Mutavakkil

Мутаваккил المتوكل
Амир ал-Мўминин Халифат Аллоҳ
Кумуш дирҳамдаги Мутаваккил бюсти
Аббосийлар халифалигининг 10-халифаси
Салтанат	847-йил 10-август — 861-йил 10-декабр
Ўтмишдоши	Восиқ
Давомчиси	Мунтасир
Туғилиши	822-йил 31-март Бағдод, Аббосийлар халифалиги
Вафоти	11-декабр 861-йил(861-12-11) (39 ёшда) Самарра, Аббосийлар халифалиги
Дафн этилган жой	Самарра
Турмуш ўртоғи	Рўйхат Фарида Ҳубшия Исъҳоқ Фитян Қабиҳа Фадл Бунан Маҳбуба Нашиб
Фарзандлари	Мунтасир Муваффақ Муътамид Муътазз Муъайяд Исмоил Умму Абдуллоҳ
Тўлиқ номи Жаъфар ибн Муҳаммад ал-Муътасим ал-Мутаваккил ала Аллоҳ
Сулола	Аббосийлар
Отаси	Муътасим
Онаси	Шужа
Дини	Ислом (суннийлик)

Жаъфар ибн Муҳаммад ибн Ҳорун (арабча: جعفر بن محمد بن هارون‎‎); 822-йил март – 861-йил 11-декабр), ҳукмронлик номи Мутаваккил ала Аллоҳ (арабча: المتوكل على الله‎‎) номи билан машҳур ўнинчи Аббосий халифаси бўлиб, 847-йилдан токи 861-йилда ўлдирилгунга қадар ҳукмронлик қилган. Ўз акаси Восиқдан (ҳ. 842–847) кейин тахтга чиққан ва мамлакат ҳудудини максимал даражада кенгайтира олгани билан машҳур. У кучли диндор бўлган ва мўтазиладан воз кечгани, Миҳнага (ислом уламоларининг таъқиблари даври) якун ясагани ва Аҳмад ибн Ҳанбални озод қилгани билан тарихда қолган. Айниқса, мусулмон бўлмаган фуқароларга нисбатан қаттиққўллиги билан машҳур.

861-йил 11-декабрда ўғли Мунтасир кўмагида туркий гвардиячилар томонидан ўлдирилган. Бу воқеа „Самаррадаги анархия“ деб аталган ички низолар даврининг бошланиши бўлган.

Ёшлик даври

Мутаваккил 822-йил феврал/март ойларида Аббосий шаҳзодаси Абу Исъҳоқ Муҳаммад (бўлажак Муътасим) ва хоразмлик қул канизак Шужадан туғилган. Унинг ёшлик даври номаълум. Чунки катта акаси Восиқ 847-йил августда вафот этгунга қадар сиёсий ишларда ҳеч қандай рол ўйнамаган.

Мутаваккил амакиси Маъмун ҳукмронлиги даврида туғилган. Тўлиқ исми Жа’фар ибн Муҳаммад, куняси эса Абу ал-Фадл бўлган. Ёш шаҳзоданинг ёшлик ҳаёти Аббосийлар халифалигининг олтин даври деб аталадиган даврга тўғри келган. Ёшлигида отаси 833-йилда вафотига қадар ҳукмронлик қилган халифа амакиси Маъмуннинг муҳим амалдори бўлган. Табарийнинг маълумотларига кўра, ўлим тўшагида ётган Маъмун ўз ўрнига Аббосни эмас, балки укасини тайинлаш тўғрисида мактуб ёзган ва Абу Исъҳоқ 9-августда Муътасим (тоълиқ Муътасим биллоҳ, „Худодан паноҳ сўраган“) халифалик номи билан халифа деб эътироф этилган. Отаси 833-йилда халифаликнинг саккизинчи халифаси бўлган. Отаси халифаликни саккиз йил бошқаргач, ўрнига катта ўғли Восиқ тахтга ўтирган.

Ёш шаҳзода Жаъфарнинг биринчи ўғли Муҳаммад (бўлажак Мунтасир) 837-йилда туғилган. Мунтасирнинг онаси Ҳубшия юнон умму ал-валади бўлган. Бу вақтда Жаъфар 14 ёшда бўлган. Бошқа ўғиллари Аҳмад (бўлажак Муътамид) ва Талҳа (бўлажак Муваффақ) 842 ва 843-йилларда туғилган. Бўлажак Муътамиднинг онаси Фитян исмли куфалик умму ал-валад бўлган.

Жаъфар шаҳзода сифатида 842-йилда (Восиқ тахтга ўтирган йили) ҳаж зиёратчиларини бошқарган. Восиқнинг онаси Қаратис ҳаж зиёратига бориш ниятида унга ҳамроҳлик қилган. Бироқ, 4-зул-қаъдада (842-йил 14-август) ал-Ҳирада вафот этган ва Куфадаги Довуд ибн Исонинг Аббосийлар саройига дафн қилинган. Жа’фар акасининг ҳукмронлиги даврида сарой а’зоси бўлиб қолган.

Халифалиги

Вотиқнинг ўлими кутилмаган эди. Халифанинг кичик ёшдаги ўғли бўлса-да, ҳали ўз ўрнига ворис тайинламаган эди. Бинобарин, етакчи амалдорлар, вазир Муҳаммад ибн аз-Зайят, бош қози Аҳмад ибн Абу Дувод, турк саркардалари Итах ва Восиф ат-Туркий ҳамда яна бир қанча кишилар ворисни аниқлаш учун йиғилишган. Ибн аз-Зайят дастлаб Восиқнинг ўғли Муҳаммад (бўлажак халифа Муҳтадий) номзодини таклиф қилган, лекин ёшлиги сабабли унинг ўрнига кенгаш 26 ёшли Жаъфарни танлагач, у Мутаваккил номи билан халифа бўлган. Амалдорлар янги халифанинг Восиқ каби қатъияциз қўғирчоқ бўлишига умид қилишган. Бироқ Мутаваккил давлатни амалда назорат қилиб турган отаси давридаги фуқаролик ва ҳарбий амалдорлар гуруҳини йўқ қилиб, халифалик ҳокимиятини тиклаб, унинг мустақиллигини таъминлашга қарор қилган.

Халифа Мутаваккилнинг (847 — 861) олтин динори

Мутаваккилнинг биринчи нишони вазир ибн аз-Зайят бўлиб, у ўтмишда халифага нисбатан ҳурмацизлик қилгани учун халифанинг чуқур гина-кудурати бор бўлган. Табарийнинг ёзишича, Восиқ ўз укасидан ғазабланиб, шубҳалана бошлаганда Мутаваккил вазирни халифага шафоат қилишга кўндириш умидида ибн аз-Зайят ҳузурига келган. Ибн аз-Зайят хатларни ўқиб бўлгунча Аббосий шаҳзодани куттирибгина қолмай, балки бошқа одамларнинг олдида ўзидан ёрдам сўраб келгани учун шаҳзодани масхара қилган. Шаҳзода ма’юс ҳолда кетгач, ибн аз-Зайят халифага хат ёзиб, шаҳзоданинг ташқи кўринишидан шикоят қилган. Хатда шаҳзоданинг аёллар услубида кийингани ва сочлари жуда узун эканлигини та’кидлаган. Натижада Восиқ укасини саройга чақиртирган. Мутаваккил халифани тинчлантириш умидида янги сарой либосида келган, лекин Восиқ сочларини қирқишни буюрган ва Мутаваккилнинг юзига урган. Бу воқеадан кейин Мутаваккил умрида ҳеч қачон бу каби оммавий хорликдан кўра даҳшатроқ қайғу чекмаганини тан олган. Шундай қилиб, 847-йил 22-сентябрда халифа ибн аз-Зайятни тингловга чақириш учун Итахни юборган. Вазир тинглов ўрнига Итахнинг қароргоҳига келтирилиб, уй қамоғига олинган. Унинг мол-мулки мусодара қилиниб, ўзи қийноққа солинган.

Бу давр Итах фаолиятининг энг юқори чўққиси бўлган. У халифанинг шахсий қўриқчилари бошлиғи, сарой инспектори ва ҳукуматнинг разведка тармоғи бўлган барид — жамоат пости бошлиғи лавозимларини бирлаштирган. Бироқ 848-йилда Итах ҳажга боришга кўндирилгач, ўз ваколатларини топширган. Қайтиб келгач эса ҳибсга олинган. Унинг мол-мулки мусодара қилинган. Маълумотларга кўра, уйидан халифанинг одамлари бир миллион олтин динор топишган. Итах 849-йил 21-декабрда қамоқхонада ташналикдан вафот этган.

Мўтазилийларнинг Қуръон яратилган деган фикрига қарши чиққан машҳур фақиҳ Аҳмад ибн Ҳанбал ибн Ҳилол ибн Асад аш-Шайбонийни қамоқдан озод қилди. Ҳанбалийлик мазҳабининг асосчиси Аҳмад ибн Ҳанбал мос равишда Маъмун (813-833), унинг укаси ва Мутаваккилнинг отаси Мутаассим ва унинг ўғли Восиқ ҳукмронлиги даврида ҳибсга олинган ва қийноққа солинган.

Маҳмуд ибн ал-Фараж ан-Найшапурий исмли шахс ўзини пайғамбар деб да’во қилиб бош кўтаради. Унинг ўзи ва бир қанча тарафдорлари Бағдодда қамоққа олинган. У қамоққа ташланган ва 850-йил 18-июн куни ўлгунча калтакланган.

Ҳижрий 236-йилда (850) Мутаваккил ўз салтанатидаги барча насроний ва яҳудийларни, жумладан Қуддус ва Кесариядагиларни мусулмонлардан фарқлаш учун сариқ (асал рангли) қалпоқ ва белбоғ тақишни талаб қилувчи фармон чиқарган.

Ҳижрий 237-йилда (851—852) арманлар исён кўтариб, Аббосийлар ноибини мағлуб этиб, ўлдиришган. Мутаваккил бу муаммони ҳал қилиш учун саркарда Буға ал-Кабирни юборган. Буға йил давомида муваффақиятларга эришган. Кейинги йили Тифлисга ҳужум қилиб, шаҳарни ёқиб юборган ва Исъҳоқ ибн Исмоилни асир олган. Исёнчилар етакчиси кейинроқ қатл этилган. Ўша йили (ҳижрий 238-йил) византияликлар Дамиэттага ҳужум қилдилар.

Ҳижрий 240-йилда (854—855) Ҳимсда полиция бошлиғи қўзғолон кўтарган таниқли шахсни ўлдирган. Уни лавозимидан бўшатиб, Мутаваккил янги полиция бошлиғини тайинлаган. Кейинги йили янги полиция бошлиғига ҳам қарши қўзғолон кўтарилгач, Мутаваккил исённи қаттиққўллик билан бостирди. Насронийлар тартибсизликларнинг иккинчи босқичига қўшилишгач, халифа насронийларни Ҳимсдан қувиб чиқарган.

Шунингдек, 241-йилда Юқори Миср атрофида яшаган бежа халқининг қўзғолонига қатъий жавоб қайтарилган. Улар олтин конлари учун солиқ тўлашган. Бежалар солиқ тўлашни тўхтатиб, конларда ишлайдиган мусулмонларни қувиб чиқаришган ва Юқори Мисрдаги одамларни даҳшатга солишган. Мутаваккил тартибни тиклаш учун ал-Қуммийни юборган. Ал-Қумми мазкур узоқ ҳудуднинг қийинчилигига қарамай, сабр-тоқатли бўлиш учун ёрдам бера оладиган еттита кема етказиб берган. У конларни қайтариб олиб, Бежа қироллик қалъасига бостириб кирган ва жангда қиролни мағлуб этган. Бежалар солиқ тўлашни давом эттирган.

856-йил 23-февралда Византия империяси билан асирлар алмашинуви бўлиб ўтган. Тахминан тўрт йил ўтгач, иккинчи марта шундай алмашинув бўлиб ўтди.

Мутаваккил ҳукмронлик даври кўплаб ислоҳотлар билан эсда қолган ва Аббосийларнинг олтин даври сифатида қабул қилинган. У Аббосийларнинг охирги буюк халифаси бўлиб қолди. Вафотидан кейин сулола таназзулга юз тутган.

Диний сиёсат

Мутаваккил аввалги халифаларнинг диний сиёсатидан узоқлашишга қарор қилган. Бунинг ўрнига Қуръон яратилганми ёки яратилмаганми деган тортишувларга чек қўйишни танлаб, охир-оқибат 833-йилдан бери амалда бўлган ақидавий тузумга чек қўйган. Мутаваккил кейинги бир неча йилни мўтазилийларга қарши душманона қадамлар билан ўтказган. Ибн Абу Дуоднинг бир қанча қозиларини лавозимидан бўшатган ва Қуръон моҳияти ҳақидаги баҳсларни тўхтатишни буюрган.

Халифа Аҳмад ибн Ҳанбал (855-йилда вафот этган) билан ҳам ярашмоқчи бўлди. Шу мақсадда Аҳмад ибн Насрнинг жасадини намойиш қилишни чеклади. Ниҳоят, 852-йилнинг мартида инквизиция айби билан ушлаб турилган барча маҳбусларни озод қилишни буюрди ва бу билан миҳнагача бўлган давр сиёсатига яқинлашди.

Мутаваккил 851-йилда машҳур араб ислом олими Яҳё ибн Актамни бош қози (Қози ал-қуззот) этиб тайинлади. У ушбу лавозимда 854-йилда Мутаваккил лавозимидан бўшатмагунча фаолият юритди. Мутаваккил 854-йил июл ойида Яҳё ибн Актам ўрнига Жаъфар ибн Абдувоҳид ал-Ҳошимийни бош қози этиб тайинлаган.

850-йилда Мутаваккил зиммийларни (христианлар ва яҳудийларга) мусулмонлардан фарқлаш учун алоҳида кийим кийишни, ибодат жойларини вайрон қилишни ва эшикларига иблис суратларини михлашни ҳамда уларга ҳукумат ёки мансабдор шахслар фаолияти масалаларига жуда кам аралашишга рухсат бериш ҳақида фармон чиқарган.

Мутаваккил зардуштийларнинг қадимий муқаддас сарвлари бўлмиш Кашмар сарвларини зардуштийлар жамоасининг катта э’тирозларига қарамай, ўзининг янги саройи қурилишида фойдаланиш учун кесиб ташлашни буюрган. Ўша вақтда ёши 1400-йилдан ошган сарв зардуштийлар учун афсонавий аҳамиятга эга бўлиб, жаннатдан ерга Зардушт томонидан олиб келинган деб ишонилган. Мутаваккил янги саройига сарв дарахти етиб келмасидан олдин ўлдирилган.

Ютуқлари

Мутаваккил Аббосийлар пойтахти Самаррани кенгайтирган. Халифа шаҳарнинг Мутаваккилийя деб номланган янги ва муҳим қисмига асос солган.

Мутаваккил укаси ва отасига ўхшамаган. Чунки у илмга чанқоқ бўлмаган, лекин улуғворлик ва қурилишга иштиёқи баланд бўлган. Самарра Катта масжиди ўз вақтида дунёдаги энг катта масжид бўлган. Масжид минораси баландлиги 55 метр, спирал рампаси бўлган улкан спирал конус бўлган. Масжид 17 та йўлакдан иборат бўлиб, деворлари тўқ кўк рангли ойнадан ясалган мозаикалар билан қопланган.

Мутаваккил томонидан қурилган Самарра Катта масжидининг (Ироқ) спирал минораси. 9-10-асрларда дунёдаги энг катта масжид бўлган.

Катта масжид Самарранинг шарққа томон кенгайишининг бир қисми бўлиб, девор билан ўралган қироллик ов боғининг бир қисмида қурилган. Мутаваккил 20 тага яқин сарой қурган (ҳужжатлардаги рақамлар турлича). Самарра қадимги дунёнинг энг йирик шаҳарларидан бирига айланган. Ҳатто, шаҳар харобалари жойлашган археологик ҳудуд дунёдаги энг катта археологик майдонлардан бири ҳисобланади. Халифанинг қурилиш майдонлари ҳижрий 245-йилда (859–860) қурилган янги шаҳар – Жа’фариягача чўзилган бўлиб, Мутаваккил Дажла бўйида Самаррадан ўн саккиз километр узоқликда қурилишлар қилган. Мутаваккил Дажла дарёси сувини буриш учун канал қуришни буюриб, лойиҳани икки сарой амалдорига топширган. Амалдорлар маҳаллий обрўли муҳандисга ишонч билдирмай, ишни буюк астроном ва ёзувчи ал-Фарғонийга топширган. Жамоат ишлари бўйича мутахассис бўлмаган Ал-Фарғоний нотўғри ҳисоб-китоб қилган ва каналнинг очилиш жойи жуда чуқур бўлиб, дарёдан сув фақат тошқин пайтида оқиши мумкин бўлган.

Янгилик халифани ғазаблантирган. Санад ибн Али исмли муҳандис ўз ҳаётини хатарга қўйиб, лойиҳанинг якуний мувафаққиятига кафолат бериши амалдорларнинг ҳаётини сақлаб қолган. Мутаваккил хатолик оммага ошкор бўлишидан бироз олдин ўлдирилган.

859-йилда Мутаваккил томонидан фойдаланишга топширилган машҳур Абу Дулаф масжиди. Масжид тўртбурчак шаклда бўлиб, йўлаклар билан ўралган очиқ ҳовлидан иборат. Йўлаклардан энг каттаси қибла йўлаги. Масжид майдони 46,800 квадрат метрга (504,000 квадрат фут) тенг бўлиб, майдони бўйича дунёдаги энг катта масжидлардан бири.

Мутаваккил ўзини кўплаб диний баҳсларга жалб қилишни хоҳлаган. Бу ҳолати халифанинг турли озчилик гуруҳларга қарши ҳаракатларида намоён бўлади. Унинг отаси Мадинада дарс берган ва ваъз қилган шиа имомига тоқат қилган. Ҳукмронлигининг дастлабки йилларида Мутаваккил бу сиёсатни давом эттирган. Имом Али ал-Ҳадийнинг обрўси ўсиб бораётгани Мадина ҳокими Абдуллоҳ ибн Муҳаммаднинг давлат тўнтаришига тайёргарлик кўрилаётгани ҳақидаги мактуби ёзилишига сабаб бўлган. Ушбу мактуб туфайли Мутаваккил имомни Самаррага таклиф қилган нома юборди, имом таклифни рад эта олмаган. Самаррада имом виртуал уй қамоғида ушлаб турилган ва жосуслик қилган. Бироқ, унга қарши чора кўриш учун ҳеч қандай баҳона топилмаган. Мутаваккил вафот этганидан кейин вориси имомни заҳарлаган. Ал-Ҳадий Самаррада дафн этилган. Умумий шиа аҳолиси қатағонга учраган. Бу Ҳусайн ибн Али зиёратгоҳини вайрон қилиб, гўёки ўша жойга зиёрат қилишни тўхтатиш мақсадида амалга оширилган ҳаракатда ва Алий Яҳё ибн Умарнинг калтакланиши ва қамоққа олинишида ўз ифодасини топган.

Карбалодаги Ҳусайн қабрининг вайрон қилиниши

Халифа Мутаваккил ўз ўғилларига ўлимидан кейин халифаликни мерос қилиб олиш имконини берадиган ворислик режаси тузган. Отасининг ўрнига дастлаб тўнғич ўғли Мунтасир, сўнгра Му’тазз ва учинчи бўлиб Муайяд ўтириши керак эди.

Шунингдек, Мутаваккил ўз ҳукмронлиги даврида император Михаил ИИИ юборган расмий миссияда империя ва халифалик ўртасидаги дипломатик муносабатларни мустаҳкамлаш учун юборилган машҳур византиялик илоҳиёцҳунос файласуф Кирилл билан учрашган. Ўғилларидан Мунтасир Мутаваккилнинг ўрнига ўтириб, 862-йилда вафотига қадар ҳукмронлик қилган. Муътазз 866-йилдан 869-йил, ағдарилгунга қадар халифалик қилган. Му’тамид 870—892-йилларда халифалик қилган. Укаси Муваффақ эса 891-йил, вафотига қадар салтанат регенти бўлиб қолган.

Оиласи

Мутаваккилнинг Фарида исмли битта хотини бўлган. Фарида гарчи қўшиқчи Амр ибн Банага тегишли бўлса-да, халифа Восиқ уни канизак ва севимлиларидан бири сифатида хонадонида сақлаган. Восиқ вафот этгач, Амр уни Мутаваккилга тортиқ қилган. Мутаваккил унга уйланган ва севимли аёлларидан бири бўлиб қолган.

Халифанинг канизакларидан бири Ҳубшия. У юнон бўлиб, бўлажак халифа Мунтасирни дунёга келтирган. Яна бир канизак Исъҳоқ эди. Андалусиялик бўлиб, халифанинг севимлиларидан бири бўлган. Ундан Иброҳим ал-Муайяд ва Абу Аҳмад (бўлажак регент Муваффақ) туғилган. Яна бир канизак Фитян. У куфалик бўлиб, бўлажак халифа Муътамиднинг онаси бўлган. Яна бир каниза Қабиҳа. У юнон бўлган ва бўлажак халифа Муътазз, Исмоил ва Умму Абдуллоҳларни дунёга келтирган. Яна бир канизак Фадл. У шоир бўлган ва Ямамада туғилган. Абдулқайс қабиласидан бўлган. Уни Муҳаммад ибн ал-Фараж ар-Руххожи сотиб олиб, Мутаваккилга берган. 870/71-йилда вафот этган. Яна бир канизак Бунан. У ҳам шоир бўлган. Яна бир канизак Маҳбуба. У шоир ва мусиқачи бўлган. Мутаваккил халифа бўлганида Убайдуллоҳ ибн Тоҳир тўрт юзта қул таркибида тортиқ қилган. Яна бир канизак қўшиқчи Нашиб бўлган.

Ўлими

Аббосийлар халифалигининг тах. 850-йиллардан Мутаваккил вафотигача бўлган даврдаги энг йирик ҳудуди. (Мутаваккил даврида Аббосийлар халифалигига 100 йил бўлган)

Мутаваккил қўзғолонларни бостириш ва хорижий империялар, хусусан, Византияга қарши жанглар олиб боришда туркий давлат арбоблари ва қул аскарларга таянишда давом этган. Халифанинг туркий котиби Фатҳ ибн Хоқон Мутаваккил даврининг машҳур арбоби бўлган. Халифанинг туркий аскарларга таяниши таъқибга учрашига сабаб бўлган. Мутаваккилнинг туркий қўмондони ўлдирилган. Бу ҳолат халифанинг шиаларга нисбатан ҳаддан ортиқ қаттиқ муносабати билан биргаликда обрўсини жуда тез пасайишига сабаб бўлган.

Мутаваккил 849/50-йилда тўнғич ўғли Мунтасирни меросхўр этиб тайинлаган. Бироқ, Фатҳ ибн Хоқон ва вазир Убайдуллоҳ ибн Яҳё ибн Хоқоннинг ташаббуси билан секин-аста иккинчи ўғли Муътаззга ишончи ортиб борган. Бу рақобат сиёсий соҳага ҳам таъсир қилган. Чунки Муътаззнинг ворислик масаласи анъанавий Аббосий элиталари томонидан қўллаб-қувватланган бўлиши мумкин. Мунтасир эса туркий ва Мағариба қўриқчи қўшинлари томонидан қўллаб-қувватланган. 861-йил куз охирларида рақобат авжига чиққан. Октябр ойида Мутаваккил туркий генерал Восифнинг мулкларини мусодара қилиш ва Фатҳга топширишни буюрган. Турк раҳбарияти ўзини четлатилган ҳис қилгани сабабли халифага суиқасд уюштиришга киришган. Тез орада Мунтасир ҳам фитнага қўшилган ёки ҳеч бўлмаганда сўзсиз розилик билдирган. Чунки Мунтасир ҳам кетма-кет таҳқирлашларга учраган эди. 5-декабрда Фатҳ ва Убайдуллоҳнинг тавсияси билан Рамазон ойининг охирги жума намозига имомлик қилиш масаласида Мунтасир номзоди Муътазз фойдасига четлаб ўтилган. Уч кундан кейин эса Мутаваккил ўзини ёмон ҳис қилгани учун намозга боришда Мунтасирни ўзининг ўрнига вакилликка тайинлаган. Бироқ, вазиятга яна Убайдуллоҳ аралашиб, халифани шахсан боришга кўндирган. Бундан ҳам ёмони, Табарийнинг сўзларига кўра, эртаси куни Мутаваккил тўнғич ўғлини кетма-кет ҳақорат қилиб, ўлдириш билан таҳдид қилган, ҳатто Фатҳ шаҳзоданинг юзига шапалоқ урган. Восиф ва бошқа туркий раҳбарлар 12-декабрда қамоққа олиниб, қатл қилинади деган миш-мишлар тарқалгач, фитначилар ҳаракат қилишга қарор қилишди.

Табарийнинг ёзишича, туркий аёл Фатҳ ва Убайдуллоҳни фитна ҳақида олдиндан огоҳлантирган, аммо ҳеч ким буни амалга оширишга журъат эта олмаслигига ишончи комил бўлгани учун, бунга эътибор беришмаган. 11-декабрга ўтар кечаси, ярим тундан бир соат ўтгач, турклар халифа ва Фатҳ кечки овқатни еётган хонага бостириб киришган. Фатҳ халифани ҳимоя қилмоқчи бўлганда ўлдирилган, кейин халифа ўлдирилган. Халифаликни ўз қўлига олган Мунтасир Фатҳ отасини ўлдиргани учун ўлдирилганини даъво қилган. Бироқ, қисқа вақт ичида халифанинг ўлими ҳақида расмий воқеа Мутаваккилнинг ичимликдан бўғилиши ҳақида ўзгартирилган. Мутаваккилнинг ўлдирилиши „Самаррадаги анархия“ деб аталган, 870-йилгача давом этган ва Аббосийлар халифалигини ҳалокат ёқасига олиб келган нотинч даврни бошлаб берган.

Мероси

Яна қаранг: Самаррадаги анархия

Мутаваккил халифалиги даври кўплаб ислоҳотлар билан ёдда қолган ва Аббосийларнинг олтин даври сифатида қаралади. У Аббосийлар сулоласининг сўнгги буюк халифаси бўлган. Вафотидан кейин сулола таназзулга юз тутган. Унинг вафотидан кейин Рошидун, Умавийлар ва Илк Аббосийлар даврида қурилган халифалик ҳам жаҳон давлати сифатида таназзулга юз тутган.

Мутаваккил даврига кўплаб олимлар томонидан юқори баҳо берилган. Машҳур олим ат-Таймий фикри:

Учта буюк халифа бўлган. Кофирлар билан таслим бўлмагунларича урушган Абу Бакр. Умавийлар даврида зулмни чеклаган Умар ибн Абдулазиз. Бидъатларни бекор қилиб, суннатни ошкора эълон қилган Мутаваккил.

Али ибн ал-Жаҳм фикри:

Халифа Мутаваккил мени ҳузурига чақирди ва „Али, мен тушимда пайғамбарни кўрдим. Мен ўрнимдан туриб, салом бердим. У эса „Сиз халифа бўлсангиз ҳам мен учун хизмат қиласизми?“, деди.“ Мен эса „Бу яхши туш, эй мўминлар амири“, дея „Сизнинг у учун хизмат қилишингиз суннат учун хизмат қилишингизни англатади. Ва у сизни халифа деб атаган“, деб жавоб бердим.

Али ибн Исмоил фикри:

Тарсусда эканимда тушимда Мутаваккилни нурга тўла жойда ўтирганини кўрдим.

Мутаваккил уч ўғлини меросхўр этиб тайинлаган. Мунтасир биринчи меросхўр, Муътазз иккинчи ва Муъайяд учинчи меросхўр бўлган. Ал-Мунтасир 861-йил 11-декабрда, отаси Мутаваккил туркий гвардия аъзолари томонидан ўлдирилганидан кейин халифа бўлган. Мунтасир Мутаваккилни ўлдириш фитнасига алоқадорликда гумон қилинган бўлса-да, тезда пойтахт Самаррадаги бошқарувни ўз қўлига олишга ва давлатнинг етакчи кишиларидан бай’ат олишга муваффақ бўлган. Мунтасирнинг тўсатдан халифа бўлиши тахтга чиққанидан сўнг ҳукуматдаги юқори лавозимларга эришган бир қанча яқинларига фойда келтирган. Улар орасида Мунтасирнинг котиби, вазир бўлган Аҳмад ибн ал-Хосиб ва Мутаваккилнинг ўлдирилишида иштирок этган туркий генерал Восиф ҳам бор эди. Мунтасирнинг ҳукмронлиги ярим йилдан камроқ давом этган. 862-йил 7-июн якшанба куни номаълум сабабларга кўра 24 ёшида вафот этган. Мунтасирнинг қисқа ҳукмронлиги даврида (861–862 йиллар) турклар халифага Муътазз ва Муъайядни ворислик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун босим ўтказган. Мунтасир вафот этгач, турк зобитлари йиғилиб, ўлган халифанинг амакиваччаси Мустаинни (укаси Муҳаммаднинг ўғли) тахтга чиқаришга қарор қилишган. Янги халифа тахтга чиқиши билан Самаррада ҳуқуқдан маҳрум бўлган Муътаззни қўллаб-қувватлаш учун катта ғалаён кўтарилди. Қўзғолон ҳарбийлар кучи билан бостирилган, аммо ҳар икки томондан катта талофатлар берилган. Мустаъин Муътазз ёки Муайяд халифаликка даъво қилишлари мумкинлигидан хавотирланиб, аввал уларни сотиб олишга уриниб кўрган, кейин эса зиндонга ташлаган. 866-йилда Мустаъин бешинчи фитна натижасида Муътазз томонидан ўлдирилган. Муътазз ҳукмронлиги халифалик марказий ҳокимиятининг таназзулга учраши бошланиши ва Аббосийлар халифалигида автоном сулолаларнинг пайдо бўлиши орқали юзага келган марказдан қочиш тенденсияларнинг авж нуқтаси бўлган. Ниҳоят, туркий қўшинларнинг молиявий талабларини қондира олмагач, июл ўрталарида сарой тўнтариши натижасида Муътазз тахтдан ағдарилган. Қамоққа ташлангач, унга нисбатан жуда ёмон муносабатда бўлиниши натижасида уч кундан кейин, 869-йил 16-июлда вафот этган. Тахтга Муътаззнинг амакиси Муҳтадий чиққан. Янги халифа 870-йил 21-июнда ўлдирилгунга қадар ҳукмронлик қилиб, кейин тахтга амакиси Муътамид (ҳ. 870–892) чиққан.

Оммавий маданиятда

Мутаваккил Ассассин'с Cреэд Мираге видео ўйини муқаддимасида кўрсатилган. Унда халифа инсониятни қулликка қайтаришга бағишланган махфий жамият - Қадимчилар ордени учун қўғирчоқ сифатида тасвирланган. У дастлаб жамият номидан хабарчилар меросини ҳимоя қилади, лекин ўйин қаҳрамони Басим уни ўғирламоқчи бўлганида, ёш ўғри ва унинг дўсти Неҳал билан жанг қилади. Неҳал ўз ханжари билан халифани пичоқлайди. Унинг ўлими орденга Бағдодда кўпроқ назоратни қўлга киритиш имконини беради. Бу эса Самаррадаги анархия даврида давом этадиган ўйин сюжетини юзага келтиради.

Адабиётлар

• Эл-Ҳибри, Таеб „Ал-Мутаwаккил: ан энcоре оф тҳе фамилй трагедй“, . Реинтерпретинг Исламиc Ҳисториограпҳй: Ҳāрūн ал-Рашı̄д анд тҳе Нарративе оф тҳе ʿАббāсид Cалипҳате. Cамбридге Университй Пресс, 1999 — 178–215-бет. ИСБН 0-521-65023-2. 
• Гордон, Маттҳеw С.. Тҳе Бреакинг оф а Тҳоусанд Сwордс: А Ҳисторй оф тҳе Туркиш Милитарй оф Самарра (А.Ҳ. 200–275/815–889 C.Э.). Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 2001. ИСБН 0-7914-4795-2. 
• Ибн ал-Сāʿī. Cонсорц оф тҳе Cалипҳс: Wомен анд тҳе Cоурт оф Багҳдад, Интродуcтион бй Жулиа Брай, Фореwорд бй Марина Wарнер, Неw Ёрк: Неw Ёрк Университй Пресс, 2017. ИСБН 978-1-4798-0477-1. 
• Кеннедй, Ҳугҳ (1993). "ал-Мутаwаккил ʿАлā ’ллāҳ". ин Босwортҳ, C. Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ВИИ: Миф–Наз (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. 777–778 б. ИСБН 978-90-04-09419-2. ҳттпс://дх.дои.орг/10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_5658. 
• Кеннедй, Ҳугҳ. Тҳе Пропҳет анд тҳе Аге оф тҳе Cалипҳатес: Тҳе Исламиc Неар Эаст фром тҳе 6тҳ то тҳе 11тҳ Cентурй, Сеcонд, Ҳарлоw: Лонгман, 2004. ИСБН 978-0-582-40525-7. 
• Кеннедй, Ҳугҳ. Wҳен Багҳдад Рулед тҳе Муслим Wорлд: Тҳе Рисе анд Фалл оф Ислам'с Греатест Дйнастй. Cамбридге, МА: Да Cапо Пресс, 2006. ИСБН 978-0-306814808. 
• Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХХИВ: Инcипиэнт Деcлине: Тҳе Cалипҳатес оф ал-Wāтҳиқ, ал-Мутаwаккил анд ал-Мунтаṣир, А.Д. 841–863/А.Ҳ. 227–248, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1989. ИСБН 978-0-88706-874-4. 
• Масуди. Меадоwс Оф Голд. Роутледге Тайлор & Франcис, 28 Оcтобер 2013. ИСБН 978-1-136-14522-3. 
• Босwортҳ, C.Э. (1993). "ал-Мунтасир". ин Босwортҳ, C. Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ВИИ: Миф–Наз (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. ИСБН 978-90-04-09419-2. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/сеарч?с.қ=ал-Мунтасир&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2&сеарч-го=Сеарч. 
• Турнер, Жоҳн П. (2010). "Тҳе Энд оф тҳе Миҳна". Ориэнс 38: 89–106. дои:10.1163/187783710Х536671. ҳттп://бооксанджоурналс.бриллонлине.cом/cонтент/жоурналс/10.1163/187783710х536671;жсессионид=1ндтcпҳ4мор7у.х-брилл-ливе-03. Қаралди: 29 Марч 2016. Мутаваккил]]
• Мелчерт, Чристопҳер (1996). "Религиоус Полиcиэс оф тҳе Cалипҳс фром ал-Мутаwаккил то ал-Муқтадир: АҲ 232-295/АД 847-908". Исламиc Лаw анд Соcиэтй 3 (3): 316–342. дои:10.1163/1568519962599069. 
• Ибн Кҳалликан, Шамс ал-Дин Абу ал-Аббас Аҳмад ибн Муҳаммад. Ибн Кҳалликан'с Биограпҳиcал Диcтионарй, Вол. И, Транс. Бн. Маc Гуcкин де Слане, Парис: Ориэнтал Транслатион Фунд оф Греат Бритаин анд Иреланд, 1871. 
• Ҳиндс, М. (1993). "Миҳна". ин Босwортҳ, C. Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ВИИ: Миф–Наз (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. 2–6 б. ИСБН 978-90-04-09419-2. ҳттп://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/миҳна-CОМ_0732?с.нум=10. 
• Тҳе Wоркс оф Ибн Wадиҳ ал-Я'қуби: Ан Энглиш Транслатион. Леиден анд Бостон: Брилл, 2018. ИСБН 978-90-04-35621-4. 
• Зеттерстéэн, К. В.; Пеллат, Ч. (1960). "Аҳмад б. Аби Ду'ад". ин Гибб, Ҳ. А. Р.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме И: А–Б (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. п. 271. ОCЛC 495469456. ҳттп://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/аҳмад-б-аби-дуад-СИМ_0391. 
• Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХХИИ: Тҳе Реунифиcатион оф тҳе ʿАббāсид Cалипҳате: Тҳе Cалипҳате оф ал-Маʾмūн, А.Д. 813–33/А.Ҳ. 198–213, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1987. ИСБН 978-0-88706-058-8. 
• Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХХИИИ: Сторм анд Стресс Алонг тҳе Нортҳерн Фронтиэрс оф тҳе ʿАббāсид Cалипҳате: Тҳе Cалипҳате оф ал-Муʿтасим, А.Д. 833–842/А.Ҳ. 218–227, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1991. ИСБН 978-0-7914-0493-5. 
• Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХХВ: Тҳе Cрисис оф тҳе ʿАббāсид Cалипҳате: Тҳе Cалипҳатес оф ал-Мустаʿīн анд ал-Муʿтазз, А.Д. 862–869/А.Ҳ. 248–255, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1985. ИСБН 978-0-87395-883-7. 
• Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī (40 волс), СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1985–2007. ИСБН 978-0-7914-7249-1. 
• Босwортҳ, C. Э., эд (1993). "ал-Муҳтадī". Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ВИИ: Миф–Наз (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. 476–477 б. ИСБН 978-90-04-09419-2. ҳттпс://дх.дои.орг/10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_5437. 

Ҳаволалар

• Викиманбада „Мутаваккил“ мавзуси бўйича матнлар бор.
• Викиомборда „Мутаваккил“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.
• Имам Ҳаади анд ал-Мутаwаккил
• Тҳе греат мосқуэ ат Самарра
• ал-Мутаwаккил'с деcреэ оф 850 (Энглиш)
• ал-Фаргҳани анд тҳе cанал (Wайбаcк Мачине сайтида 4 Жуне 2014 санасида архивланган)