Murjan masjidi
Муржан масжиди (арабча: جامع مرجان) ал-Рашид кўчасидаги тарихий масжид, Ироқнинг Бағдод шаҳрида Шўржа бозори ва Аббоуд биноси яқинида жойлашган[1]. Девор билан ўралган масжид шайхлар, жумладан, Аминиддин Муржан қабри, шунингдек, мадрасанинг жойлашиш ўрни билан ҳам аҳамиятлидир. Бугунги кунда у Бағдоднинг муҳим аҳамиятга эга қадимий ёдгорлиги ҳисобланади[2].
| Масжид | |
 | |
| Масжид минораси | |
| Мамлакат |  Ироқ
|
| Шаҳар | Бағдод |
| Координаталар | 33°20′20″Н 44°23′37″Э / 33.3390°Н 44.3935°Э |
| Йўналиши | сунний |
| Мулкдор | арабча: أمين الدين مرجان |
| Меъморий услуб | Ислом меъморчилиги |
| Бино майдони | 1,500 сқуаре метре (16,000 кв фт) |
| Ҳажми | 1200 киши |
| Гумбазлар сони | 3 |
| Гумбазлар сони | 3 |
| Ҳолати | амалдаги |
Тарихи
Ташкил этилиши ва аҳамияти
Илгари Мадраса Муржания деб аталган бўлиб, унга Амин ал-Дин Муржан асос солган. 1356-йилда бино та’мири жалойирийлар султони Авис бин Ҳасан Алилихоний томонидан молиялаштирилган. Шунингдек, у масжид яқинида жойлашган Хон Муржан зиёратгоҳини ҳам қурдирган. Мадрасадаи уламолар тўртта сунний мазҳабларини ўрганган ва Бағдоддан келтирилган ўқув материаллар билан таъминланган. Кейинчалик талабалар учун Дажлага қараган касалхона ташкил этилган. Касалхона ўз ошхонасига ҳам эга бўлган. 1353-йилда Муржан вафотидан кейин мадрасага дафн этилган ва қабри тепасига гумбаз ўрнатилган[3][4][5][6].
Жамес Силк Буcкингҳам 1816-йилда Бағдодга ташрифи чоғида, ал-Хулафа масжидини зиёрат қилгандан кейин Муржан масжидига ташриф буюрган, унинг ёзувларида кириш эшиги ва ғиштлари ҳақида қайд этилган. У масжид ҳақида қуйидагиларни ёзади:
„Унинг юзасида бир хил қадимий ва жуда бой Ислимий асарнинг битиклари бор. Масжиднинг ўзи замонавий бўлиб, унинг ички қисмида ҳеч қандай диққатга сазовор нарса мавжуд эмас, лекин унинг кириш эшиги жуда чиройли. Бу баланд эшик арча дарахтидан ясалган. У қиррали шаклга эга, ҳар томондан кетма-кет туширилган камарлар билан чегараланган, нафис тарзда ўйилган, нақшлар ён томонидан кўтарилиб, тепада тўқнашган, деярли арк шаклига эга.“[7]
Ироқ мустақилликка эришгандан кейин
Ироқ Қироллиги мустақилликка эришгандан сўнг ар-Рашид кўчаси очилганда, муҳандислар масжидни олиб ташлашни таклиф қилишди, чунки бу кўчани тўғирлашга тўсқинлик қилган, аммо қирол Файсал И масжидни бузиш ғоясини рад этган, бу қарор ҳам қўллаб-қувватланган. Британиялик археолог ва ёзувчи Гертруде Белл томонидан яратилган асарда иншоотнинг муҳим маданий мерос обекти эканлиги қайд этилган. Гарчи бу баҳс 1946-йилда ар-Рашид кўчасининг кенгайтирилиши пайтида яна пайдо бўлган бўлса-да, у ерда жойлашган масжиднинг айрим қисмларини бузиш кераклиги таклиф қилинган. Кўп қисми бузилмаган, Бағдоднинг кўплаб уламолари бу ғояга қарши чиқишган бўлса ҳам, ушбу ҳолат лойиҳанинг бир мунча вақтга кечиктирилишига сабаб бўлган[2].
Пойтахт мери Аршад ал-Умари матбуот анжумани ўтказади ва қуйидаги фикрларини баён этади:
„Вайрон бўлган қадимий масжидга бўлган бундай катта қизиқишдан ҳайратдаман ва у вайрон бўлганидан кейин унинг ўрнига каттароқ ва ҳашаматли масжид қуришга тайёрман. Хўш, шундай экан, нега бу қатъийлик ва бўй сунмаслик ҳолатлари содир бўлмоқда?“[2]
Бу фикрдан сўнг, у Бағдодий газеталарининг мақтовига сазовор бўлди, аммо шунга қарамай, масжид ва мадрасанинг бир қисми Аминиддин Муржан зиёратгоҳи жойлашган археологик гумбаз билан бирга ар-Рашид кўчаси кенгаши учун бузиб ташланди[2][3][4][5][6]. Масжиднинг нариги томонида намозхонаси билан бирга давлат идоралари назорати остида аввалги асл режасига мувофиқ қайта қурилди[8]. Масжидда 1973-йилда Вақф ва Дин ишлари вазирлиги томонидан таъмирлаш ишлари олиб борилган[3].
Мадраса кутубхонаси
Мадраса катта кутубхонага эга бўлиб, бу иншоот олим Нўмон ал-Алусийнинг совғаси ҳисобланади, уни мактабдаги ўқувчилари учун вақф қилган. Нодир салафий китобларининг кўплаб қўлёзмаларини ўз ичига олган ушбу кутубхона Жамоат фондлари кутубхонаси тасарруфига ўтган, кейинчалик АҚШнинг Ироққа бостириб кириши пайтида ёқиб юборилган Баб ал-Моатҳам шаҳрида жойлашган Жамият Вақфлар кутубхонасига топширилган[9].
Жорий тартиб ва тавсиф
Масжид 1,500 сқуаре метре (16,000 кв фт) майдонга эга ва ўзида 1200 намозхонни сиғдира олади. Намозгоҳнинг тепасида битта асосий гумбаз ва иккита кичик гумбаз жойлашган бўлиб, масжид девор билан ўралган[3]. Ҳозирги масжид биноси мадрасанинг вайронагарчиликдан омон қолган бошқа қисмига ўрнатилган. Унинг устида учта гумбаз кўтарилган бўлиб, улардан энг каттаси ўрта гумбаздир. Ўртадаги масжид гумбази мадраса кутубхонасига тақлидан бунёд этилган. 2003-йилдан кейин масжид инфратузилмаси тартибсиз бўлиб кетди, унинг атрофида тасодифий ертўлалар ва шифтлар қурилди. Сотувчилар ҳам шу ерга жойлашиб олишган. Масжидга эътиборсизлик туфайли ифлослик ва исрофгарчилик ҳолати ҳам одатий ҳолга айланган[2][10].
Ҳозирги кундаги кўриниши
2023-йилда ироқликлар тарихий масжидни қаровсиз ҳолатдалигини акс эттирувчи суратлар тарқатилганидан сўнг ўзларининг ғазаблари ва ҳайратларини ижтимоий медиа платформаларида баён эта бошлашди. Расмларда масжиднинг чиқиндихонага айлангани, айниқса унинг дарвозаси олдида кўп миқдорда ахлат тўпланганлиги кўрсатилган. Яна бир суратда Муржан масжиди дарвозаси яқинида чиқинди сочилиб ётгани, туриб қолган сув ва тупроқ унинг кириш эшиги ҳамда ташқи ҳовлиларини қоплагани акс эттирилган. Фаоллар масжид пойдеворига йиғилиб қолган сувнинг сизиб чиқиши сабабли, масжид дарвозаси қулаш хавфи борлигини ма’лум қилишган. Бу воқеа блогерлар ва фаоллар орасида ҳукуматнинг археологик ва тарихий ёдгорликларга эътиборсизлиги, уларни Маданият ва туризм вазирлиги назоратига олинмагани ҳамда юзлаб йиллар аввал қурилган иншоотда даврий таъмирлаш ишлари олиб борилмаётгани ҳақидаги кучли мунозараларга сабаб бўлди. Бу Бағдоднинг тарихий ўзига хослигини йўқ қилиш ва унинг қадимий ёдгорликларига зарар етказишнинг аниқ мақсади сифатида этироф этилган. Баъзилар бу ҳолатни масжидни қасддан эътиборсиз қолдириш деб гумон қилишган[10][11].
Галерея
-
Масжиднинг Биринчи жаҳон урушидаги ҳолати -
Масжиднинг юқоридан кўриниши (1962) -
Муржан мадрасасидаги ёзув тахтаси
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Адвиш Аббоуд Буилдинг… Реcаллинг тҳе Паст ас а Модернист". алмадапапер.нет. Ал Мада неwспапер. Арчивед фром тҳе оригинал он 12-31-2022. Виэw ит он 12-31-2022.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „الگاردينيا - مجلة ثقافية عامة - حول تاريخ جامع مرجان .. واكذوبة قصة الايطالي موركان! وحالة“. www.алгардениа.cом. Қаралди: 2023-йил 15-август.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 البغداديون أخبارهم ومجالسهم – إبراهيم عبد الغني الدروبي – مطبعة الرابطة -بغداد – 1958п.281
- ↑ 4,0 4,1 جامع مرجان. Масажед Ирақ. Ретриэвед Жануарй 4, 2018.
- ↑ 5,0 5,1 Багҳдад Мосқуэс анд тҳеир Антиқуитиэс (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-05-28 санасида архивланган) – Аутҳоред бй: Маҳмоуд Шукри Ал-Алуси
- ↑ 6,0 6,1 „قراءة ثانية لعمارة: خان مرجان : بهو بغداد المترف“. алмадапапер.нет. Қаралди: 2023-йил 4-август.
- ↑ Буcкингҳам, Жамес Силк. Травелс ин Месопотамиа (эн). Ҳ. Cолбурн, 1827.
- ↑ فرنسيس, بشير يوسف. موسوعة المدن والمواقع في العراق - الجزء الأول (ар). Э-Кутуб Лтд. ИСБН 978-1-78058-262-7.
- ↑ دليل الجوامع والمساجد التراثية والأثرية – ديوان الوقف السني في العراق – صفحة 43.
- ↑ 10,0 10,1 „العراق.. استياء لتحوّل جامع مرجان الأثري إلى مكب نفايات“ (ар). www.алжазеэра.нет. Қаралди: 2023-йил 10-июн.
- ↑ „جامع مرجان.. الفساد والاهمال يهددان ايقونة بغدادية تأريخية » وكالة بغداد اليوم الاخبارية“ (ар). وكالة بغداد اليوم الاخبارية. Қаралди: 2023-йил 10-июн.