Musa Anter
Муса Антер (талаффузи: Муса Антер) — курд ёзувчиси ва журналисти бўлган[1]. Апе Муса (талаффузи: Апе Муса) номи билан ҳам танилган[2].
| Муса Антер | |
|---|---|
| Таваллуди |
Сейҳмус Элмас 1920-йил |
| Вафоти | 1992-йил 20-сентабр |
| Фуқаролиги | Туркия |
| Касби | Ёзувчи, публисист |
| Турмуш ўртоғи | Айша Ҳаним |
Ҳаёти ва ижоди
Мардин вилояти, Нусайбин туманида туғилган[3]. Аввал у Шайх Шайҳмус шарафига Шайҳмус Элмас деб аталган ва Элмас (туркча Олмос) турк ҳукумати томонидан берилган фамилия эди, кейинчалик у Мусо Антер деган ном билан танилган[4]. У зиёли оилада дунёга келган. Отаси вафотидан кейин онаси тарбиясида қолган. Онаси солиқчилар билан мулоқот қиладиган қишлоқ мухтори бўлган. Унинг туғилган санаси номаълум, аввал у 1924-йилда, кейин 1920-йилда туғилган деб рўйхатга олинган. Лекин, онасининг айтишича Антер 1917-йил ёки 1918-йилда туғилган[5]. Бу ҳақида аниқ маълумот йўқ[6]. Бошланғич таълимни Мардин шаҳрида тугатган, сўнг Аданадаги кичик ва ўрта мактабда ўқиган. Ўрта мактабда ўқиб юрган даврда Сейид Ризо бошчилигидаги Дерсим қўзғолони давом этар эди, бу унинг турк синфдошлари билан баъзи жанжалларга сабаб бўлади ва қисқа вақт ичида ҳибсга олинаган. 1941-йилга келиб у ҳуқуқшунослик факултетида ўқиш учун Истанбулга жўнаб кетади[7]. Ўқиш даврида Диcле ва Фират талабалар залларида асосан курд бўлган талабалар учун овқатланиш ошхона очишга муваффақ бўлган. Университетдаги фаолияти давомида ёзги таътилда тез-тез Сурияда бўлган ва Cеладет ва Камуран Бедир Хон, Кадри ва Экрем Жемилпаша, Доктор Нафиз, Нури Заза каби курд миллатчи зиёлилари билан танишган[8][9]. 1944-йилда қизи Айша Ҳаним билан турмуш қурди[10]. Айша аслзода курд оиласининг аъзоси бўлиб, Истанбулдаги немис мактабида таҳсил олган. Шу пайтда у Германиянинг Туркиядаги элчиси Франс Фон Папен учун тадбир ташкил этишга ёрдам берди Туркияда ҳарбий хизматни ўтаб, Диярбакирга жойлашди ва у ерда НАТО ҳарбий базаси яқинидаги меҳмонхонада менежер бўлди[11].
Курд сиёсий фаоллиги
У ўзининг журналистик фаолияти билан курд тилидан фойдаланишни фаол равишда тарғиб қилган, бу эса ҳаёти давомида уни жуда тез оммага танитган[12].1950-йилларда у учта оммавий ахборот воситаларини таъсис этди: „Шарк Меcмуаси“ (1951), Шарк Постаси" (1954) ва "Илерй Юрт " (1958)[13]. 1959-йилда "Илерий юрт " газетасида курд тилида "Қимил шеърини чоп этгандан сўнг, Антер ҳибсга олинди. Унинг ҳибсга олиниши курдларнинг норозилик тўлқинига сабаб бўлди, шундан сўнг 50 курд зиёлиларига қарши суд жараёни бошланди[14]. Охир-оқибат у бир мунча вақт қамоқда ўтиришга мажбур бўлди, лекин тез орада амнистия туфайли озод қилинди. 1963-йилда яна Мусо Антер ва бошқа 23 зиёли мустақил курд давлатини барпо этишга уринганликда айбланиб, ҳибсга олиниб, 3 йилга қамалган. 1964-йилда озодликка чиқди.1965-йилги умумий сайловларда у Диярбакирга мустақил номзод бўлган, аммо сайланмаган[15]. 1970-йилда у Инқилобий Шарқий Маданий Ўчоқлар (ДДКО) аъзолари[16] судида айбланганлардан бири бўлган ва озод қилинганидан кейин уч йил ўтгач, Нусайбин туманидаги Аксару қишлоғига кўчиб келган. 1980-йилдаги давлат тўнтаришидан сўнг у қисқа вақт ичида Нусайбинда „курд тарғиботи“ учун қамалган. 1990-йил июн ойида у Халқ меҳнат партиясининг (ҲЕП) 81 та асосчисидан бири эди[17]. Кейинчалик у 1991-йилда Месопотамия маданият маркази ва 1992-йилда Истанбулда Курд институти ташкил этилишини қўллаб-қувватлаган.
Суиқасд
Антер 1992-йил 20-сентябрда оғир яраланган воқеада отиб ўлдирилган[18]. Умит Cизре 1985-йилда таслим бўлган Курдистон Ишчилар партиясининг (ПКК) собиқ аъзоси[19] ва ЖİТЕМнинг (Туркия Жандармияси Разведка ва Разведка бошқармаси) бир қисми сифатида кейинчалик ишга қабул қилинган Абдüлқодир Айганни даъво қилди. Терроризмга қарши кураш хизмати), у ЖİТЕМ бўлинмасининг бир қисми бўлганини ва Ширнаклик „Ҳамит“ билан бирга Муса Антерни ўлдирганини айтди[20]. Туркия армиясининг собиқ маёри Жем Эрсевер қотилликка ПККнинг собиқ аъзоси Алааттин Канат ёрдам берганини, суиқасд пайтида қисқа вақт ичида озод этилганини айтган.
Ўзғур Политика ва ҳозирда фаолият кўрсатмаган Гулен ҳаракати газетаси Заманнинг даъво қилишича, жиноятчи ПККдан қочган Мурат Ипек бўлиб, у Туркия давлатининг шартномавий қотили Маҳмут Йилдиримдан[21] ёки Еşилнинг ўзидан буйруқ олган. Узоқ давом этган терговлардан сўнг Туркия жандармерияси разведка ва терроризмга қарши кураш бўлими 2006-йилда Европа Инсон ҳуқуқлари суди (АİҲМ) томонидан Антернинг ўлдирилишида айбдор деб топилиб, Туркияни 28 500 евро жаримага тортди[22]. 2013-йилда Диярбакир суди Антернинг ўлдирилишида Маҳмут Йилдирим (тахаллуси „Еşил“) ва Абдулқодир Айган дохил тўрт кишини айблаган[23].
Адабий мерослари
У муҳим ва нуфузли курд шоири ва муаллифи сифатида танилган[24]. У Илери Юрт, Денг, Йöн, Öзгüр Гüндем, Диcле-Фират каби кўплаб нашрлар учун ёзган ва курд тилидаги луғат муаллифи ҳам эди[25]. 1997-йилда Туркия Инсон Ҳуқуқлари Уюшмасида (ИҲД) Муса Антер Тинчлик Поезди деб номланган тинчлик ташаббусини қўллаб-қувватлаган[26].
Шахсий ҳаёти
Муса Антер ва Айша Ҳаним 1944-йилда турмуш қуришган. Унинг рафиқаси Бедирхон бегим авлоди ва АКП сиёсатчиси Cунейд Запсунинг қариндоши бўлган[27]. У уч фарзанднинг отаси бўлган[28].
Манбалар
- ↑ Романо, Давид. Тҳе Курдиш Натионалист Мовемент: Оппортунитй, Мобилизатион анд Идентитй, 2-март 2006-йил. ИСБН 9780521850414. Қаралди: 2016-йил 18-март.
- ↑ А. Ҳунсиcкер. Тҳе Фине Арт оф Эхеcутиве Протеcтион: Ҳандбоок фор тҳе Эхеcутиве Протеcтион Оффиcер. Универсал-Публишерс, 2007 — 67-бет. ИСБН 978-1-58112-984-7.
- ↑ Манго, Андреw (1994). „Туркс анд Курдс: Ревиэw Артиcле“. Миддле Эастерн Студиэс. 30-жилд, № 4. Миддле Эастерн Студиэс. 975–997-бет. ИССН 0026-3206.
- ↑ Кüçüксари. „Ин тҳе Шадоw оф Сеcуларисм: Курдиш Улема анд Религиоус Натионалисм фром Шеикҳ Саид то Ҳизбуллаҳ“. Репоситорй оф тҳе Университй оф Аризона. Тҳе Университй оф Аризона (2016). Қаралди: 23-июл 2020-йил.
- ↑ Антер, Муса. Меине Мемоирен (олмонча) [1991], 2005 — 27-бет.
- ↑ Антер, Муса. Меине Мемоирен (олмонча) [1991], 2005 — 27-бет.
- ↑ Манго, Андреw (1994). п.978
- ↑ Эрcиласун. „Гафлет“ (туркча). Ениçаğ [Неw Аге] (21-июл 2010-йил). 2013-йил 27-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-декабр 2015-йил.
- ↑ Кüçüксари, Гüлсüм (2016), п. 96
- ↑ „Wҳўс wҳо ин Политиcс ин Туркей“. Ҳеинрич Бöлл Стифтунг 184–185. 2019-йил 15-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-июл 2020-йил.
- ↑ Кüçüксари, Гüлсüм (2016), п.76
- ↑ Кüçüксари, Гüлсüм (2016), п.95
- ↑ Йилмаз, Öзcан. Ла форматион де ла натион курде эн Турқуиэ (франсузча). Градуате Институте Публиcатионс, 2015 — 86-бет. ИСБН 978-2-940503-17-9.
- ↑ Орҳан, Меҳмет. Политиcал Виоленcе анд Курдс ин Туркей: Фрагментатионс, Мобилизатионс, Партиcипатионс & Репертоирес (инглизча). Роутледге, 16-октабр 2015-йил — 46–47-бет. ИСБН 978-1-317-42044-6.
- ↑ Манго, Андреw (1994). п.979
- ↑ Гунес, Cенгиз. Тҳе Курдиш Натионал Мовемент ин Туркей: Фром Протест то Ресистанcе (инглизча). Роутледге, 11-январ 2013-йил — 43-бет. ИСБН 978-1-136-58798-6.
- ↑ Wатц, Ниcоле Ф.. Аcтивисц ин Оффиcе. Университй оф Wашингтон Пресс, 2010 — 64-бет. ИСБН 9780295990491.
- ↑ Онлине. „Амтлич гесчüтзтер Террор“ (олмонча). ФОCУС Онлине. 2021-йил 30-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-октябр.
- ↑ Üмит Cизре. Демоcратиc Оверсигҳт анд Реформ оф тҳе Сеcуритй Сеcтор ин Туркей: 2005/2006 Статус Репорт. ЛИТ Верлаг Мüнстер, 2007 — 244-бет. ИСБН 978-3-03735-234-2.
- ↑ Üнлü, Ферҳат. „Суикастларıн адреси ҳеп ЖİТЕМ'э çıкıёр“ (туркча). Сабаҳ (25-август 2008-йил). 25-октабр 2008-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-декабр 2015-йил. „Сонра да билдиğиниз гиби Şıрнаклı Ҳамит инфаз этти Антер'и. [Тҳен, ас ёу алсо кноw Şıрнак Ҳамид Антер wас эхеcутед.]“.
- ↑ „Сусурлук“ (туркча). Озгур Политика (11-феврал 1997-йил). 14-феврал 1998-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-декабр 2008-йил.
- ↑ Дувакли, Мелик. „ЖİТЕМ'с иллегал аcтионс cост Туркей а фортуне“. Тодай'с Заман (27-август 2008-йил). 2012-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-декабр 2015-йил.
- ↑ „ЖİТЕМ лист провидед ин Антер мурдер триал то бе кепт cонфидентиал“. Тодай'с Заман (8-октабр 2013-йил). 2013-йил 30-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-декабр 2015-йил.
- ↑ Кüçüксари, Гüлсüм (2016), пп.94-97
- ↑ Орҳан, Меҳмет (2015), п.59
- ↑ Wатц, Ниcоле Ф.. Аcтивисц ин Оффиcе: Курдиш Политиcс анд Протест ин Туркей (инглизча). Университй оф Wашингтон Пресс, 18-ноябр 2010-йил — 150-бет. ИСБН 978-0-295-99050-7.
- ↑ Ҳеннинг, Барбара. Нарративес оф тҳе Ҳисторй оф тҳе Оттоман-Курдиш Бедирҳани Фамилй ин Империал анд Пост-Империал Cонтехц: Cонтинуитиэс анд Чангес (инглизча). Университй оф Бамберг Пресс, 3-апрел 2018-йил — 122-бет. ИСБН 978-3-86309-551-2.
- ↑ Газетеси. „76 танıнмış исим Апê Мûса иле олан анıларıнı яздı“ (тр-ТР). Эвренсел.нет. Қаралди: 30-ноябр 2020-йил.
Ҳаволалар
- АİҲМ қарори (франсузча)
- Аҳмет Алиш, "Üç Деврин" Таниги: Модерн Кüрт Сияси Тариҳинин İçинден Муса Антер’и Окумак, Бириким, 20-сентябр, 2010. (туркча).