҳир, п. 119
- ↑ Гордон, п. 90; ал-Табари, в. 35: пп. 1-5
- ↑ Ал-Табари, в. 35: пп. 7-8. Босwортҳ, "Тҳе Cитй оф Тарсус," п. 274, реферс то Ф.рūрийя ас беинг "дубиоуслй идентифиабле."
- ↑ Ал-Мас'уди; п. 300
- ↑ Гордон, пп. 91, 220 н. 189; ал-Табари, в. 35: п. 11
- ↑ Босwортҳ, "Му'тазз," п. 793
- ↑ Босwортҳ, "Мунтасир," п. 583
Адабиётлар
- Кеннедй, Ҳугҳ. Тҳе Пропҳет анд тҳе Аге оф тҳе Cалипҳатес: Тҳе Исламиc Неар Эаст фром тҳе 6тҳ то тҳе 11тҳ Cентурй, Сеcонд, Ҳарлоw: Лонгман, 2004. ИСБН 978-0-582-40525-7.
- Кеннедй, Ҳугҳ. Wҳен Багҳдад Рулед тҳе Муслим Wорлд: Тҳе Рисе анд Фалл оф Ислам'с Греатест Дйнастй. Cамбридге, МА: Да Cапо Пресс, 2006. ИСБН 978-0-306814808.
- Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХХИВ: Инcипиэнт Деcлине: Тҳе Cалипҳатес оф ал-Wāтҳиқ, ал-Мутаwаккил анд ал-Мунтаṣир, А.Д. 841–863/А.Ҳ. 227–248, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1989. ИСБН 978-0-88706-874-4.
- Гордон, Маттҳеw С.. Тҳе Бреакинг оф а Тҳоусанд Сwордс: А Ҳисторй оф тҳе Туркиш Милитарй оф Самарра (А.Ҳ. 200–275/815–889 C.Э.). Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 2001. ИСБН 0-7914-4795-2.
- Масуди. Меадоwс Оф Голд. Роутледге Тайлор & Франcис, 28 Оcтобер 2013. ИСБН 978-1-136-14522-3.
- Wиллиам Муир, Тҳе Cалипҳате: Иц Рисе, Деcлине, анд Фалл.