Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Naqada

Koordinatalari: 36°57′17″N 45°23′17″E / 36.95472°N 45.38806°E / 36.95472; 45.38806
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Нақада

форсча: نقده‎‎
Шаҳар
36°57′17″Н 45°23′17″Э / 36.95472°Н 45.38806°Э / 36.95472; 45.38806
Мамлакат Эрон
устон Ғарбий Озарбайжон
шаҳристон Нақада
бахш Марказий туман
Ҳукумат
Расмий тил(лар)и форс тили
Аҳолиси
 (2016)
 81 598[1]
Вақт минтақаси УТC+3:30
Naqada xaritada
Naqada
Нақада

Нақада (форсча: نقده‎‎)[а] Эроннинг Ғарбий Озарбайжон устони Нақада шаҳристони Марказий тумандаги шаҳар бўлиб, ҳам шаҳристон, ҳам туман маркази вазифасини бажаради[4].

2006-йилги аҳолини миллий рўйхатга олиш вақтида шаҳар аҳолиси 18 320 хонадонда яшовчи 72 975 кишини ташкил қилган[5]. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда 21 283 та хонадондан иборат 75 550 киши бор эди[6]. 2016-йилги аҳолини рўйхатга олиш вақтида 24 482 та хонадонга бўлинган 81 598 киши истиқомат қилган[1].

Этимологияси

Нақада шаҳарчанинг ва шаҳристоннинг ҳозирги номи. Ўтмишда Солдуз (Сулдуз шаклида ҳам талаффуз қилинади, курдча: Сундус) номи мўғулларнинг Сулдуз қабиласи номидан келиб чиққан[7]. Сулдуз қабиласи Элхоний Ғозонхон даврида 1303-йилда аввалги номни (ҳозирда бу ном номаълум) алмаштирган бўлиши мумкин[8].

Географияси

Нақада Байзава дарёси бўйида жойлашган бўлиб, у эски сунъий тепаликни ўз ичига олади. Нақада жойлашган шаҳристон Урмия кўлининг жануби-ғарбида Гадар дарёсининг қуйи оқимида жойлашган[8].

Нақада Орумие, Пироншаҳр, Маҳобод ва Ошнавие туманлари ўртасида бўлиб, ўз мавқеига кўра алоқа ўқи ҳисобланади[9].

Аҳолиси

Шаҳарда шиа озарбайжонлар (қорапапах) кўпчиликни, сунний курдлар озчиликни ташкил қилади. Курдларнинг асосий қабилалари Мамаш ва Зерза бўлса, Мангур ва Мамачи қабилалари шаҳарда тарихан яшаб келган. Илгари шаҳарда оссурийлар ва яҳудийлар ҳам истиқомат қилишган[10]. Августин-Пер Клузел бошчилигидаги лазаристик миссионерлик ҳаракати ҳам 1840-йилларда шаҳарда фаол бўлган[11]. 19-аср бошларида Сулдузда 4-5 минг курд ва муқаддам туркий оилалар бўлган. 1828-йилда шаҳзода Аббос Мирзо 800 қорапапах оиласини Сулдузга кўчирди[10]. 1930-йилларда шаҳарга Ҳаштруддан шоҳсеванлар ҳам келишди[12].

1979-йилда аҳолининг 65% озарбайжонлар, қолган қисмини курдлар ташкил этгани тахмин қилинган[13]. 1985-йилда Ричард Таппернинг ёзишича, Сулдузда „курдлашган турклар“ бор эди, уларнинг бир қисми сунний эди[14].

Тарихи

1303-йилда, Элхоний ҳукмдор Ғозонхон даврида Нақада шаҳристони таркибига кирган ҳудуд феодларга бўлган[8]. Шарқшунос Владимир Минорскийнинг (1966-йилда вафот этган) ХВИ асрдаги курд шаҳзодаси ва ёзувчиси Шарафхон Бидлисийга таяниб ёзишича, Туркман Оқ қўюнли ва Қора қўюнли ҳукмронлиги даврида (тахминан 15-асрда) „яъни Жонг Чōбāнīлар ғойиб бўлганидан кейин“, Мукри курдлари Нақада шаҳристонини эгаллаб олишди ва унинг қадимги аҳолиси катта эҳтимол билан „қулларга айланган“[8]. Минорский Бидлисий асарининг йиртилган ва санаси кўрсатилмаган қисмига иқтибос келтирган ҳолда, курдларнинг бобан қабиласидан бўлган бир Будак Нақада жойлашган шаҳристонни қизилбошлилардан тортиб олгани ҳақида ҳикоя қилади[8]. Бу воқеа Сафавийлар чегарасида содир бўлган тўсатдан тўқнашувлардан бирига ишора қилиши мумкин[8].

1828-йилда Туркманчой тинчлик шартномасидан кейин Эрон валиаҳд шаҳзодаси Аббос Мирзо Нақада жойлашган шаҳристонни 800 туркий қорапапах оиласига топширди ва бу янги кўчманчилар бунинг эвазига ҳукуматга топшириш учун 400 отлиқ қўйишга мажбур бўлдилар. Улар келишидан олдин туманда курдлар ва муқаддам шиа туркларидан иборат 4-5 минг оила истиқомат қилар эди. Туман аста-секин қорапапах келгиндилар қўлига ўтиб кетарди[8]. Давлат томонидан қўллаб-қувватланган Қорапапахлар курдларнинг мангур ва зерза қабилаларига ҳужум қилиб, тезда ўз ҳокимиятини мустаҳкамладилар[10].

1914-йилда шаҳарда 80 та оссуриялик оила қолган, 120 та яҳудий оиласи эса ўшандан бери Исроилга кўчиб кетган[8]. Нақада шаҳристонидаги яҳудийлар шаҳристон „ҳозирги аҳолисининг энг қадимги элементи“ бўлган[8]. 1917-йилда Сулдузда 108 оилада 598 оссуриялик бўлган; 35 нафари кексалар, 60 нафари етим, 84 нафари меҳнатга лаёқатли эди[15].

1908-йилдан 1912-йилгача Усмонли истилоси даврида қорапапах аҳолиси Эрон агентлари сифатида кўрилгани учун жуда кўп азоб чекди. Усмонлилар қабила тузилмасини йўқ қилишга ва шаҳарнинг раёсини озод қилишга ҳаракат қилишди. Бу даврда шаҳар Усмонлилар ва руслар ўртасида қўл алмашади, бу жараён то 1919-йилда эронликлар назоратни қўлга киритгунга қадар давом этди[8].

1940-йиллардаги тўқнашувларга қарамай, этник муносабатлар дўстона эди, ўшанда шаҳар қисқа умр кўрган Маҳобод республикасининг бир қисми бўлган[16].

Маҳаллий озарбайжонлар давлат томонидан яхши кўрилган ва шаҳарда сиёсий ва ижтимоий жиҳатдан ҳукмронлик қилган, бу эса шаҳардаги этник зўравонликларни кучайтирган. Курд сепаратизми ва курдлар томонидан қўйилган сиёсий талаблар минтақадаги таъсирини йўқотишдан қўрқиб, озарбайжонларни хавотирга солган. 1979-йил апрел ойида, Эрон инқилобидан сўнг, шаҳарда икки этник гуруҳ тўқнашди ва тахминан 100-300 киши ҳалок бўлди. Тўқнашувларга мамлакатдаги нисбатан либерал сиёсий муҳит сабаб бўлди, бу эса курдларни очиқчасига ўзини ўзи бошқаришга интилишга ундади. Янги ҳукумат шунингдек, яқин атрофдаги Қарна, Қалат ва Эгриқаш курдларини қирғин қилишда давом этган Ислом инқилоби гвардияси корпусига маҳаллий шиа озарбайжонларини жалб қилди[17].

Сўнгги йилларда, миллатчи озарбайжон воқеалари давлат томонидан қатағон қилинди, курд миллатчилиги эса ёшларнинг Курдистон эркин ҳаёт партиясига бўлган қизиқиши билан кўпроқ радикаллашди[18].

Машҳур кишилари

  • Моҳаммад Ораз, алпинист
  • Мустафа Ҳижри, сиёсатчи

Эслатмалар

  1. ↑ Эски номи Сулдуз[2]; озарбайжонча: سۇلدۇز[3] ва курдча: نه‌غه‌ده‌, Нехеде шаклида романизация қилинади

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  2. ↑ Нақада cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3076454" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".
  3. ↑ „تاریخچه و نقشه جامع شهر نقده در ویکی آنا“. 2021-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 22-май.
  4. ↑ Ҳабиби, Ҳассан „Аппровал оф тҳе организатион анд чаин оф cитизеншип оф тҳе элеменц анд униц оф тҳе cоунтрй дивисионс оф Wест Азербаижан провинcе, cентеред ин тҳе cитй оф Урмиа“ (фа). Ламтакам. Министрй оф Интериор, Cоунcил оф Министерс (1369-йил 7-июл). 2023-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 20-декабр.
  5. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
  6. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  7. ↑ Минорскй, В. (1997). "Сулдуз". ин Босwортҳ, C. Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ИХ: Сан–Сзе (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. ИСБН 978-90-04-10422-8. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/сулдуз-СИМ_7168. 
  8. ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 Минорскй (2014).
  9. ↑ „Нақадеҳ cитй, Wест Азербаижан - ИТТО“. 2024-йил 22-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 22-май.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Моҳсéни (2018), с. 219.
  11. ↑ Флйнн, Тҳомас С. Р. О.. Тҳе Wестерн Чристиан Пресенcе ин тҳе Руссиас анд Қāжāр Персиа, C. 1760-C. 1870. Брилл Публишерс, 2017 — 740-бет. ИСБН 9789004163997. 
  12. ↑ Моҳсéни (2018), с. 220.
  13. ↑ Франз, Эрҳард. Миндерҳеитен ин Иран: Документатион зур Этҳнограпҳиэ унд Политик. Деуцчес Ориэнт-Институт, Документатионс-Леицтелле Модернер Ориэнт, 1981 — 39-бет. ИСБН 9783886930081. 
  14. ↑ Таппеҳ, Р. (1985). "АЗЕРБАИЖАН ви. Популатион анд иц Оccупатионс анд Cултуре". Энcйcлопедиа Ираниcа ИИИ. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/азербаижан-ви. 
  15. ↑ Ишая (2010), сс. 233–234.
  16. ↑ Моҳсéни (2018), с. 212.
  17. ↑ Моҳсéни (2018), сс. 219 & 224.
  18. ↑ Моҳсéни (2018), сс. 230–231.

Адабиётлар

  • Ишая, Арианне (2010), Фамилиар Фаcес ин Унфамилиар Плаcес: Ассйрианс ин тҳе Cалифорниа Ҳеартланд 1911 - 2010
  • Минорскй (2014), „Сулдūз“, Энcйcлопедиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион, дои:10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_7169
  • Моҳсéни, Чирине (2018), Дорронсоро, Гиллес; Грожеан, Оливиэр (муҳ.), Тҳе Инструментализатион оф Этҳниc Cонфлиcт бй тҳе Стате Тҳе Азери-Курдиш Cонфлиcт ин Иран, Охфорд Университй Пресс, дои:10.1093/осо/9780190845780.001.0001, ИСБН 9780190845780
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Naqada" dan olindi