Надя (Надия Элена) Коменеч ёки Надя Cоманеcи (руминча: Надиа Элена Cомăнеcи : 1961-йил 12-ноябр, Онести, Руминия)[1][2] — руминиялик гимнастикачи, беш карра Олимпия чемпиони, икки карра жаҳон чемпиони, тўққиз карра Европа чемпиони.

Надия Элена Коменеч
Шахсий маълумотлари
Жинси Аёл
Фуқаролиги Руминия
Таваллуд санаси 1961-йил 12-ноябр (1961-11-12) (64 ёш)
Онести, Руминия Ruminiya bayrogʻi
Вазни 40 кг
Спорт
Қайси спорт Гимнастика
Медаллар

Беш карра Олимпия чемпиони

Икки карра жаҳон чемпиони

Гимнастика бўйича биринчи бўлиб халқаро мусобақада ҳакамлар ҳай’ати томонидан 10 балл олган (Монреалдаги ёзги Олимпия ўйинлари, 1976-йил). Олимпиада тарихидаги Руминиялик спортчи Элизабет Липа ва Жоржта Дамиан билан бирга энг номдор. Руминия Миллий Олимпия қўмитаси ва Руминия гимнастика федерациясининг фахрий президенти.

Надия Коменеч, 2012-йил

Биография

Надя (Надия) Элена Коменечи 1961-йил 12-ноябрда Онести шаҳрида (Баcăу округи, Руминия) Георге (1936-2012) ва Стефания Коменеcи оиласида туғилган[3][4]. Унинг Адриан исмли укаси бор[5]. Унинг ота-онаси 1970-йилларда ажрашишди, шундан сўнг отаси Бухарестга кўчиб ўтди[6]. 2011-йилда берган интервюсида Надиянинг онаси Стефания қизини гимнастика машғулотларига ёздириб қўйганини айтди, чунки у куч ва фаолликка тўла эди, шунинг учун уни назорат қилиш қийин эди[7].

Коменеч болалар боғчасида Флаcăра („Фламе“) деб номланган маҳаллий жамоа билан мураббийлар Дунчан ва Мунтеану билан гимнастика бўйича машғулотларни бошлади[8]. Олти ёшидан бошлаб унинг мураббийлари турмуш ўртоқлари Бела ва Марта Кароли эди[9]. Кароли мактабининг бошқа кўплаб ўқувчиларидан фарқли ўлароқ, Коменеc машғулотларга уйдан боришга муваффақ бўлди, чунки у яқин жойда яшади[10].

1970-йилда у ўз шаҳрида жамоалар учун курашни бошлади ва Руминия чемпионатида ғолиб чиққан энг ёш гимнастикачига айланди.

1976-йилда Америка кубоги пайтида 14 ёшли Команек биринчи марта америкалик гимнастикачи Барт Коннер билан учрашди, у ўша пайтда 18 ёшда эди[11]. Иккаласи ҳам кумуш кубокни қўлга киритиб, бирга суратга тушишди. Бир неча ой ўтгач, улар 1976-йилги Ёзги Олимпиада ўйинларида иштирок этишди, унда Команек ҳукмронлик қилди ва Коннер унчалик машҳур эмас эди. Кейинчалик Коннер шундай деди: „Ҳеч ким мени танимади ва [Коменеч] менга эътибор бермади[12].“

Надия Коменеc Монреалда концерт беради. Руминия маркаси, 1976-йил

1976-йилда, Монреал Олимпиадасидан сўнг, Коменеч 1976-йилда ББCнинг " Йилнинг чет элдаги спортчиси " деб топилди[13][14]. Руминияга ватанига қайтган Команеций „Ўроқ ва болға“ олтин медали билан тақдирланди ва Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвонини олди[15]. У Николаэ Чаушеску бошқаруви даврида бундай эътирофга сазовор бўлган энг ёш руминиялик эди.

Надя 1981-йилда Универсиадада қатнашиб, 5 та олтин медални қўлга киритганидан кейин гимнастикани тарк этди[1]. Ўша йили у Америка Қўшма Штатлари бўйлаб гастрол сафарига жўнади ва унинг мураббийи Бела Кароли ва унинг рафиқаси Марта қочиб кетишди. Каролий Надияни уларга қўшилишга таклиф қилди, лекин у рад этди. Руминия ҳукумати эртами-кечми Команеч ҳам қочиб кетишидан қўрқди ва Надия мамлакатни тарк этиш имкониятидан маҳрум бўлди.

Бухарестдаги Жисмоний тарбия институтига ўқишга кирди[1]. У спорт маълумотига эга бўлиб, уни бадиий гимнастика бўйича мураббий сифатида малакали қилди[16].

Ягона истисно 1984-йилда АҚШда бўлиб ўтган Олимпия ўйинларига саёҳат эди: Надя у эрга кузатувчи сифатида борди. У ўз хотираларида кўпчилик Руминия 1984-йилги Олимпиадада қатнашган ягона социалистик давлат эканлигига ишонишини ёзган, чунки у Қўшма Штатлардан қочоқларни қабул қилмаслик ваъдасини олган. Команечи ҳар доим диққат билан кузатилган ва унга собиқ мураббийи Бела Каролйи билан боғланиш тақиқланган.

1989-йил ноябр ойида, Руминиядаги инқилобдан сал олдин, бир гуруҳ бошқа ёшлар билан бирга, Надия Руминиядан Венгрия ва Австрия орқали АҚШга қочиб кетди, кейин Канадага ҳижрат қилди. Аввалига Надя Монреалда ишлади, кейин бўлажак эрининг таклифига биноан Оклахомага кўчиб ўтди. Кейинчалик у Руминияга Чаушеску режими қулаганидан бери биринчи марта ташриф буюрди ва у ерда 1996-йилда гимнастика бўйича икки карра Олимпия чемпиони, америкалик Барт Коннерга уйланди. Надия 2001-йилда Америка фуқаролигини олди ва Руминия фуқаролигини сақлаб қолди.

2003-йилда у автобиографиясини нашр этди. 2006-йилда Коменеч ва Коннернинг Дилан Павел Коннер исмли ўғли туғилди[17].

Бугунги кунда Надя турмуш ўртоғи билан Нормандаги Барт Коннер гимнастика академияси ва бир нечта спорт дўконларига эгалик қилади ва бошқаради ва хайрия ишларида фаол иштирок этади. У бадиий гимнастика ҳақида журнал чиқаради ва Нотиқлик жамиятига раҳбарлик қилади[1].

Наджа Команек 1984-йилда ХОҚ томонидан икки марта Олимпия ордени билан тақдирланган икки кишидан бири бўлиб, ушбу мукофотнинг энг ёш лауреати бўлди ва 2004-йилда.

Спорт карераси

1975-йилда, 13 ёшида, Коменеч Скиэн (Норвегия) шаҳрида бўлиб ўтган Европа чемпионатида қатнашди ва биринчи марта нотекис барларда, тўсинларда ва таянчларда машқлар бўйича умумий чемпионатда ғолиб чиқди. Ушбу турнирда у мутахассисларни дастурнинг энг мураккаб элементлари билан ҳайратда қолдирди[1].

1976-йилда Монреалда бўлиб ўтган Олимпия ўйинларида Коменеч умумий чемпионатда ғолиб бўлди, мувозанат нурлари ва нотекис барларда машқлар. У нотекис барларда аъло даражада ўйнаб, халқаро мусобақаларда энг юқори „10,0“ балл олган биринчи гимнастикачи бўлди[18][19]. Ўша пайтда гимнастика бўйича мукаммал ўнликка эришиш мумкин эмас деб ҳисоблар эди, шунинг учун Омега жадвали бу натижани кўрсата олмади ва тўпланган 10 балл „1,00“ га ўхшарди[20][21]. Аввалига томошабинлар ҳам, спортчилар ҳам нима бўлганини тушунишмади, зални шовқин-сурон кўтарди. Надянинг ўзи ҳам ўз чиқишларидан кейин ҳеч қачон таблога қарамаган, эҳтимол, „ўн“ олган. Спортчи фақат ҳакамлар унга „бир“ баҳо бера олмаслигига амин эди. Монреал ўйинларининг қолган қисмида Команек яна олтита 10 балл олди. Унинг ортидан тарихда биринчи марта совет гимнастикачиси Нелли Ким иккита „ўнлик“ олди (қават машқлари ва таянч машқлари учун). Жамоа чемпионатида Команеc кумуш медал билан тақдирланди, полда машқ қилгани учун эса бронза медали билан тақдирлан

Надя мусобақада 10 балл олган биринчи гимнастикачи эканлигини Руминияга ватанига қайтганидан кейингина билди. Ғарбда бу ютуғи учун унга "Ўн қиз" лақабини беришди.

1976-йилда у Манхеттендаги Мадисон Сқуаре Гарденда бўлиб ўтган Америка кубогининг умумий чемпионлигини қўлга киритди. У кўпкурашда мунтазам машқ қилгани учун камдан-кам 10 балл олди.

Команечи кўпкураш бўйича Олимпиада чемпиони бўлган биринчи руминиялик гимнастикачи бўлди. У, шунингдек, гимнастика бўйича тарихдаги энг ёш Олимпия чемпиони ҳисобланади, чунки Олимпия қўмитаси ёшга бўлган талабларни қайта кўриб чиқди. Гимнастикачилар энди Олимпия йилида 16 ёшга тўлиши керак, бу ўйинларда қатнашиши учун. 1976-йилда Команеч мусобақада қатнашганида, гимнастикачилар мусобақанинг биринчи кунигача 14 ёшга тўлиши керак эди[22]. Шу сабабдан ҳозирча бу рекордни енгиб бўлмайди.

Надия Коменеч, 1977-йил

Команечи 1977-йилда кўпкурашда Европа чемпионлигини муваффақиятли ҳимоя қилди, аммо мусобақада ғолиб чиқиш ҳақида саволлар туғилганда, Чаушеску руминиялик гимнастикачиларга уйга қайтишни буюрди. Жамоа тортишувлар остида буйруқни бажарди ва финал босқичида мусобақадан чиқди[23].

1977-йилги Европа чемпионатидан сўнг Руминия гимнастика федерацияси Каролининг мураббийларини ишдан бўшатди ва 23-август куни Команехни Бухарестга спорт мажмуасида машғулот ўтказиш учун юборди. Ўзгаришлар Команечнинг фаолиятига салбий таъсир кўрсатди. Унинг гимнастикачи сифатидаги маҳорати ёмонлашди ва у яшаш истагини йўқотганидан норози эди[24][25]. 16 ёшида Команеҳ 1976-йилги Олимпиададагидан 17 см узунроқ ва тўққиз ярим оғирроқ бўлган 1978-йилда Страсбургда бўлиб жаҳон чемпионатида қатнашган[21]. Нотўғри панжаралардан йиқилиб, у кўпкурашда совет спортчилари Элена Муҳина, Нелли Ким ва Наталя Шапошниковадан кейин тўртинчи ўринни эгаллади. Команех таянч дастаси бўйича жаҳон чемпиони ва таянчда кумуш медални қўлга киритди[21].

1978-йилги Жаҳон чемпионатидан сўнг Коменечга Дева ва Каролийга қайтишга рухсат берилди[26]. 1979-йилда Команеч кўпкураш бўйича учинчи Европа чемпионатида ғолиб чиқди ва бу натижага эришган биринчи гимнастикачи (эркаклар ёки аёллар) бўлди. Ўша декабр ойида Форт-Уэртда бўлиб ўтган жаҳон чемпионатида Команич мажбурий мусобақадан сўнг турнирни бошқарган, аммо ихтиёрий жамоавий мусобақа олдидан билагини кесган металл маҳкамлагич туфайли қон заҳарланиши туфайли касалхонага ётқизилган. Шифокорларнинг буйруғига қарши у касалхонани тарк этди ва 9,95 балл олди. Унинг ўйини Руминия жамоасига биринчи олтин медални қўлга киритишга ёрдам берди. Унинг чиқишидан сўнг, Команеч бир неча кун давомида Алл Саинц касалхонасида даволанди ва унинг инфекцияланган қўлида хўппоз пайдо бўлган кичик жарроҳлик амалиётини ўтказди[27][28].

У 1978-йилда мувозанат нурида ва 1979-йилда жамоавий чемпионатда кўрсатган кўрсаткичлари учун жаҳон чемпиони бўлди[1]. У 1975-йилдан 1979-йилгача тўққиз марта Европа чемпиони бўлган. 1975, 1977 ва 1979-йилларда уч карра мутлақ Европа чемпиони.

Москвадаги Олимпия ўйинларида (1980) у пол машқлари ва мувозанат нурлари машқлари учун 2 та олтин медални қўлга киритди. У жамоавий чемпионатда ва кўпкурашда кумуш медал соҳибига айланди[1].

Кино

  • У " Гимнастикачилар " телесериалининг 3-мавсумида Камео ролини ўйнаган (2012).

Тан олиш

Купонда унинг портретлари ва автографи билан Надия Команеcининг туғилган куни учун Руминиянинг 2021-йилги кичик варағи

1976-йил 31-октябрда Монголия почтаси бир қатор почта маркаларини чиқарди (Но 1018-1024 + почта блоки № C1025). 20 мунгу номиналли 1019-рақамли маркада Наджа Коменеч тасвирланган.

1994-йил 23-ноябрда унга Бухарестнинг фахрий фуқароси унвони берилди[29].

2000-йилда у Руминия юлдузи ордени қўмондон хочи билан тақдирланган. 2004-йилда 1-даражали „Спорт хизматлари учун“ ордени билан тақдирланган. 2021-йилда у Руминия Юлдузи орденининг Буюк офицерига айланди[30].

2006-йилда Руминияда " 100 та энг буюк руминияликлар " сўрови ўтказилди ва Команеч 10-ўринни эгаллади — тирик одамлар орасида энг юқори, аёллар орасида энг юқори ва спортчилар орасида энг юқори.

Шунингдек қаранг

  • Бир нечта Олимпия чемпионлари рўйхати

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 БРЭ 2009.
  2. ↑ „Надя Команечи: я не жалею ни о чем“. Эуронеwс (2016-йил 8-август). 2018-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-май.

    „Надя Команечи: маленькая коммунистка, которая никогда не улыбалась“. ДW (2014-йил 19-ноябр). 2018-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-май.
  3. ↑ Лафон, Лола „Тҳе Литтле Cоммунист Wҳо Невер Смилед“ (эн). Серпент'с Таил/Профиле Боокс. 2018-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 27-август.
  4. ↑ „Гймнастиcс легенд Надиа Cоманеcи wанц то реминд эверёне ше'с фром Романиа“ (эн). Неw Ёрк Даилй Неwс (2016-йил 6-август). 2016-йил 15-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 4-сентябр.
  5. ↑ „гймн-форум.нет“. 2009-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 10-апрел.
  6. ↑ „эвз.ро“. 2019-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 10-апрел.
  7. ↑ „либертатеа.ро“. 2018-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 10-апрел.
  8. ↑ Cомăнеcи
  9. ↑ Cомăнеcи, пп. 17-19.
  10. ↑ Cомăнеcи, п. 19.
  11. ↑ Cомăнеcи, п. 53.
  12. ↑ „Тҳе Адорабле Wай Тҳис Олймпиc Cоупле Фирст Мет“ (эн). Опраҳ: Wҳере Аре Тҳей Ноw? (2016). 2016-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 19-август.
  13. ↑ Додд, Марc „Топ Фиве: Теэнаге Сенсатионс“ (эн). Метро (2008-йил 1-август). 2012-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 11-январ.
  14. ↑ „Ассоcиатед Пресс Атҳлетес оф тҳе Еар“ (эн). МСН.cом. 2009-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган.
  15. ↑ „Деcретул нр. 250/1976 привинд cонфериреа де дистинcтии але Републиcии Соcиалисте Романиа унор спортиви, антренори си аcтивисти дин домениул эдуcатиэи физиcе си спортулуи“ (ро). 2019-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 6-апрел.
  16. ↑ Cомăнеcи, пп. 94 анд 121.
  17. ↑ „Надиа Cоманеcи, Барт Cоннер Ҳаве а Бой“ (эн). ПЕОПЛЕ.cом (2006-йил 6-июн). 2017-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 18-июл.
  18. ↑ Маленкиэ сели и болшиэ победи Нади Команечи[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка ББC, 24 июля 2008 (ссилка на интернет-архив).
  19. ↑ „Надя Команечи: я не жалею ни о чем“. 2016-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 9-феврал.
  20. ↑ Зиэрт, Паул „Стилл А Перфеcт 10“ (эн). Олймпиc Ревиэw (2005). 2008-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 13-июн.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 „50 стуннинг Олймпиc моменц Но5: Надиа Cоманеcи сcорес а перфеcт 10“. Тҳе Гуардиан (2011-йил 14-декабр). 2014-йил 1-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 31-июл.
  22. ↑ „Wитҳин тҳе Интернатионал Федератионс“ (эн). Олймпиc Ревиэw (1980). 2010-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 13-июн.
  23. ↑ Cомăнеcи, пп. 61-62.
  24. ↑ „Cоманеcи Cонфирмс Суиcиде Аттемпт, Магазине Сайс - Лос Ангелес Тимес“. 2019-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-апрел.
  25. ↑ Cомăнеcи, пп. 64-68.
  26. ↑ Cомăнеcи, пп. 68-72.
  27. ↑ Cомăнеcи, пп. 87-91.
  28. ↑ Литтле Гирлс ин Преттй Бохес. Рян, Жоан. 1995, Доубледай. ИСБН 0-385-47790-2.
  29. ↑ Дистинcțии аcордате îн периоада 1991-2022
  30. ↑ Cомăнеcи Надиа. Персоане Деcорате

Адабиёт

  • Коменеч // Киреэв — Конго. — М. : Болшая российская энсиклопедия, 2009. — С. 718. — (Болшая российская энсиклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 14). — ИСБН 978-5-85270-345-3.
  • Леттерс то а Ёунг Гймнаст, 2004. ИСБН 0-465-01276-0. 
  • Мухлислар сайти (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-01-27 санасида архивланган)(ингл.)