Muvozanatli byudjet

Мувозанатли бюджет (асосан ҳукумат бюджети) — бу бюджетда даромадлар харажатларга тенг бўлади. Шундай қилиб, на бюджет дефицити(бюджетда етарли маблағ бўлмаслиги) ва на бюджет профицити(бюджетда ортиқча сумма қолиши) мавжуд бўлади (ҳисоблар „мувозанатда“ бўлади). Умуман олганда, бу дефицициз бюджет бўлиб, айрим ҳолларда бюджет профицити ҳам бўлиши мумкин^[1].

Циклик жиҳатдан мувозанатли бюджет — бу ҳар йили тенг бўлиши шарт бўлмаган, лекин иқтисодий сикл давомида мувозанатлашадиган бюджетдир: иқтисодий ўсиш даврида профицит, пасайиш даврида эса дефицит юзага келади ва улар вақт ўтиши билан бир-бирини қоплайди.

Мувозанатли бюджетлар ва бюджет дефицити масаласи иқтисодиёт назариясида ҳам, сиёсатда ҳам баҳсли мавзу ҳисобланади. Баъзи иқтисодчилар дефицитдан мувозанатли бюджетга ўтиш фоиз ставкаларини камайтиради, инвестицияларни оширади ва узоқ муддатда иқтисодий ўсишни тезлаштиради деб ҳисоблайди^[2]. Бошқа иқтисодчилар эса, айниқса ММТ тарафдорлари, давлат ўз валютасини чиқариш имконига эга бўлса, мувозанатли бюджет зарур эмаслигини та’кидлайди.

Иқтисодий қарашлар

Кейнсчилик иқтисодиёт нуқтаи назаридан, циклик мувозанатли бюджет ма’қул ҳисобланади. Бу ёндашувга кўра, дефицит ва профицитлар иқтисодиёт учун автоматик стабилизатор вазифасини бажаради: инқироз даврида дефицит — иқтисодий рағбатлантириш беради ўсиш даврида профицит — иқтисодий “совутиш” вазифасини бажаради

Бироқ, давлат қарзи жуда катта бўлса, қўшимча рағбатлантириш тавсия этилмайди.

Ба’зи бошқа иқтисодий мактаблар: неоклассик иқтисодиёт — дефицит зарарли деб ҳисоблайди Австрия иқтисодий мактаби — давлат аралашувига қарши пост-кейнсий иқтисодиёт — дефицит зарур бўлиши мумкин деб ҳисоблайди

Пост-кейнсий ёндашувга кўра, иқтисодиётда етарли талабни та’минлаш учун давлат дефицити ба’зан зарур ҳисобланади.

Замонавий Пул Назарияси (ММТ)

Замонавий Пул Назарияси (ММТ) иқтисодчилари қуйидагиларни та’кидлайди:

Агар давлат: ўз валютасини чиқараётган бўлса курсни бошқа валютага боғламаган бўлса катта ташқи қарзга эга бўлмаса унда у ҳеч қачон пул тугаши муаммосига дуч келмайди. Шу сабабли: бюджетни мувозанатлаш шарт эмас асосий чеклов — Инфляция

ММТ тарафдорлари давлат дефицити: хусусий сектор даромадини оширади жамғарма яратади бандликни оширади

деб ҳисоблайди.

Сиёсий қарашлар

Америка Қўшма Штатлари

АҚШда фискал консерватизм тарафдорлари мувозанатли бюджетни муҳим деб билади. Кўплаб штатларда бюджет дефицитини чекловчи қонунлар мавжуд.

Охирги марта федерал бюджет профицит билан 2001-йилда (Президент Билл Клинтон даврида) якунланган.

Швеция

1990-йиллардаги молиявий инқироздан кейин Швеция:

иқтисодий сикл давомида профицит мақсадини жорий қилди давлат қарзини камайтиришга э’тибор қаратди

Буюк Британия

2015-йилда Георге Осборне иқтисодий ўсиш даврида бюджет профицитини мажбурий қилишни таклиф қилган, аммо бу таклиф кўплаб иқтисодчилар томонидан танқид қилинган.

Мувозанатли бюджет мултипликатори

Мувозанатли бюджет шароитида ҳам иқтисодиётга ижобий та’сир кўрсатиш мумкин.

${\дисплайстйле C = c_0 + c_1 \лефт ( Й - Т \ригҳт ).}$

${\дисплайстйле Й=C+И+Г+НХ}$

Бу натижа Ҳаавелмо теоремаси деб аталади ва шуни кўрсатадики: давлат харажатлари ошса ва солиқлар айнан шу миқдорда оширилса → умумий талаб барибир ошади.

Хулоса

Мувозанатли бюджет: иқтисодий барқарорлик учун муҳим восита лекин ҳар доим зарур эмас (айниқса ММТ нуқтаи назарида) сиёсий ва назарий жиҳатдан баҳсли тушунча

Манбалар

↑ О'Сулливан, Артҳур; Шеффрин, Стевен М.. Эcономиcс: Принcиплес ин Аcтион. Уппер Саддле Ривер, Неw Жерсей: Пеарсон Прентиcе Ҳалл, 2003 — 376, 403-бет. ИСБН 0-13-063085-3.
↑ „Wиннерс анд Лосерс Ин а Баланcед Будгет“ (1997-йил 4-май).

[1] О'Сулливан, Артҳур; Шеффрин, Стевен М.. Эcономиcс: Принcиплес ин Аcтион. Уппер Саддле Ривер, Неw Жерсей: Пеарсон Прентиcе Ҳалл, 2003 — 376, 403-бет. ИСБН 0-13-063085-3.

[uoqz-2] „Wиннерс анд Лосерс Ин а Баланcед Будгет“ (1997-йил 4-май).

[1]

[2]