Ziyosfera

SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi]]
{{Ijro etuvchi hokimiyat
| agency_name = NKVD<br />SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi
| nativename_a = {{lang|ru|Народный комиссариат внутренних дел}}
| nativename_r = ''Narodný komissariat vnutrennih del (NKVD)''
| logo = NKVD Emblem (Gradient).svg
| logo_width = 120px
| logo_caption = NKVD logotipi
| seal =
| seal_width =
| seal_caption =
| formed = {{Start date and age|1934|07|10}}
| preceding1 = [[Birlashgan davlat siyosiy boshqarmasi]] (OGPU)
| preceding2 = Barcha ittifoq respublikalarining ichki ishlar komissarliklari
| dissolved = {{End date and age|1946|03|15}}
| superseding1 = [[Ichki ishlar vazirligi (Sovet Ittifoqi)|Ichki ishlar vazirligi]]
| superseding2 = [[Davlat xavfsizligi xalq komissarligi]]
| jurisdiction = [[Sovet Ittifoqi]]
| headquarters = 11-13 Bol. [[Lubyanka binosi|Lubyanka]] koʻchasi,<br />[[Moskva]], [[Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi|RSFSR]], [[Sovet Ittifoqi]]
| latd =
| longd =
| region_code =
| employees =
| budget =
| minister1_name =
| minister1_pfo =
| minister2_name =
| minister2_pfo =
| chief1_name = [[Genrix Yagoda]] (1934–1936)
| chief1_position =
| chief2_name = [[Nikolay Yejov]] (1936–1938)
| chief2_position =
| chief3_name = [[Lavrentiy Beriya]] (1938–1945)
| chief3_position =
| chief4_name = [[Sergey Kruglov (siyosatchi)|Sergey Kruglov]] (1945–1946)
| chief4_position =
| agency_type = {{hlist||[[Maxfiy politsiya]]<br />|[[Razvedka agentligi]]<br/>}}{{•}}[[Huquqni muhofaza qilish]]<br/>{{•}}[[Jandarmeriya]]<br/>{{•}}[[Chegara qoʻshinlari]]<br/>{{•}}[[Turma|Qamoqxona hokimiyati]]
| parent_agency = [[Xalq Komissarlari kengashi]]
| child1_agency = [[Davlat xavfsizligi bosh boshqarmasi (SSSR)|Davlat xavfsizligi bosh boshqarmasi]] (GUGB)
| child2_agency = [[Gulag|Qamoqxonalar bosh boshqarmasi]] (Gulag)
| child3_agency = Militsiya bosh boshqarmasi(GURKM)
| child4_agency = Chegara va ichki xavfsizlik bosh boshqarmasi (GUPiVO).
| child5_agency =
| keydocument1 =
| website =
| footnotes =
| chief5_name =
| chief5_position =
| chief6_name =
| chief6_position =
| chief7_name =
| chief7_position =
| chief8_name =
| chief8_position =
| chief9_name =
| chief9_position =
| parent_department =
}}
 
'''Ichki ishlar xalq komissarligi''' ({{lang-ru|Наро́дный комиссариа́т вну́тренних дел|Narodný komissariat vnutrennih del (NKVD)}}, {{IPA1|ru|nɐˈrod.nɨj kə.mʲɪ.sə.rʲɪˈat ˈvnut.rʲɪ.nʲɪx̬ dʲel|pron}}), qisqartmasi '''NKVD''' ({{lang|ru|НКВД}} {{Audio|ru-NKVD.ogg|listen}}) [[Sovet Ittifoqi]]ning [[ichki ishlar vazirligi]] edi.
 
1917-yilda [[Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi]]ning NKVDsi<ref name="semukhina74">{{cite book|last1=Semukhina|first1=Olga B.|last2=Reynolds|first2=Kenneth Michael|title=Understanding the Modern Russian Police|date=2013|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4822-1887-9|page=74|url=https://books.google.com/books?id=idInAAAAQBAJ&pg=PT74|language=en}}</ref> sifatida tashkil etilgan agentlikka dastlab muntazam ravishda politsiya faoliyatini olib borish, mamlakat qamoqxonalari va mehnat lagerlarini nazorat qilish vazifasi yuklangan edi<ref name="huskey">{{cite book|last1=Huskey|first1=Eugene|title=Russian Lawyers and the Soviet State: The Origins and Development of the Soviet Bar, 1917–1939|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5451-6|page=230|url=https://books.google.com/books?id=B7n_AwAAQBAJ&pg=PA230|language=en}}</ref>. Tashkilot 1930-yilda tarqatib yuborildi. Funksiyalari boshqa idoralar orasida taqsimlandi. 1934-yilda [[Sovet Ittifoqi vazirliklari|Butunittifoq komissarligi]] sifatida qayta tashkil etildi<ref>{{cite book|last1=Semukhina|first1=Olga B.|last2=Reynolds|first2=Kenneth Michael|title=Understanding the Modern Russian Police|date=2013|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-0349-3|page=58|url=https://books.google.com/books?id=jAnMBQAAQBAJ&pg=PA58|language=en}}</ref>.
 
[[Birlashgan davlat siyosiy boshqarmasi|OGPU]] ([[maxfiy politsiya]] tashkiloti) funksiyalari taxminan 1930-yilda NKVDga oʻtkazildi. Bu unga Ikkinchi Jahon urushi oxirigacha davom etgan huquqni muhofaza qilish faoliyati ustidan monopol huquqni berdi<ref name="huskey"/>. Bu davrda NKVD ham jamoat tartibini saqlash, ham maxfiy politsiya faoliyatini oʻz ichiga olgan<ref>{{cite book|last1=Khlevniuk|first1=Oleg V.|title=Stalin: New Biography of a Dictator|date=2015|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-16694-1|page=125|url=https://books.google.com/books?id=Dy7CCAAAQBAJ&pg=PA125|language=en}}</ref>. NKVD [[Sovet Ittifoqidagi siyosiy qatagʻonlar|siyosiy qatagʻon]]dagi roli va [[Iosif Stalin]] davridagi „[[Katta tozalash]]“ni amalga oshirgani bilan mashhur. Bu davrda tashkilotni [[Genrix Yagoda]], [[Nikolay Yejov]] va [[Lavrentiy Beriya]] boshqargan<ref>Yevgenia Albats, KGB: The State Within a State. 1995, page 101</ref><ref>Robert Gellately. ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe.'' Knopf, 2007 {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} p. 460</ref><ref>Catherine Merridale. ''Night of Stone: Death and Memory in Twentieth-Century Russia.'' Penguin Books, 2002 {{ISBN|978-0-14-200063-2}} p. 200</ref>.
 
NKVD fuqarolarni [[Suddan tashqari qotillik|sudsiz]] ommaviy qatl qildi, [[Gulag]] [[majburiy mehnat]] lagerlari tizimini yaratdi, u yerga mahbuslarni joylashtirdi va boshqardi. Tashkilot agentlari badavlat dehqonlarni qatagʻon qilishga javobgar edi<ref>{{cite book |last1=Viola |first1=Lynne |author-link1=Lynne Viola |title=The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements |url=https://archive.org/details/unknowngulaglost00unse |date=207 |publisher=Oxford University Press |location=New York}}</ref><ref>{{cite book |last1=Applebaum |first1=Anne |author-link1=Anne Applebaum |title=[[Gulag: A History]] |date=2003 |publisher=Doubleday |location=New York}}</ref>. [[Sovet chegara qoʻshinlari|Sovet chegaralari]]ni himoya qilish va josuslik ([[Suiqasd|siyosiy qotilliklar]]ni oʻz ichiga olgan) ham tashkilot nazorati ostida edi.
 
1946-yil mart oyida barcha Xalq komissarliklari vazirliklar deb oʻzgartirildi. NKVD [[Ichki ishlar vazirligi (Sovet Ittifoqi)|Ichki ishlar vazirligi]]ga (MVD) aylandi<ref>{{cite book|last1=Statiev|first1=Alexander|title=The Soviet Counterinsurgency in the Western Borderlands |date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-76833-7|url=https://books.google.com/books?id=YIRSwRDVqu4C&pg=PR15|language=en}}</ref>.
 
== Tarixi va tuzilmasi ==
 
== Manbalar ==
{{Manbalar}}

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

NKVD
SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi
Народный комиссариат внутренних дел
Narodný komissariat vnutrennih del (NKVD)

NKVD logotipi
Agentlik haqida umumiy maʼlumot
Tashkil etilgan 10-iyul, 1934-yil (92 yil avval) (1934-07-10)
Avvalgi agentliklar
Tugatilgan 15-mart, 1946-yil (80 yil avval) (1946-03-15)
Oʻrnida tuzilgan tashkilot
Turi
 • Huquqni muhofaza qilish
 • Jandarmeriya
 • Chegara qoʻshinlari
 • Qamoqxona hokimiyati
Yurisdiksiya Sovet Ittifoqi
Shtab kvartira(lar) 11-13 Bol. Lubyanka koʻchasi,
Moskva, RSFSR, Sovet Ittifoqi
Tashkilot rahbarlari
Yuqori turuvchi agentlik Xalq Komissarlari kengashi
Quyi agentliklar

Ichki ishlar xalq komissarligi (ruscha: Наро́дный комиссариа́т вну́тренних дел, talaffuzi [nɐˈrod.nɨj kə.mʲɪ.sə.rʲɪˈat ˈvnut.rʲɪ.nʲɪx̬ dʲel]), qisqartmasi NKVD (НКВД <phonos file="ru-NKVD.ogg">listen</phonos>) Sovet Ittifoqining ichki ishlar vazirligi edi.

1917-yilda Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasining NKVDsi[1] sifatida tashkil etilgan agentlikka dastlab muntazam ravishda politsiya faoliyatini olib borish, mamlakat qamoqxonalari va mehnat lagerlarini nazorat qilish vazifasi yuklangan edi[2]. Tashkilot 1930-yilda tarqatib yuborildi. Funksiyalari boshqa idoralar orasida taqsimlandi. 1934-yilda Butunittifoq komissarligi sifatida qayta tashkil etildi[3].

OGPU (maxfiy politsiya tashkiloti) funksiyalari taxminan 1930-yilda NKVDga oʻtkazildi. Bu unga Ikkinchi Jahon urushi oxirigacha davom etgan huquqni muhofaza qilish faoliyati ustidan monopol huquqni berdi[2]. Bu davrda NKVD ham jamoat tartibini saqlash, ham maxfiy politsiya faoliyatini oʻz ichiga olgan[4]. NKVD siyosiy qatagʻondagi roli va Iosif Stalin davridagi „Katta tozalash“ni amalga oshirgani bilan mashhur. Bu davrda tashkilotni Genrix Yagoda, Nikolay Yejov va Lavrentiy Beriya boshqargan[5][6][7].

NKVD fuqarolarni sudsiz ommaviy qatl qildi, Gulag majburiy mehnat lagerlari tizimini yaratdi, u yerga mahbuslarni joylashtirdi va boshqardi. Tashkilot agentlari badavlat dehqonlarni qatagʻon qilishga javobgar edi[8][9]. Sovet chegaralarini himoya qilish va josuslik (siyosiy qotilliklarni oʻz ichiga olgan) ham tashkilot nazorati ostida edi.

1946-yil mart oyida barcha Xalq komissarliklari vazirliklar deb oʻzgartirildi. NKVD Ichki ishlar vazirligiga (MVD) aylandi[10].

Tarixi va tuzilmasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Semukhina, Olga B.; Reynolds, Kenneth Michael. Understanding the Modern Russian Police (en). CRC Press, 2013 — 74-bet. ISBN 978-1-4822-1887-9. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Huskey, Eugene. Russian Lawyers and the Soviet State: The Origins and Development of the Soviet Bar, 1917–1939 (en). Princeton University Press, 2014 — 230-bet. ISBN 978-1-4008-5451-6. 
  3. ↑ Semukhina, Olga B.; Reynolds, Kenneth Michael. Understanding the Modern Russian Police (en). CRC Press, 2013 — 58-bet. ISBN 978-1-4398-0349-3. 
  4. ↑ Khlevniuk, Oleg V.. Stalin: New Biography of a Dictator (en). Yale University Press, 2015 — 125-bet. ISBN 978-0-300-16694-1. 
  5. ↑ Yevgenia Albats, KGB: The State Within a State. 1995, page 101
  6. ↑ Robert Gellately. Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe. Knopf, 2007 ISBN 978-1-4000-4005-6 p. 460
  7. ↑ Catherine Merridale. Night of Stone: Death and Memory in Twentieth-Century Russia. Penguin Books, 2002 ISBN 978-0-14-200063-2 p. 200
  8. ↑ Viola, Lynne. The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements. New York: Oxford University Press, 207. 
  9. ↑ Applebaum, Anne. Gulag: A History. New York: Doubleday, 2003. 
  10. ↑ Statiev, Alexander. The Soviet Counterinsurgency in the Western Borderlands (en). Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-76833-7.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/NKVD?oldid=743672" dan olindi