Ziyosfera

Mustafo Necati

Мустафо Нежати

Мустафо Нежати Бей, 1933 йил 2 январдаги Миллиет газетасидав

Мустафо Нежати (1894-йилда туғилган, Измир — 1929-йил 1-январ, Анқара ), турк сиёсатчиси, ҳуқуқшунос, ўқитувчи. Отатуркнинг яқин до'стлари ва ҳамкасбларидан бири, у Кувâ-йи Миллие ҳаракатида қатнашган, Туркия Буюк Миллат Мажлисининг биринчи уч даврида депутат бо'лган, Аҳоли алмашинуви даврида жамоат ишлари ва турар-жой вазирлиги , Адлия вазирлиги 1924 йил Конституцияси кучга кирган пайтда Туркия бирлашиш жараёни ва ҳарф инқилоби даврида Республика Миллий Та'лим Вазирлиги лавозимида ишлаган сиёсатчи . Айниқса, халқ та’лими вазирлиги давридаги хизматлари (1925 йил 20 декабр – 1929 йил 1 январ) эсда қолади. Неcатибей таълим факултети унинг номи билан аталган. Алтай спорт клуби асосчиларидан бири.[1]

Оиласи ва та'лими

1894 йилда Измирда туг'илган. Уларнинг ота боболари Хуросондан Дарендега ҳижрат қилганлар.[2] Унинг отаси Дарендели Ҳалит Бей иши учун Измирга кетган. Бу ерда у Мустафо Нежатининг онаси бо'ладиган Элбистонлик Мустафо афандининг қизи Нажие Ҳаним билан учрашди.Бошланг'ич ва о'рта та'лимни Измирда тугатган. Измир лицейини тамомлагач, олий та’лим олиш учун Истанбулга йўл олди. 1914-йилда Истанбул ҳуқуқ мактабини тугатиб, Измирга қайтиб келди.[3]

Биринчи жаҳон уруши ва Измирнинг босиб олиниш йиллари

Мустафо Нежати Бей Биринчи жаҳон уруши пайтида Измирда ҳуқуқшунос, педагог ва журналист бўлиб ишлаган. 1915-йилда дўсти Ҳусейин Васиф Бей билан Хусусий Шарк İдадиси номли мактабга асос солган; У шу мактабда директор ва адабиёт ўқитувчиси бўлиб ишлаган. Қисқа муддат Айдин-Касаба темир ё'лида юридик маслаҳатчи бо'либ ишлаган Мустафо Нежати Бей, урушдан кейин Иттифоқ кучлари томонидан ишдан бо'шатилган темир ё'лчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва ишсиз қолган заҳирадаги офицерларнинг муаммоларини энгиллаштириш учун ишлаган. уруш. Измир турк о'чог'ининг фаол а'зоси бо'либ, спорт бо'лими фаолиятини амалга оширди. У "Алтай" спорт клубининг асосчиларидан бири эди. Темирё'лчилар, ишсиз заҳирадаги офицерлар, ёш спортчилар билан муносабатларидан фойдаланиб, яқинлашиб келаётган босқинчилик хавфидан эҳтиёт чораларини ко'ришга, қаршилик ко'рсатишга ҳаракат қилди. Измир ишг'ол қилингандан со'нг у Истанбулга қочиб, амакисининг қизи ва куёви Холиде Нусрет Хонимнинг уйига бошпана топди.[4]

Баликесир кунлари

Измирнинг ишг'ол қилинишидан кейин Истанбулга борган Мустафо Нежати Бей, Ички ишлар вазирлигида иш олиб борган ва Баликесирга тайинланган. Шаҳарга келганидан со'нг, у о'з вазифасидан воз кечди ва Балıкесирда 7 ойлик фаолияти давомида миллий кураш ҳаракатига хизмат қилиш учун жуда қаттиқ меҳнат қилди. Қува-йи Миллие қо'мондони сифатида у юнонлар ва Аҳмет Анзавур кучларига қарши курашда фойдалилик ко'рсатди. Ҳусейин Васиф ва Меҳмет Эсат ака-ука билан биргаликда " Измир'э Доğру " номли газета чиқарди. Миллий ҳаракатнинг нашр органи бўлган ва 74 та сонли ушбу газетада миллий туйғуларни юксалтирувчи нашрлар чиқарган. Балıкесирда бўлган вақтларида “Балıкесир İдман Юрду” ёшлар ва спорт клубига асос солган. Бу даврда у судга да'во қилиш ва судга бориш имконияти бо'лмаса-да, у адвокатлик фирмасини очди. Шаҳарда фаолият юритаётган 11 нафар адвокатдан бири сифатида 1920 йил январ ойида ташкил этилган адвокатлар коллегияси бошқарув кенгашида қатнашган. 1920-йил 29-апрелда Саруҳан шаҳарни тарк этиб, Туркия Буюк Миллат Мажлисига депутат сифатида қўшилди.

Парламент 1. Муддатли депутатлик ва мустақил судлар Парламент 1. Давр Сарухан биринчи марта Сивас Мустақиллик Суди а'зоси этиб тайинланган (1920 йил 11 сентябр - 1921 йил 17 феврал); Кейинчалик Кастамону Мустақиллик Суди раиси (1921-йил 18-август - 1922-йил 1-август), сўнгра Амасия Мустақиллик маҳкамаси раиси (1922-йил 17-август) бўлиб ишлаган. Бу вазифалари туфайли у асосан Анқарадан ташқарида эди. У Кастамонуда мас'ул бо'лган йил давомида Ҳимое-и Этфал жамияти ( Болаларни ҳимоя қилиш муассасаси ) ва Кастамону Илмий жамиятининг ташкил этилишига кашшоф бо'лган.[5] Қизил ярим ой жамияти (Қизил ярим ой), Ёшлар ассамблеяси (бирлашма) ва ўқитувчилар уюшмаси фаолиятини қўллаб-қувватлади. Шу меҳнатлари туфайли унга ҳокимлик томонидан фахрий фуқаро унвони берилди.

Айирбошлаш, раёнлаштириш ва ҳисоб-китоб бо'йича адвокатлик Мустафо Нежати Бей, Парламент 2. Бу даврда Измир депутати бо'лган. У олти дўсти билан тузган комиссия ҳукуматга “алмаштириш, ривожлантириш ва кўчириш” учун мас’ул вазирлик ташкил этиш таклифини киритди. Мустафо Нежати Бей шу таклиф билан ташкил этилган Айирбошлаш, қайта қуриш ва исканжа вазирлигига ўринбосар этиб сайланган биринчи вазир бўлди ва бу вазифани беш ой давомида бажарди. вазирлик ташкилотини ташкил этиш; У урушда вайрон бо'лган мамлакатни қайта тиклаш ва келаётган муҳожирларни жойлаштириш билан бог'лиқ хизматларни ко'рсатди. Айниқса , Туркия-Греция аҳоли алмашинуви пайтида, алмашилган одамларни Туркияга ташиш каби катта ташкилотнинг денгиз орқали амалга оширилишига ишонч ҳосил қилди. Бироқ, италияликларнинг тендерда г'алаба қозониши ёш Туркиянинг мустақиллик сиёсатига то'г'ри келмади. Мустафо Нежати Бей бу тендернинг бекор қилинишида ва турк кемалари томонидан ташишда муҳим рол о'йнади.[6]

Фаолияти

Адлия вазирлиги Мустафо Нежати Бей 1924-йил 6-мартда ташкил этилган Ҳукуматда Адлия вазири сифатида қатнашган. Унинг вазирлиги даврида шариат судлари тугатилди.

О'қитувчилар уюшмаси Бош раислиги 1924-йил 24-августда “Турк муаллимлар иттифоқи” (Турк ўқитувчилари ташкилоти) раиси этиб сайланди. У халқ та’лими вазири этиб тайинланганда умумиттифоқ раҳбари эди. Та'лим вазирлиги Мустафо Неcати Бей, 4. ва 5. Ҳукуматда таълим вазирининг ўринбосари (халқ таълими вазири) бўлиб ишлаган. Уларнинг хизмат давомида қилган ишларидан ба'зилари қуйидагилардан иборат:

  • Маориф вазирлиги тўғрисида қонун чиқарди, маориф ишларини ҳокимлар назоратидан чиқариб, вазирлик назоратига олди. У Қонундаги “ Та’лим хизматида асосий нарса – ўқитувчиликдир ” деган қоида билан ўқитувчилик касбини нуфузли қилди; о'қитувчиларнинг шахсий ҳуқуқларига оид чора-тадбирларни амалга оширди.
  • 10 та вилоят марказида биттадан ўқитувчилар мактаби қуриш ташаббуси билан чиқди. Улардан биринчиси бугунги Гази та'лим факултети биносида фойдаланишга топширилган Гази о'қитувчилар мактаби ва та'лим институти, иккинчиси Измир эркак о'қитувчилар мактаби ва учинчиси Балıкесир биносида хизмат қиладиган Балıкесир Неcатибей о'қув мактабидир. Неcатибей та'лим факултети бугун.
  • Мутахассис о'қитувчилар тайёрлаш учун Эвропага талабалар юборди.[7]
  • Европа билан бир вақтда Туркияда янги бошланг'ич мактаб дастури тайёрланди ва "коллектив та'лим" жорий этила бошланди.
  • О'рта та'лим бепул; мактаб китоблари вазирлик томонидан чоп этилган.
  • Хорижий мактаблар назоратга олинди.
  • Қишлоқлар учун о'қитувчилар тайёрлаш учун қишлоқ о'қитувчилар мактаблари модели режалаштирилган эди. Денизли ва Кайсерида қишлоқ о'қитувчилар мактаблари очилди.
  • Алифбо ислоҳоти амалга оширилди. Янги ҳарфларни о'ргатиш учун миллий мактаблар ташкил этилди, саводхонлик кампаниялари бошланди.

Вафоти

Мустафо Нежати қабри (о'ртада), Cебеcи Асри қабристони .

Мустафо Нежати Бейнинг 1929-йилнинг 1-январида Миллий мактаблар очилганда аппендицит туфайли Анқара Нумуне касалхонасида вафот этгани расмий қайдларда қайд этилган. До'сти Президент Отатуркнинг о'лимидан жуда та'сирлангани ва йиг'лагани биринчи марта Фалиҳ Рифқи Атайнинг 1968 йилда нашр этилган "Чанкая" китобида тасвирланган [8]

1929-йил 2-январда расмий маросим билан Анқарадаги Cебеcи Асри қабристонига дафн қилинди ва Миллий Маориф Вазирлиги Бош вазир ўринбосари İсмет İнöнü томонидан бир муддат ўринбосарлик қилди.

Уйи ҳақидаги қизиқарли янгиликлар

Унинг номи 2006 йилда Анқарада тарихга гувоҳ бо'лган уйи қуруқ ловия ишлаб чиқарувчи Ҳусрев ресторанига о'тказилганда яна тилга кирди; Реаксияларга ко'ра, унинг уйи 2008 йилда "парламентарийлар уйи"га айланди.[9]

  1. ↑ „Алтай’ıн куруcуларı кимлердир“. .университелиалтайлилар.cом. 21 şубат 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 касıм 2015.
  2. ↑ Cумҳуриет Дöнеминде Бир Девлет Адамı Мустафа Неcати (Тüркçэ). Ататüрк Араşтıрма Меркези, 1999. ИСБН 9751610508. 
  3. ↑ „Мустафа Неcати Бей“. 17 нисан 2012да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11 нисан 2009.
  4. ↑ „Миллî Мücаделенин Бир Öнcüсü: Мустафа Неcати“. 14 оcак 2012да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 касıм 2015.
  5. ↑ „Миллî Мücаделенин Бир Öнcüсü: Мустафа Неcати“. 14 оcак 2012да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 касıм 2015.
  6. ↑ Эмгили, Фаҳрие, Юнанистан’дан Мерсин’э Кöклеринден Копарıлмış Ҳаятлар, Билге Кüлтüр Санат Яй., 1. Басıм, İстанбул 2011, ИСБН 978-605-5506-63-6 с. 68-70
  7. ↑ Cафер Улу, 1416 Сайıлı Эcнеби Мемлекетлере гöндерилеcек Талебе Ҳаккıнда Канун ве Cумҳуриетин İлк Йıлларıндаки Уйгуламаларı, Интернатионал Пеэр-Реwиэwед Жоурнал Оф Сcиэнcес, Тариҳ Окулу, Еар 7, Иссуэ ХВИИ, Марч 2014, 495-525.
  8. ↑ „Ататüрк'ü аğлатан девримcи öğретмен Мустафа Неcати“. 10 ҳазиран 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 майıс 2020.
  9. ↑ „Тüркие Бüйüк Миллет Меcлиси Мустафа Неcати Кüлтüр Эви“. ТБММ wеб ситеси. 4 март 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 касıм 2015. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mustafo_Necati" dan olindi