Ziyosfera

Nakba kuni

1948-йилда фаластинлик қочқинлар

Накба куни (арабча: يوم النكبة‎‎ Фаластин фалокат куни) – Фаластин араблари томонидан 15-майда, яъни Исроил давлати ташкил топган куннинг эртасига нишонланади[1]. Фаластинликлар учун Накба куни, биринчи навбатда, 700 000 га яқин араб қочқинларининг қувғин қилиниши ва яшаш жойидан қочиб кетиши[2], араб-исроил урушларининг тугаши, ватанлари ва мулкларидан айрилиши билан боғлиқ. Фаластинликлар учун бу ҳар йили Исроил ўрнатилишидан олдинги ва ундан кейин содир бўлган кўчирилганларни хотирлаш кунидир[3].

Бу кун 1998-йилда Ёсир Арафат томонидан расман эълон қилинган, аммо бу сана норасмий равишда 1949-йилдан бери норозилик намойишлари учун ишлатилган

Хеврон шаҳридаги Накба куни норозилик намойишида фаластинлик қиз (қисман тан олинган Фаластин Давлати, 2010-йил). Плакатдаги сўзлар: „Албатта биз қайтамиз, Фаластин“. Ғарбий Соҳилдаги фаластинлик қочқинларнинг аксарияти оилалари 1948-йилда Исроилга қўшилган ҳудудлардан келган одамларнинг авлодларидир[4].  Калит фаластинликлар Накбанинг бир қисми сифатида қолдирган уйларнинг рамзидир[5].
Манхеттен марказидаги Таймс-сквердаги 42-кўчада Бродвейда Накба куни учун намойиш.

Хотира

1949-йилда, Исроил давлати ташкил топганидан бир йил ўтиб, 15-май куни Ғарбий Соҳилнинг бир қанча шаҳарларида (Иордания ҳукмронлиги остида) намойишлар, иш ташлашлар, қора байроқлар кўтарилиши ва 1948-йилги уруш пайтида ўлдирилган одамларнинг қабрларини зиёрат қилиш билан нишонланган. Ушбу тадбирлар ишчилар ва талабалар уюшмалари, маданий ва спорт клублари, скаутлар клублари, қочқинлар қўмиталари ва „Мусулмон биродарлар“ томонидан ташкил этилган. Муаллиф Тамир Сорекнинг сўзларига кўра, ушбу йиғилишларда сўзга чиққанлар араб ҳукуматлари ва Араб Лигасини „Фаластинни қутқара олмаганликларида“ айбладилар. 1950-йилларнинг охирига келиб, 15-май араб дунёсида Фаластин куни сифатида танилган, араб ва мусулмон мамлакатлари оммавий ахборот воситалари томонидан Фаластин билан халқаро бирдамлик куни сифатида тилга олинган[6].

1948-йилги уруш натижасида ички кўчирилган Исроилнинг араб фуқаролари томонидан Накбани хотирлаш ўнлаб йиллар давомида амалга оширилган, аммо 1990-йилларнинг бошларига қадар нисбатан заиф эди. Дастлаб, 1948-йилги фалокат хотираси шахсий ва жамоавий характерга эга бўлиб, оилалар ёки маълум бир қишлоқ аъзолари бу кундан ўзларининг собиқ қишлоқлари жойлашган жойга йиғилиш учун фойдаланишган.

1958-йилда Исроил ҳукумати уларга тўсқинлик қилишга уринишларига қарамай, араб ўқувчилари томонидан Исроилнинг бир неча мактабларида ўнинчи йилликнинг кичик миқёсдаги хотира маросимлари ўтказилди[7]. Собиқ қишлоқлар жойларига ташрифлар 1976-йилдаги Ер куни воқеаларидан кейин тобора кўпроқ кўриниб борди. 1991-йил Мадрид конференсияси қочқинлар мавзусини муҳокама қила олмаганидан сўнг, Исроилда ички кўчирилганлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш уюшмаси 15-май куни бу масалани Исроил жамоатчилиги кун тартибига қўйиш учун ҳар йили бошқа қишлоқ жойлашган жойга қайтиш маршини ташкил қилиш учун ташкил этилган[8].

2011-йил Накба кунида Ғарбий Соҳил, Ғазо сектори, Ливан ва Суриядан келган фаластинликлар ва бошқа араблар воқеани нишонлаш учун ўз чегаралари ёки ўт очишни тўхтатиш чизиқлари ва Исроил томонидан босиб олинган ҳудудлардаги назорат пунктлари томон юришди[9]. Исроил армиясининг отишмалари натижасида камида ўн икки фаластинлик ва тарафдорлари ҳалок бўлди, юзлаб одамлар яраланди[10].  Минглаб суриялик намойишчилар Исроил томонидан босиб олинган Голан тепаликларига мажбуран киришга уринганидан сўнг Исроил армияси ўт очди. Натижада АФП бу ердаги 1974-йилги сулҳ битимидан буён содир бўлган энг ёмон зўравонлик воқеаларидан бири деб таърифлади. Исроил қуруқлик кучларининг таъкидлашича, қўшинлар „юзлаб суриялик тартибсизликчилар“ томон „танлаб ўқ узган“. ББC маълумотларига кўра, 2011-йилги Накба куни намойишларига араб баҳори туртки берган[11]. 2012-йилги хотира маросимида минглаб фаластинлик намойишчилар Ғарбий Соҳил ва Ғазо сектори бўйлаб шаҳар ва қишлоқларда норозилик намойиши ўтказдилар. Намойишчилар Шарқий Қуддусдаги назорат-ўтказиш пунктларини қўриқлаётган исроиллик аскарларга тош отди, улар жавобан резина ўқ ва кўздан ёш оқизувчи газ ишлатди[12]. 2021-йилда Накба куни 2021-йилги Исроил-Фаластин инқирози пайтида содир бўлди. Ал Жазеэра Энглиш хабарига кўра, Ғарбий Соҳилда Исроил хавфсизлик кучлари томонидан камида 29 фаластинлик яраланган[13][14].

Накба ҳақида дарслик

2007-йилда Исроил таълим вазири Юли Тамир (2006—2009) буйруғи билан мамлакат араб мактабларида Накба билан боғлиқ воқеаларни тасвирлайдиган дарслик тақдимоти ўтказилди. Тамирнинг айтишича, „Исроилнинг араб фуқаролари можаро ҳақида мактаб дарсликларидан билишмайди. Улар ҳудудда яшайдилар. Буларнинг барчасини уларнинг ота-оналари, оилалари, фарзандлари ўз кўзлари билан кўрган ва кўрмоқда. Менимча, биз уларнинг фарзандларига мактаб дарслигидан ҳақиқатни ўрганиш имкониятини беришимиз керак“[15]. Лимор Ливнат (2001—2006-йилларда таълим вазири) таъкидлайдики, Юли Тамирнинг янгилиги „келажакда араб болаларини Исроилга қарши кураш йўлига ундайди“.

Танқид

Мухолифлар Накба кунини „арабларнинг исён ёки мухториятга бўлган ҳуқуқини қонунийлаштириш, шунингдек, яҳудийларга нисбатан нафрат уйғотувчи омил“[16] деб таъкидлайдилар.

Исроиллик сиёсацҳунос профессор Шломо Авинери Накба ва Холокостни таққослашнинг ўзи жиддий ахлоқий кўрликдан далолат беради, деб ҳисоблайди. 1947—1948-йилларда фаластинликлар билан содир бўлган воқеа улар мағлубиятга учраган урушнинг натижаси бўлди. "Фаластин аҳолисининг фожиасига сабаб бўлган араб раҳбариятининг сиёсий қарорлари бўлганига ҳеч ким эътибор бермайди". […] Аммо бугунги кунга қадар араб муаллифларининг ҳеч бири таниқли тарихий ҳақиқатни бутун интеллектуал очиқлик билан муҳокама қилишга тайёр эмас: БМТнинг мамлакатни бўлиш тўғрисидаги қарорига қарши чиқиш араб дунёсининг сиёсий ва маънавий хатоси эди[17] деган фикрларни айтади.

Исроилнинг Им Тирсу ташкилоти 2011-йил май ойида видеоклип ва 70 бетлик китобчани чиқарди, унда қисман шундай дейилган: „Араблар ҳудудларни тинч йўл билан бўлиш режасини рад этиб, яҳудийларни йўқ қилиш учун уруш бошладилар. Улар ўзларича қарор қилишди. Аксарият фаластинликлар Араб Олий Кенгаши буйруғи билан уйларини ташлаб кетишган. Айни пайтда 900 минг яҳудийни араб давлатларидан қувиб чиқарган араблар эди. Бу барча фаластинлик қочқинлардан кўпдир“[18][19].

Накба кунини тақиқлашга уриниш

2011-йилги Накба куни. Фаластиннинг Хеврон шаҳридаги Арроуб лагерида.

2011-йил 23-мартда Кнессет 37 қарши 25 овоз билан  бюджетга ўзгартиришни маъқуллади, бу эса Исроил молия вазиригаИсроил Мустақиллик куни ўрнига Накбани хотирлайдиган ҳар қандай ноҳукумат ташкилотга (ННТ) давлат маблағларини камайтириш ҳуқуқини берди. 2009-йилда НДИ партиясидан Исроил Кнессет аъзоси Алекс Миллер Накба кунидаги намойишларда қатнашишни тақиқловчи қонун лойиҳасини илгари сурди. Намойишчилар томонидан тақиқни бузиш уч йилгача қамоқ жазоси билан жазоланиши керак эди[20]. Бироқ, бу қонун лойиҳаси Кнессет аъзолари томонидан рад этилди.

Адалаҳ (Исроилдаги араб озчилигининг сиёсий ва ҳуқуқий манфаатларини ифодаловчи ташкилот) ва Исроилдаги Фуқаролик ҳуқуқлари ассоциацияси, шунингдек, Исроилнинг бир неча яҳудий ва араб фуқаролари каби ташкилотлар томонидан берилган кўплаб мурожаатлар туфайли бир неча ойлик қонунчилик ноаниқлигидан сўнг, Исроил Олий суди апелляцияларни рад этди ва 2012-йил 5-январда Накба қонунини тасдиқлади. Бош судя Дорит Бейниш ва судялар Элиэзер Ривлин, Мириам Наор шундай хулосага келди: „Қонуннинг декларатив даражаси ҳақиқатан ҳам қийин ва мураккаб саволларни туғдиради. Бироқ, бошиданоқ, қонуннинг конституциявийлиги асосан қонун кўрсатмаларига берилган талқинга боғлиқ“. Чегирмалар тадбирнинг ҳомийлик қийматининг уч бараваригача тушириши мумкин; такрорий қоидабузарликлар жарима миқдорини икки баравар оширади[21].

Манбалар

  1. ↑ „ББC Неwс | МИДДЛЕ ЭАСТ | Ин пиcтурес: 'Cатастропҳе Дай' протесц“. 14-март 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-ноябр 2009-йил.
  2. ↑ Моррис, Беннй (2003). Тҳе Биртҳ оф тҳе Палестиниан Рефугеэ Проблем Ревиситед. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс. ИСБН 0-521-00967-7, п. 604.
  3. ↑ ; Бенжамин ФранкелҲисторй ин Диспуте: Тҳе Миддле Эаст синcе 1945, Иллустратед, Ст. Жамес Пресс, 2004 — 102-бет. ИСБН 9781558624726. „Тҳе Палестиниан реcаллед тҳеир "Накба Дай", "cатастропҳе" – тҳе дисплаcемент тҳат аccомпаниэд тҳе cреатион оф тҳе Стате оф Исраэл – ин 1948.“ 
  4. ↑ Фигурес гивен ҳере фор тҳе нумбер оф Палестиниан рефугеэс инcлудес онлй тҳосе регистеред wитҳ УНРWА ас Жуне 2010. Интерналлй дисплаcед Палестинианс wере нот регистеред, амонг отҳерс. Фаcтбох: Палестиниан рефугеэ статистиcс
  5. ↑ Шуттлеwортҳ, Кате. „Ин пиcтурес: Накба Дай протесц“. Миддле Эаст Эе (2014-йил 15-май). Қаралди: 2014-йил 8-август.
  6. ↑ Сорек, Тамир. Палестиниан Cоммеморатион ин Исраэл: Cалендарс, Монуменц, анд Мартйрс. Станфорд, CА: Станфорд Университй Пресс, п.67., 2015. ИСБН 9780804795203. 
  7. ↑ Ҳиллел Cоҳен. Гоод Арабс: тҳе Исраэли сеcуритй агенcиэс анд тҳе Исраэли Арабс, 1948–1967, Иллустратед, Университй оф Cалифорниа Пресс, 2010 — 142-бет. ИСБН 9780520257672. „накба cоммеморатионс деcадес.“ 
  8. ↑ Масалҳа, 2005, п. 216.
  9. ↑ Гидеон Бигер. „Исраэл wас инфилтратед, бут но реал бордерс wере cроссед“. Ҳааретз (18-май 2011-йил). 2011-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-май 2011-йил.
  10. ↑ Блоодшед алонг Исраэл бордерс киллс 12 он Накба Дай АФП. 15 Май 2011.
  11. ↑ Исраэли форcес опен фире ат Палестиниан протестерс. ББC Неwс. 15 Май 2011.
  12. ↑ Тҳоусандс оф Палестинианс марк 'Накба Дай'. ББC Неwс. 15 Май 2012.
  13. ↑ Фрйкберг, Мел. „Исраэли форcес wоунд дозенс оф Палестинианс ат Накба Дай марчес“. Ал Жазеэра Энглиш (15-май 2021-йил). Қаралди: 15-май 2021-йил.
  14. ↑ Гладстоне, Риcк. „Ан аннуал дай оф Палестиниан гриэванcе cомес амид тҳе упҳеавал.“. Неw Ёрк Тимес (15-май 2021-йил). Қаралди: 15-май 2021-йил.
  15. ↑ ҳттп://www.свободанеwс.ру/cонтент/артиcле/404409.ҳтмл[сайт ишламайди] Введениэ накби в школную программу раскололо Израил
  16. ↑ ҳттп://www.свободанеwс.ру/cонтент/артиcле/404409.ҳтмл[сайт ишламайди] Введениэ накби в школную программу раскололо Израил.
  17. ↑ У арабов не било катастрофи, они эё видумали Шломо Авинери, „Гаарец“, 11.05.2011
  18. ↑ „«Накба — это чушь!»“. 15-май 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-май 2011-йил.
  19. ↑ Бен Ҳартман; Лаҳав Ҳарков. „Им Тиртзу лаунчес cампаигн агаинст ‘мйтҳс’ оф тҳе Накба“. Жерусалем Пост (13-май 2011-йил). 23-октабр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-май 2011-йил.
  20. ↑ „«Авода» против запрета Накбы | Новости Израиля“. 25-сентабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8-ноябр 2009-йил.
  21. ↑ "Исраэл’с Супреме Cоурт режеcц Накба Лаw суит " (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-02-18 санасида архивланган) бй Тҳе Жеwиш Телеграпҳиc Агенcй, 5 Жануарй 2012

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Nakba_kuni" dan olindi